Geneza utworu
Powieść Alberta Camusa "Dżuma" została napisana po II wojnie światowej, a jej pierwsze wydanie miało miejsce w 1947 roku. Data ta jest niezwykle ważna, gdyż ogromny wpływ na kształt artystyczny powieści i poglądy autora miały doświadczenia wojenne. Camus, będący świadkiem okrucieństw wojny, wykorzystał motyw epidemii jako metaforę dla zła, które dotknęło ludzkość w tamtym okresie.
Znaczenie tytułu
Tytuł powieści może być rozumiany zarówno dosłownie, jak i metaforycznie.
Znaczenie dosłowne – dżuma jako choroba
Dżuma jest chorobą zakaźną występującą u gryzoni (szczególnie u szczurów), innych ssaków, w tym także u człowieka. Jest to choroba o podłożu bakteryjnym, wywoływana przez pałeczkę dżumy (*Yersinia pestis*). Wyróżnia się trzy postacie dżumy: dymieniczą, posocznicową i płucną.
- Dżuma dymienicza jest najczęstszą formą u ludzi. Bakterie wędrują wraz z krwią do węzłów chłonnych, powodując ich powiększenie i bolesność.
- Dżuma płucna jest powikłaniem dżumy dymieniczej i jest bardzo zaraźliwa, gdyż przenosi się drogą kropelkową.
- Dżuma posocznicowa polega na przedostaniu się bakterii do krwiobiegu, prowadząc do sepsy.
Pierwszymi objawami dżumy są zwykle dreszcze, silne bóle głowy i wysoka gorączka. Następnie dochodzi do powiększenia węzłów chłonnych, które stają się bolesne i mogą ropieć. W przypadku dżumy płucnej pojawia się silny, suchy kaszel, który przechodzi w krwioplucie i sinicę. Nieleczona dżuma prowadzi do zgonu pacjenta w przeciągu około pięciu dni. Choroba ta jest niezwykle niebezpieczna, a pierwsze wzmianki o niej pochodzą z okresu panowania cesarza Justyniana, czyli z VI wieku. Najprawdopodobniej dżuma przybyła wtedy do Europy z Afryki Północnej, powodując śmierć około stu milionów ludzi w ciągu pięćdziesięciu lat. W powieści Camusa dżuma jest chorobą, która pewnego dnia niespodziewanie atakuje Oran. Wszystko, co dzieje się dalej, podporządkowane jest najpierw rozwojowi epidemii, potem sposobom jej zwalczania, a na końcu pokonaniu choroby.
Znaczenie metaforyczne
1. Dżuma jako żywioł i zaraza
Choroba spada na kompletnie nieprzygotowanych mieszkańców Oranu. Staje się symbolem tego, co dla człowieka nieznane, niespodziewane i szokujące. Człowiek staje w obliczu zagrożenia, na które nie ma wpływu i z którym początkowo nie potrafi sobie poradzić. W tym znaczeniu dżuma reprezentuje wszelkie zagrożenia, których nie da się przewidzieć.
2. Dżuma jako zło
Zło tkwi w człowieku. Camus wychodzi z założenia, że każdy człowiek jest nosicielem pierwiastka zła, niezależnie od tego, czy chce to przyznać, czy nie. Zło uaktywnia się w momencie zagrożenia, a następnie zaraża innych. Najważniejsze słowa wypowiada tu Jean Tarrou:
„Zło jest w każdym z nas i w relacjach międzyludzkich nieustannie zarażamy się od innych. Przez głupotę, lekkomyślność i skłonność do łatwego życia prowokujemy mroczne siły, które wyzwalają się w nas i między nami. Możemy stawić im czoła, ryzykując życie, albo poddać się bez walki.”
Camus dodaje:
„Każdy nosi w sobie dżumę, nikt bowiem nie jest od niej wolny. I trzeba czuwać nad sobą nieustannie, żeby w chwili roztargnienia nie tchnąć dżumy w twarz drugiego człowieka i żeby go nie zakazić.”
Według filozofii Camusa, zła nie można w żaden sposób pokonać. Można jedynie sprawić, by oddaliło się ono na jakiś czas, można je tymczasowo uśpić. Wyraźnie mówi o tym w ostatnim zdaniu powieści:
„[…] bakcyl dżumy nigdy nie umiera i nie znika, że może przez dziesiątki lat pozostawać uśpiony w meblach i w bieliźnie, że czeka cierpliwie w pokojach, w piwnicach, w kufrach, w chustkach i w papierach, i że nadejdzie być może dzień, kiedy dla nieszczęścia ludzi i ich nauki dżuma obudzi swe szczury i pośle je, by umierały w szczęśliwym mieście.”
