Humaniści

Michał Anioł, właściwie Michelangelo Buonarroti (1475-1564), jeden z najwybitniejszych artystów włoskich i europejskich epoki renesansu.

Wykształcony we florenckim warsztacie malarza Domenico Ghirlandaio, a w dziedzinie rzeźby w pracowni Bertolda di Giovanni. Jego działalność artystyczna jest związana z Bologna (1494-1495), Florencją (1501-1505, 1517-1534), a przede wszystkim z Rzymem (1496-1501, 1505-1517, 1534-1564), gdzie twórczość artysty objęta została mecenatem papieskim.

Główny temat rzeźb Michała Anioła stanowiła postać ludzka, w której artysta upatrywał głębokiego sensu metafizycznego (metafizyczne malarstwo). Służyły temu heroizowane figury w dynamicznych pozach ze spotęgowanym efektem cierpienia, dalekie od harmonijnych i statycznych rzeźb klasycznego renesansu. Nowatorstwo polega na wprowadzeniu rozwiązań manierystycznych (manieryzm) oraz zapowiadających kreacji barokowe (barok).

Michał Anioł, Pieta Watykańska (1498-1500)
Michał Anioł, Mojżesz (1513-1516)

Pracował wyłącznie w marmurze, bez pomocy uczniów. Zafascynowany kontrastem powierzchni surowej i wygładzonej dłutem, pozostawiał szereg prac nie dokończonych. Główne dzieła rzeźbiarskie:
- Walka centaurów z Lapitami (1490-1492)
- Madonna na schodach (1490-1492)
- Pieta Watykańska (1498-1500)
- Bachus (1497-1501)
- Madonna z Brugii (po 1501)
- Dawid (1501-1504)
- Mojżesz (1513-1516)
- Nagrobki Giuliana i Lorenza Medyceuszów w kościele S. Lorenzo we Florencji (1520-1535)
- Rachel i Lea (1542)
- Piet Rondanini (1564)
- Fresk Sąd Ostateczny (1536-1541)

Michał Anioł, fresk Sąd Ostateczny (1536-1541)

W pracach malarskich Michała Anioła widoczne jest rzeźbiarskie myślenie artysty, którego bardziej interesowało zagadnienie formy w przestrzeni, aniżeli problem koloru i światłocienia; dominuje tu bogactwo ekspresji i intensywność psychologiczna. Główne dzieła malarskie:
- Św. Rodzina (1503)
- Freski w kaplicy Sykstyńskiej (sklepienie 1508-1512)
- Sąd Ostateczny (1536-1541)

Michał Anioł, kopuła bazyliki Św. Piotra w Watykanie (1547)

Michał Anioł jako architekt wprowadził nowe, dynamiczne zasady kompozycji oraz odmienne pojmowanie przestrzeni – stosował klasyczne elementy w sposób sprzeczny z ich tradycyjnymi funkcjami. W najbardziej nowatorskiej kaplicy Medyceuszy odrzucił kanony klasycznego piękna, przewężając ostro proporcje okien, a pilastry pozbawiając głowic. W zakresie urbanistyki istotną nowość stanowiło wprowadzenie formy owalu jako podstawy ukształtowania Kapitolu. Główne prace architektoniczne i urbanistyczne:
- Przedsionek Biblioteki Laurenziana we Florencji (1524)
- Plac Kapitoliński (1536)
- Rozbudowa Pałacu Farnese w Rzymie (1546)
- Kopuła bazyliki Św. Piotra (1547)
- Kościół S. Maria degli Angeli w termach Dioklecjana (1561)

---

Leonardo da Vinci (1452-1519), włoski malarz, rzeźbiarz, architekt, konstruktor, teoretyk sztuki, filozof, wszechstronny i najdoskonalszy przedstawiciel renesansu. Uczeń Andrea del Verrocchio we Florencji, od 1472 członek cechu malarzy.

W pierwszym okresie florenckim (1472-1482/1483) powstały cztery obrazy:
- Chrzest Chrystusa (współpraca z Verrocchio)
- Hołd Trzech Króli
- Zwiastowanie
- Św. Hieronim (nie dokończony)

W tym okresie ujawniły się techniczne zainteresowania Leonarda, których śladem są rysunki przedstawiające maszyny, działa, bomby oraz maszyny oblężnicze.

Leonardo da Vinci, Schemat mechanizmu zegarowego

Okres mediolański (1483-1499) był związany z pracą na dworze Lodovica Sforzy i początkowo koncentrował się wokół prac nad posągiem konnym Francesca Sforzy, a także kopuły katedry oraz pałacu. Okres ten zaowocował także portretem Damy z łasiczką (1483-1485), obecnie w Muzeum Czartoryskich w Krakowie. Ponadto artysta namalował Madonnę w grocie, do ołtarza Bractwa Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny w kościele Św. Franciszka, a także wykonał malowidło ścienne – słynną Ostatnią Wieczerzę (1495-1498) w refektarzu klasztoru przy Santa Maria delle Grazie, dzieło inaugurujące epokę rozwiniętego renesansu w malarstwie włoskim.

Leonardo da Vinci, Madonna wśród skał

Drugi okres florencki (1500-1506) przynosi trzy arcydzieła:
- Karton do obrazu Św. Anna Samotrzeć
- Portret Mony Lizy
- Karton do malowidła ściennego Bitwa pod Anghiari

Drugi okres mediolański (1506-1513) wypełniły częściowo prace nad pomnikiem marszałka francuskiego Trivulzia (nie zrealizowany). Malował także Ledę z Łabędziem (znaną z kopii). W latach 1513-1516 przebywał w Rzymie, korzystając z opieki brata papieskiego Giovanni Medici. Namalował wówczas szereg portretów.

W 1516 roku na zaproszenie Franciszka I wyjechał do Francji, gdzie zajął się głównie budową kanałów osuszających bagna nad Loarą. Zmarł w Amboise 2 maja 1519 roku.

Leonardo da Vinci, Studium ludzkiego ciała

Leonardo da Vinci obok działalności artystycznej i naukowej wiele pisał, czego najistotniejszym śladem jest Traktat o malarstwie, zawierający m.in. uwagi dotyczące różnych rodzajów perspektywy, problematyki światła, koloru oraz konturu. Duże znaczenie w jego twórczości miały rysunki, traktowane jako działania wspierające procesy badawcze. Leonardo da Vinci uważany jest za jednego z największych geniuszy w historii cywilizacji, który w sposób harmonijny łączył indywidualność wielkiego artysty z olbrzymią wiedzą uczonego. Wpłynął na całe pokolenia twórców w różnych dziedzinach sztuki i techniki.

Erazm z Rotterdamu (1467-1536), holenderski filolog i filozof, jeden z czołowych humanistów odrodzenia. Domagał się reformy obyczajów i religii. Zwalczał scholastykę. Jeden z pierwszych krytycznych badaczy Nowego Testamentu. Uważał, iż każdy religijny autorytet i każdy dogmat należy poddać rozwadze rozumu. Przyczynił się jako filolog do rozwoju studiów hellenistycznych. Najważniejsze prace:
- Enchiridion militis christiani (1502)
- Colloquia familiaria (1518)
- De libero arbitrio (1524)
- Pochwała głupoty (1509, szereg przekładów na język polski)

Utrzymywał bliskie stosunki z wieloma polskimi humanistami i pisarzami.