Powstanie styczniowe i listopadowe - porównanie

Oba powstania skierowane były przeciwko Rosji, wybuchały na terenie Królestwa Polskiego, a ich celem była walka o niepodległe państwo polskie (były to głównie powstania szlacheckie, co ograniczało już szanse sukcesu). Ważnym czynnikiem zewnętrznym zachęcającym do wybuchu była sytuacja Rosji. Przed wybuchem powstania listopadowego odniosła ona niepowodzenia w wojnie z Turcją (Russo-Turecka wojna 1828–1829), a przed powstaniem styczniowym w tzw. wojnie krymskiej (1853–1856). Duże znaczenie miały też powodzenia rewolucji lipcowej we Francji (1830) oraz zwycięskie powstanie w Belgii (1830), które zachęcały Polaków do podjęcia walki o niepodległość. Przed powstaniem styczniowym doszło do zjednoczenia Włoch (warto podkreślić, że Polacy podczas powstania powielali metody z Włoch, wydając m.in. manifesty patriotyczne). Do istotnych czynników zewnętrznych należy też zaliczyć niedwuznaczne zachęty ze strony Francji, która chciała odwrócić uwagę Rosji od sytuacji w Europie Zachodniej (przy powstaniu listopadowym) oraz nadzieje na pomoc ze strony Napoleona III (przy powstaniu styczniowym).

Zarówno powstanie listopadowe, jak i styczniowe były efektem polityki Rosji. Łamanie konstytucji przed powstaniem listopadowym oraz polityka rusyfikacji i represje wobec Polaków przyczyniały się do wzrostu niezadowolenia i oporu przeciw polityce zaborcy. Oba zrywy niepodległościowe były poprzedzone działalnością konspiracyjną. Przed powstaniem listopadowym działały liczne małe organizacje, np. Pantakojna, Towarzystwo Patriotyczne, Spisek Podchorążych, Wolnomularstwo Narodowe; przed powstaniem styczniowym – konspiracja czerwonych i białych. W obydwu konspiracjach zaangażowani byli przede wszystkim ludzie młodzi (głównie studenci i niżsi oficerowie), niezadowoleni z rzeczywistości, w jakiej przyszło im żyć, wychowani na literaturze romantycznej, której hasłem było „mierz siły na zamiary”.

Pokolenie, które brało udział w powstaniu listopadowym, nie doświadczyło klęski Napoleona w wojnie z Rosją, natomiast pokolenie „styczniowe” nie przeżyło klęski powstania listopadowego. W momencie wybuchu powstania największy wpływ miała polityka samej Rosji. Decyzja o podjęciu walki 29 listopada 1830 roku zapadła w obawie przed aresztowaniem konspirantów i interwencją armii rosyjskiej (a tym samym także polskiej) w Europie Zachodniej (jednocześnie armia rosyjska wkroczyłaby na ziemie Królestwa Polskiego i pod pretekstem zastąpienia wojsk polskich zaczęła tam stacjonować). O wybuchu powstania styczniowego miała zadecydować obawa przed poborem do armii rosyjskiej uczestników konspiracji (zapowiedź branki). Okresy te nie sprzyjały walce, gdyż powstańcy nie walczyli tylko z wrogiem, ale także z zimą.

Oba powstania wybuchły w Warszawie i w ich początkowej fazie władzę obejmowali politycy, którzy byli przeciwni ich dynamicznemu rozwojowi (gen. Chłopicki; ugrupowanie białych). To znacznie zmniejszało szanse powodzenia. Inną wspólną cechą było również to, że w trudnych dla powstańców momentach wprowadzano dyktaturę, ale to niestety nie uratowało żadnego z powstań. Oba zrywy cieszyły się sympatią wśród społeczeństw Europy Zachodniej, brali w nich udział ochotnicy z różnych krajów oraz Polacy z innych zaborów.

Przy obu powstaniach ważna była postawa chłopów. Brak rozwiązania kwestii chłopskiej w powstaniu listopadowym powodował spadek zaangażowania tej grupy społecznej w walki. Przy okazji powstania styczniowego „czerwoni” ogłosili wprawdzie uwłaszczenie chłopów, ale było ono torpedowane przez obóz białych, a ponadto władze carskie wydały w 1864 roku ukazy uwłaszczeniowe i zaczęły stosować ostre restrykcje wobec chłopów popierających powstanie, co dało podobny efekt jak w powstaniu listopadowym. Niekorzystna była także współpraca pozostałych zaborców z Rosją (tj. Prus i Austrii), która znacznie ułatwiła tłumienie powstań.

