Polski dramat romantyczny

Dramat romantyczny – to typowy dla literatury romantycznej gatunek dramatu, którego budowę cechuje tzw. „forma otwarta”, czyli struktura charakteryzująca się odrzuceniem tradycyjnych reguł kompozycyjnych (m.in. zasady trzech jedności), fragmentarycznością i epizodycznością akcji, synkretyzmem gatunkowym oraz współwystępowaniem elementów realizmu i fantastyki, tragizmu i komizmu. Wewnętrznym spoiwem dramatu są idee, o których mowa, i ich reprezentanci (bohaterowie). W dramacie romantycznym ważną rolę pełni kontrast i łączenie sprzeczności (scen kameralnych i monumentalnych, wzniosłości i rubaszności). Dramat ten powstał w opozycji do zasad obowiązujących w dramaturgii klasycznej.

Odwoływał się głównie do tradycji szekspirowskiej oraz do doświadczeń dramatu hiszpańskiego (Calderón de la Barca). Założenia gatunku zaprezentowane zostały w przedmowie do dramatu Wiktora Hugo *Cromwell*. Specyficzna forma dramatyczna spełniała określone funkcje artystyczne i ideowe. Brak harmonii, fragmentaryczność, przemieszanie kategorii estetycznych (np. patosu z groteską) pozwalały na ukazanie wewnętrznych konfliktów bohatera oraz umożliwiały przedstawianie niejednorodności natury świata ludzkiego bytu. Problematykę moralną wprowadzały często wykorzystywane sceny walki dobrych i złych duchów o duszę bohatera, zaczerpnięte ze średniowiecznych moralitetów. Najwybitniejszymi polskimi dramatami romantycznymi są: *Dziady* Mickiewicza, *Kordian* Słowackiego, *Nie-Boska Komedia* Krasińskiego. Ze względu na wizyjność, luźną kompozycję, wielość miejsc i rozpiętość czasu dramaty romantyczne uznawano często za utwory niesceniczne.

Cechy charakterystyczne dramatu romantycznego na przykładzie *Dziadów*:

O ile dramat romantyczny jest najważniejszym gatunkiem epoki, o tyle właśnie *Dziady* Adama Mickiewicza są najsłynniejszym dramatem romantycznym.

Jego cechy są następujące:

1. Zerwanie z klasyczną regułą trzech jedności:
a. Miejsca – akcja rozgrywa się w kaplicy cmentarnej, w celi więziennej, na Litwie, w Warszawie, w domu senatora.
b. Czasu – część II odbywa się w Zaduszki, a scena więzienna części III w wigilię Bożego Narodzenia.
c. Akcji – obserwujemy wiele wątków, często wcale ze sobą niezwiązanych, np. noc dziadów, miłość Gustawa, scena więzienna. Nie ma jedności akcji.

2. Synkretyzm utworu:

Oprócz cech dramatu znajdziemy w *Dziadach* także liczne partie epickie, przykładem może być opowieść o Cichowskim i opisowe, szczegółowe „rozdziały” Wstępu. Są tu także partie liryczne – najbardziej liryczna, pełna emocji, ekspresji, uczuć jest „Wielka Improwizacja”. Można więc stwierdzić, że *Dziady* są dziełem synkretycznym.

3. Obecność istot fantastycznych i zdarzeń nadprzyrodzonych:

Osobistości tego gatunku nie występowały w tradycyjnym dramacie klasycznym. Pojawiły się dopiero w dramacie szekspirowskim. W *Dziadach* jest ich sporo: duchy w II części, diabły z II części, widzenia, sceny mistyczne, niewyjaśnione zdarzenia (np. samobójstwo Gustawa).

4. Kompozycja otwarta utworu:

Sceny i zdarzenia utworu o kompozycji otwartej przypominają wysepki. Nie są połączone zasadami przyczynowo-skutkowymi. Między scenami brak związku, zachodzą luki czasowe, akcję oglądamy we fragmentach, koniec dzieła nie przynosi żadnego rozwiązania. Wszystkie te elementy występują w *Dziadach*. Dramat ma mnóstwo epizodów, związki między poszczególnymi częściami są niejasne, podobnie jak ich numeracja: II, IV, III, a I nie została ukończona. Końcowa wizja Gustawa-Konrada wśród skazańców ciągnących na Syberię niczego nie zamyka i niczego nie wyjaśnia.

5. Niesceniczność dramatu:

Oznacza to, że dramat jest trudny do zaadoptowania na scenę teatralną, choć nie jest to całkiem niemożliwe. Trudno jest przedstawić scenicznie „Widzenie księdza Piotra” czy zmieniać nagle dekoracje ze scen w kaplicy na scenę w plebanii, scen z więzienia na sceny z salonów.

6. Obecność bohatera romantycznego:

Jest to postać charakterystyczna dla dramatu romantycznego. Jej biografia układa się według określonego schematu. W przypadku *Dziadów* jest nim Gustaw-Konrad. Jego życie można podzielić na trzy etapy: młodość, metamorfoza, etap walki o wielką, ogólną ideę.

Gustaw-Konrad to jednostka nieprzeciętna, wyrastająca ponad ogół społeczeństwa, wyobcowana i nadmiernie uczuciowa. Młodość naznaczona została romantyczną i nieszczęśliwą miłością, prowadzącą do próby samobójstwa. Moment „śmierci dla świata” okazuje się punktem zwrotnym w życiu bohatera, który postanawia poświęcić się dla sprawy ogółu. Tragizm bohatera wynika z uświadomienia sobie własnych ograniczeń (spór Konrada z Bogiem).

7. Współistnienie elementów komicznych i tragicznych:

W dramacie romantycznym często występują zarówno elementy komiczne, jak i tragiczne, co wzbogaca charakter utworu i pogłębia jego wielowymiarowość.

8. Łączenie patosu z groteską:

Sceny pełne patosu są przeplatane groteskowymi momentami, co tworzy kontrast i zwiększa dramatyzm.

9. Łączenie scen zbiorowych:

Sceny takie jak kaplica cmentarna czy scena więzienna łączą kameralne i bardziej rozbudowane, monumentalne ujęcia.

10. Łączenie stylów wypowiedzi:

Różnorodność stylów w dialogach i monologach, co nadaje utworowi dynamikę i różnorodność.

11. Ludowość:

Odwołanie się do ludowych wierzeń, podań, baśni, a więc do tzw. „wieści gminnej” (np. uczta kozła).