Słowa Tarrou obrazują także różne postawy ludzi wobec zła. To, że zło jest częścią świata, nie oznacza dla Camusa, że można je zignorować i nic z nim nie robić. Dlatego głównym bohaterem jest doktor Bernard Rieux, który przyjmuje postawę heroiczną i buntuje się przeciwko zaistniałej sytuacji. Są jednak i tacy bohaterowie, którzy cieszą się z wybuchu epidemii i korzystają z chaosu w mieście.
3. Dżuma jako wojna
Często interpretowana jest jako metafora wojny, zwłaszcza II wojny światowej. Wskazują na to lata, w których rozgrywa się akcja powieści. Wojna jest tu konsekwencją zła tkwiącego w człowieku. Po wybuchu epidemii Oran zostaje zamknięty i zaczyna przypominać getto. W mieście panują nowe prawa, dochodzi do kradzieży, zamieszek, a nawet egzekucji przestępców. Na stadionie przebywają ludzie odizolowani od świata, zapomniani przez rodziny i bliskich. Ich życie jest wegetacją, polegającą na wsłuchiwaniu się w odgłosy miasta. Przy bramach wejściowych ustawiono strażników, by uniemożliwić ucieczkę, mają oni prawo strzelać w razie potrzeby. W Oranie zaczyna funkcjonować krematorium, ponieważ ciał zmarłych nie ma już gdzie chować.
4. Dżuma jako totalitaryzm
System totalitarny jest najbardziej niehumanitarnym systemem, i z takim właśnie, w sensie metaforycznym, spotyka się czytelnik w "Dżumie". Oran jest zamknięty – to podstawowa cecha państwa totalitarnego, w którym panuje inwigilacja, a informacje ani nie wchodzą, ani nie wychodzą. Totalitaryzm pojawia się niespodziewanie i atakuje najsłabsze jednostki, podobnie jak zaraza. W Oranie najpierw zaczynają padać szczury, a gdy choroba "upewnia się", że trafiła na podatny grunt, atakuje ludzi. System totalitarny niszczy jednostkę (tak jak choroba trawi zakażonego), nie szanuje życia ludzkiego (obozy i krematoria), zaciera się granica między katem a ofiarą, a społeczeństwo żyje w terrorze.
5. Dżuma jako absurd
Egzystencjaliści dochodzą do przekonania, że życie człowieka jest kruche, niepewne, ciągle zagrożone i kończy się śmiercią. Śmierć z powodu zarazy jest dla Camusa właśnie absurdem. Każdy człowiek pragnie żyć do naturalnej śmierci. Zgon spowodowany chorobą jest w pewnym sensie niesprawiedliwy, pozbawiony sensu, tym bardziej że nie można znaleźć żadnej reguły, którą kieruje się choroba, nie można przewidzieć, kogo zaatakuje i kto umrze. Dlatego bohaterowie "Dżumy" chcą żyć, za wszelką cenę pragną odwlec moment śmierci. Camus proponuje postawę walki i buntu wobec czegoś tak absurdalnego i niedorzecznego. Mówi, co należy robić:
„Cała rzecz polegała na tym, by nie pozwolić umrzeć i zaznać ostatecznej rozłąki możliwie największej liczbie ludzi, a jedynym środkiem była walka z dżumą. Nie jest to prawda godna podziwu, lecz prawda logiczna.”
Znaczenie motta
„Jest rzeczą równie rozsądną ukazać jakiś rodzaj uwięzienia przez inny. Jak ukazać coś, co istnieje rzeczywiście, przez coś, co nie istnieje.”
Słowa te pochodzą z tekstu Daniela Defoe "Dziennik roku zarazy" opartego na obserwacjach i zapiskach najważniejszych wydarzeń zarówno publicznych, jak i prywatnych, które zaszły w Londynie podczas wielkiej epidemii w 1665 roku. Tekst Defoe ukazał się w 1722 roku i opisywał zarazę, która dotknęła Londyn w XVII wieku. Camus zaczerpnął nie tylko pomysł, by akcję umieścić w zamkniętym mieście i pokazać ludzi w obliczu zarazy, ale też przyjrzeć się reakcjom mieszkańców, przedstawić etapy choroby i strach bohaterów. O ile jednak tekst Defoe jest pewnym opisem, relacją z wydarzeń, o tyle Camus zastanawia się, w jaki sposób zmieniali się ludzie pod wpływem zarazy, jak wpłynęła ona na ich życie.