Oba powstania przyniosły ogromne straty – zarówno w ludziach, jak i materialne. Przyczyniły się one do zacieśnienia współpracy zaborców (np. Układ Munchengrautz z 1833 roku czy Konwencja Alvenslebena z 1863 roku). W wyniku tych zrywów pogorszyło się położenie Polaków w zaborze rosyjskim (po powstaniu listopadowym zlikwidowano autonomię Królestwa Polskiego; po powstaniu styczniowym wzmożono rusyfikację). Polacy nie uniknęli też restrykcji gospodarczych ze strony Rosji. Propaganda przyczyniła się do wzrostu antypolskich nastrojów w Rosji. Z czasem też inni zaborcy wprowadzili bardziej restrykcyjną politykę wobec Polaków, aby uniknąć podobnych wydarzeń. Wzmogły się prześladowania na tle narodowościowym i religijnym. Naturalnym następstwem takich wydarzeń była emigracja (głównie osób aktywnych politycznie, a także artystów). Paradoksalnie przyczyniło się to do wzrostu świadomości i kultury narodowej. Kontynuowano dawne, staropolskie tradycje, a powstania stawały się natchnieniem dla poetów i artystów.

Różnice

Jedną z różnic pomiędzy tymi powstaniami była forma konspiracji. W powstaniu listopadowym brali udział przede wszystkim młodzi. Powstanie styczniowe było już oparte na szerszej bazie społecznej (duży udział mieszczan) i objęło nawet oficerów armii rosyjskiej. W 1830 roku większość społeczeństwa pragnęła spokoju, co znalazło odzwierciedlenie w wydarzeniach nocy listopadowej. Wtedy to powstańców uratowało wsparcie najuboższych mieszkańców Warszawy.

Z kolei szeroki zasięg konspiracji związanej z powstaniem styczniowym znalazł szeroki oddźwięk, czego przykładem były liczne manifestacje i msze. Spiskowcy w Szkole Podchorążych nie mieli programu, uważali, że po wybuchu powstania politycy staną na jego czele. Obóz „czerwonych” miał swój program, czego wyrazem było wydanie Manifestu Rządu Tymczasowego (22 stycznia 1863 roku). Władza w powstaniu listopadowym działała legalnie, na czele powstania stanęły Sejm i rząd, zaś w powstaniu styczniowym władze musiały działać w konspiracji, co utrudniało prowadzenie walki (stworzono Polskie Państwo Podziemne, z którego doświadczenia korzystali Polacy podczas I i II wojny światowej).

Przed wybuchem powstania listopadowego Polacy byli wielokrotnie prowokowani, m.in. przez politykę prowadzoną przez Konstantego Pawłowicza. Z kolei przed powstaniem styczniowym Rosja szła na ustępstwa (dowodem tego była wizyta wielkiego księcia Konstantina II w Warszawie), gdyż pragnęła spokoju, aby móc spokojnie przeprowadzić reformy wewnętrzne po wojnie krymskiej.

Różnice były też w przygotowaniu zbrojnym obu powstań. W 1830 roku Polacy byli w lepszej sytuacji niż w 1863 roku, gdyż posiadali regularną, przeszkoloną i uzbrojoną armię. Dlatego toczone walki nie miały charakteru partyzanckiego, tak jak w powstaniu styczniowym. Powstańcy styczniowi nie mieli armii (ta została rozwiązana po upadku powstania listopadowego). Walczący często wyposażeni byli w drągi lub widły. Stąd też te bronie (oraz strzelba myśliwska) stały się symbolami powstania styczniowego. Gdy upadało powstanie listopadowe, siły polskie przewyższały liczebnie siły rosyjskie, ale brak było wiary w zwycięstwo. Powstanie styczniowe wykrwawiło się w długiej walce trwającej ponad dwa lata (listopadowe trwało raptem niecały rok).

Walki w ramach powstania listopadowego zasadniczo ograniczały się do terenów Królestwa Polskiego, natomiast powstanie styczniowe ogarnęło nie tylko tereny polskie, ale także Ukrainę, Litwę czy Białoruś. Po upadku powstania listopadowego emigracja podjęła od razu myśl dalszej walki o niepodległość. Po upadku powstania styczniowego społeczeństwo, przytłoczone klęską i poniesionymi stratami, zaczęło wspierać hasła pozytywizmu (m.in. praca u podstaw oraz praca organiczna).

