Geneza utworu
Sytuacja polityczno-społeczna Polski i Europy po I wojnie światowej
I wojna światowa zakończyła się w 1918 roku. Przyniosła ze sobą ogromną liczbę ofiar w ludziach i zniszczenia na nieznaną wcześniej skalę. Była pierwszym zbrojnym konfliktem, podczas którego zaangażowane były w walki całe społeczeństwa (nie tylko żołnierze, ale i ludność cywilna). W związku z tym po I wojnie światowej w Europie zapanował kryzys. Zniszczenia wojenne nie zostały jeszcze odbudowane, a w wyniku strat w ludności doszło do poważnych przeobrażeń społecznych. Tworzyły się także nowe państwa, często zmagające się z wewnętrznymi konfliktami politycznymi i społecznymi, co w niektórych przypadkach prowadziło do powstania ustrojów totalitarnych.
Natomiast polskie społeczeństwo znajdowało się po I wojnie światowej w szczególnie trudnej sytuacji. Po ponad stu latach zaborów, mimo licznych prób narodowowyzwoleńczych (powstanie listopadowe, Wiosna Ludów, powstanie styczniowe, udział w walkach podczas I wojny światowej), Polska wreszcie odzyskała niepodległość w 1918 roku. Odzyskanie niepodległości zostało potwierdzone na arenie międzynarodowej postanowieniami traktatu wersalskiego. Jednakże proces odbudowy państwa był ogromnym wyzwaniem. Kraj należało scalić w jeden organizm państwowy z ziem trzech różnych zaborów, o różnym poziomie rozwoju cywilizacyjnego, zaawansowaniu gospodarczym i różnych aparatach urzędniczych. Utrudniało to utworzenie całości o jednolitej strukturze państwowej.
W nowo odrodzonym państwie dochodziło do licznych sporów politycznych i społecznych. Różne ugrupowania polityczne miały odmienne wizje odbudowy kraju, co prowadziło do konfliktów i nieporozumień. Wielu polityków dążyło do władzy w celu realizacji własnych planów, nie zawsze zbieżnych z interesem ogólnonarodowym. Sytuacja taka sprawiła, że możliwe były dwie drogi odbudowy państwa – rewolucja (nagłe zmiany) lub ewolucja (powolne wprowadzanie zmian i konsekwentne spajanie państwa w jeden organizm).
Czas powstania utworu
Powieść „Przedwiośnie” Stefan Żeromski napisał w 1924 roku, czyli sześć lat po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w sytuacji panującego w kraju kryzysu. Była pierwszym utworem, który w tak odważny sposób podejmował problem rewolucji społecznej, w wyniku czego spotkała się z głośnym odzewem ze strony czytelników.
Powieść wobec wcześniejszych utworów Żeromskiego o tematyce społecznej
Omawiany utwór różni się swoją wymową ideową od poprzednich powieści Żeromskiego o tematyce społecznej (na przykład „Ludzi bezdomnych” czy „Syzyfowych prac”). Nie ma w nim pochwały działania reformatorskiego wybitnej, zaangażowanej społecznie postaci. „Przedwiośnie” powstało po wojnie, w nowych okolicznościach społeczno-ustrojowych państwa polskiego. Na jego kształt wpłynęło zapewne to, że pisarz był rozczarowany powojenną rzeczywistością, którą obserwował wokół siebie.
Znaczenie tytułu
Jak można rozumieć „przedwiośnie”?
Tytuł powieści nie jest jednoznaczny. Rozumieć „przedwiośnie” można na kilka sposobów. Najprostszy z nich, dosłowny, odnosi się do czasu dziania się akcji powieści (główny bohater na przedwiośniu przyjeżdża do Polski). Można go jednak rozumieć także w kontekście politycznym. Jeśli uznać, że wiosna będzie okresem, w którym zacznie się budowanie nowej Polski (tak jak w przyrodzie na wiosnę ożywiają się uśpione zimą organizmy), to czas, w którym toczy się akcja powieści, jest właśnie przedwiośniem. Podczas dyskusji na temat przyszłości państwa polskiego tak mówi do Baryki Szymon Gajowiec:
„To dopiero przedwiośnie nasze. [...] Wierzymy, że doczekamy się jasnej wiosenki naszej...”
