Zapożyczenia językowe w języku polskim: rodzaje i historia

Zapożyczenia językowe polegają na wprowadzaniu do języka różnych elementów obcych.

Rodzaje zapożyczeń

1. Właściwe – dotyczą wydarzeń historycznych (przechodzi cały wyraz)
a. Bezpośrednie – wyrazy, które znalazły się w polszczyźnie w związku z okupacją niemiecką podczas II wojny światowej – Wermacht, Gestapo, Volksdeutsche;

b. Pośrednie – zapożyczenia średniowieczne dotyczące liturgii chrześcijańskiej – z języka łacińskiego (rzadziej greckiego) za pośrednictwem czeskiego – chrzest, ofiara, anioł, kielich, diabeł, msza;

c. Szesnastowieczne – z języka włoskiego (ślub Zygmunta Starego z królową Boną) – marcepan, seler, kalafior, bransoleta, bankier, pałac, tort, bank;

d. Z języka angielskiego – charakterystyczne dla XX wieku oraz czasów współczesnych – dotyczą sportu, kultury masowej, ekonomii, informatyki, życia codziennego (po 1989 r.).

2. Kalki – czasopismo (z niem. Zeitung – czas + pismo), być na topie;

3. Sztuczne – neologizmy z cząstek różnych języków – dwie cząstki obce (np. telewizja – tele z greckiego „na odległość” i wizja z łac. „widzieć”);

4. Hybrydy – cząstka polska + obca – być na topie, jest O.K., super zabawa, zabukować (zarezerwować), jest cały happy;

5. Semantyczne – mysz (część komputera).

Zapożyczenia w dziejach języka polskiego

Słownictwo polskie dzielimy na rodzime i zapożyczone. Te drugie stanowią zasadniczą grupę leksykalną naszego języka. Pojawiają się one w polszczyźnie od początków jej rozwoju, będąc świadectwem licznych kontaktów politycznych i kulturalnych Polski z innymi krajami. Zapożyczenia to wyrazy, związki frazeologiczne i konstrukcje składowe przyjęte z obcego języka.

Najstarsze zapożyczenia językowe

- Cesarz – z łac. zapożyczenie z okresu przed przyjęciem chrześcijaństwa. Łacińska podstawa została zapożyczona za pośrednictwem języka Gotów i stała się określeniem władzy.

- Pop – za pośrednictwem języków germańskich. Do XV wieku był jedną z nazw duchownego. Dziś Pop to duchowny Kościoła Prawosławnego.

- Ksiądz – z germańskiego, jest polskim przekształceniem greckiego wyrazu "kunnigs", oznaczającego wodza, władcę. W staropolszczyźnie oznaczał dostojnika świeckiego.

Zapożyczenia wyrazowe dominowały przede wszystkim w słownictwie okresu staropolskiego i średniopolskiego.

Okres staropolski

Na słownictwo największy wpływ w tym okresie miały języki:

- Czeski – za pośrednictwem którego nasz język wzbogacił się o wyrazy związane z:
- sprawami wiary i religii (kościół, ołtarz, msza, opat),
- sprawami politycznymi i kulturalnymi – wpływy powodowały zmianę fonetycznej postaci wyrazów polskich (wiesiele → wesele, sierce → serce),
- innymi zakresami tematycznymi – wyrazy kmieć oznaczały człowieka poddanego, wieśniaka, a od XIV wieku człowieka niższego stanu. Wpływy z czeskiego zamierają w XVI wieku. Przestaje on być językiem wzorcem w związku z renesansowym przekonaniem o ważności języka polskiego.

- Niemiecki – zapożyczenia z tego języka pojawiają się w XII i XV wieku w związku z osadnictwem niemieckim na ziemiach polskich. Dotyczą:
- gospodarki, np. celnik, koszt, murarz,
- sądownictwa, np. czynsz, hołd,
- organizacji miast i wsi, np. gmina, wójt, rynek, bruk,
- wojska, np. żołnierz, rycerz.

Najstarsze zapożyczenia z niemieckiego występują do dziś, np.: chleb, deska, kościół, lekarz, misa, wino.

Okres średniopolski

W tym okresie nasze kontakty z innymi krajami znacznie się rozszerzyły, co zwiększyło grupę języków przekazujących nam swoje słownictwo:

- Łaciński – stał się językiem elity intelektualnej, kościoła, dyplomacji, administracji, np.: akademia, akt, recepta, aparat, kolumna.

- Węgierski – (XIV w.) za panowania Batorego, np.: czekan, dobosz, giermek, orszak.

- Ruski – (XV–XVI w.) za panowania Jagiellonów, np.: chłystek, hołota, serdak, chwat.

- Tatarski – w związku z walkami, np.: basza, buława, kobza, kajdany, ułan.

- Niemiecki – zapoczątkowany w XVII w. i trwały do końca XVIII w.

- Włoski – (XVI–XVII w.) dzięki kontaktom z uniwersytetami oraz małżeństwu Zygmunta Starego z Boną. Pożyczki dotyczą: sztuki, rozrywki, ubiorów, ogrodów, wojska, kuchni, np.: bank, bankiet, fraszka, kalafior, szpada, torf.

- Francuski – (XVII w.) głównie na dworze królewskim, ale zapożyczenia nie są liczne: awangarda, batalia, batalion, fryzjer, szarża. Nasilają się w XVII w. za panowania Sasów oraz w okresie oświecenia, kiedy francuski panował w strefach dyplomacji i arystokracji.

- Język niemiecki:
- XIX wiek – zabór niemiecki i austriacki,
- XX wiek – wpływ wojny i okupacji, np.: Gestapo, esesman.

- Język angielski:
- Terminologia sportowa – boks, jacht, finisz, sport, trener,
- Muzyka – blues, jazz, rock,
- Informatyka – modem, serwer,
- Przedsiębiorczość – manager, marketing, dealer,
- Rozrywka – pub, walkman, fitness club,
- Wulgaryzmy.

Zapożyczeń nie da się uniknąć; są naturalne dla języka. Nie powinno się ich jednak nadużywać, ale też nie wolno próbować ich całkowicie eliminować, ponieważ wzbogacają język.