Podobieństwa

- Oba powstania były skierowane przeciwko Rosji i wybuchały na terenie Królestwa Polskiego.
- Celem obu powstań była walka o niepodległe państwo polskie.
- Powstania były głównie szlacheckie, co ograniczało ich szanse na sukces.
- Ważnym czynnikiem zewnętrznym były niepowodzenia Rosji w wojnach: powstanie listopadowe przed wojną z Turcją (Russo-Turecka wojna 1828–1829), a powstanie styczniowe przed wojną krymską (1853–1856).
- Sukcesy rewolucji lipcowej we Francji (1830) oraz powstania w Belgii (1830) zachęcały Polaków do podjęcia walki o niepodległość.
- Oba powstania były efektem polityki Rosji, obejmującej łamanie konstytucji, rusyfikację oraz represje wobec Polaków.
- Oba zrywy niepodległościowe były poprzedzone działalnością konspiracyjną, z licznymi organizacjami tajnymi (np. Pantakojna, Towarzystwo Patriotyczne).
- W obu konspiracjach zaangażowani byli przede wszystkim młodzi ludzie, studenci i niżsi oficerowie, wychowani na literaturze romantycznej.
- W trudnych momentach wprowadzano dyktaturę, co niestety nie uratowało powstań.
- Oba zrywy cieszyły się sympatią w Europie Zachodniej, a w ich walkach brali udział ochotnicy z różnych krajów oraz Polacy z innych zaborów.
- Postawa chłopów była ważna w obu powstaniach, jednak brak rozwiązania kwestii chłopskiej ograniczał ich zaangażowanie.

Różnice

- Forma konspiracji:
- Powstanie listopadowe: Angażowało przede wszystkim młodych.
- Powstanie styczniowe: Oparte na szerszej bazie społecznej, w tym dużym udziale mieszczan oraz oficerów armii rosyjskiej.

- Przygotowanie zbrojne:
- 1830 rok: Polacy mieli regularną, przeszkoloną i uzbrojoną armię, co sprawiało, że walki nie miały charakteru partyzanckiego.
- 1863 rok: Powstańcy styczniowi walczyli partyjancko, często wyposażeni w drągi, widły oraz strzelby myśliwskie, gdyż nie mieli regularnej armii.

- Okres trwania:
- Powstanie listopadowe: Trwało niecały rok.
- Powstanie styczniowe: Trwało ponad dwa lata.

- Geograficzny zasięg walk:
- Powstanie listopadowe: Ograniczało się do terenów Królestwa Polskiego.
- Powstanie styczniowe: Obejmowało także Ukrainę, Litwę i Białoruś.

- Organizacja władzy podczas powstania:
- Powstanie listopadowe: Władza działała legalnie, na czele stały Sejm i rząd.
- Powstanie styczniowe: Władze musiały działać w konspiracji, co utrudniało prowadzenie walki (stworzono Polskie Państwo Podziemne).

- Reakcja Rosji przed powstaniem:
- Powstanie listopadowe: Rosja prowadziła prowokacje, m.in. przez politykę Konstantego Pawłowicza.
- Powstanie styczniowe: Rosja szła na ustępstwa (np. wizyta wielkiego księcia Konstantina II w Warszawie) w celu przeprowadzenia reform wewnętrznych po wojnie krymskiej.

- Emigracja i reakcje po upadku powstań:
- Powstanie listopadowe: Emigracja natychmiastowała myśli dalszej walki o niepodległość.
- Powstanie styczniowe: Społeczeństwo, przytłoczone klęską, zaczęło wspierać hasła pozytywizmu (m.in. praca u podstaw oraz praca organiczna).

- Symbole i broń powstańców:
- Powstanie styczniowe: Drągi, widły oraz strzelby myśliwskie stały się symbolami powstania.
- Powstanie listopadowe: Siły polskie przewyższały liczebnie siły rosyjskie, ale brakowało wiary w zwycięstwo.

- Wpływ na przyszłe działania:
- Powstanie styczniowe: Polskie Państwo Podziemne stało się wzorem dla działań podczas I i II wojny światowej.