Władysław Reymont w czterotomowej powieści „Chłopi” przedstawia prawdziwy, naturalistyczny obraz wsi. Utworu nie można jednak interpretować jedynie pod tym kątem – powieść jest także hymnem na cześć stanu chłopskiego.
Społeczność chłopska to społeczność specyficzna, charakteryzująca się wspólnym systemem wartości. Dla mieszkańców wsi Lipce grunt rolny jest wartością nadrzędną; ludzie są głodni ziemi, pragnienie jej posiadania często dominuje nad ich uczuciami. Praca w polu stanowi podstawę życia, bywa szansą samorealizacji. Bohaterowie utworu są wyzbyci altruistycznych zachowań – dbają jedynie o własne wygody, za wszelką cenę dążą do posiadania jak największego areału.
Obyczajowość mieszkańców jest zbudowana na zasadzie kontrastu. Z jednej strony społeczność obnosi się ze swoją wiarą, wiejski ksiądz jest dla niej prawodawcą; z drugiej zaś nie może poradzić sobie z instynktami, dochodzi do zestawienia rozwiązłości z surowymi zasadami moralności kościelnej. Środowisko lipeckie jest hermetyczne, nie toleruje indywidualności, eliminuje wszelkie przejawy inności. Przykładem bohaterki, która została wyrzucona poza obręb społeczności, jest Jagna, jedna z najważniejszych postaci w powieści.
Jagna Paczesiówna, córka Dominikowej, to wyjątkowo urodziwa dziewiętnastoletnia wiejska dziewczyna. Cieszy się ogromnym powodzeniem u płci przeciwnej, jest rozpieszczona przez matkę, posiada dwóch braci. Lipeckie kobiety zazdroszczą jej urody, jednak Jagna wyróżnia się nie tylko wyglądem, ale i usposobieniem; zdaniem sąsiadów przywiązuje uwagę do spraw niepotrzebnych. Nie jest typową reprezentantką społeczności chłopskiej – nie przemawia przez nią głód ziemi, nie zależy jej na majątku, nie pracuje fizycznie zbyt ciężko, dba o swój wygląd.
Jagusia to postać o psychice złożonej i skomplikowanej. Wobec spraw codziennych pozostaje obojętna, nie obchodzi jej majątek. Czuje się wyalienowana, nikt nie jest w stanie jej zrozumieć, tym bardziej że sama nie potrafi określić swoich emocji. Jest kobietą próżną, zdaje sobie sprawę z siły, którą daje jej uroda, wie, że ma władzę nad popędami mężczyzn, ale nie ma pojęcia, jak to wykorzystać. Łatwo się zakochuje, co wynika z jej naiwności; nie czuje się szczęśliwa, ciągle czegoś szuka.
Zamążpójście nie wzbudza w bohaterce silnych emocji. Małżeństwo z Boryną byłoby umową o grunt, a nie aktem przypieczętowującym miłość. Jagusia szanuje słowa swojej matki, ufa jej i zamierza postąpić zgodnie z rodzicielską wolą, jakakolwiek miałaby ona być; sama nie ma zdania na temat swojego ślubu. Wie, że matka nie pozwoli zrobić jej krzywdy, jest wdzięczna za lata opieki, miłość i spokój w domu rodzinnym. Dodatkową motywacją do zamążpójścia są dla niej piękne stroje i korale, jakie obiecuje jej Maciej.
Jagusia rozumie, iż jej zewnętrzność daje jej władzę nad męskim ciałem, jednak niepotrzebnie utożsamia popędy z męskimi uczuciami. Bardzo pragnie miłości; chustka ofiarowana w prezencie przez Borynę stała się dla niej swoistym wyznaniem – niewiele trzeba było, aby ją zdobyć. Dusza Jagusi zostaje porównana do świętej ziemi. Ziemia to coś nieukształtowanego, niewiele wartego bez ludzkiej opieki; Jagna nie jest świadoma własnej wartości. Pozwala się wykorzystywać. Autor, mówiąc, że „zapadła w prześwięte bezczucie”, chce podkreślić skłonność bohaterki do refleksji, jej zagubienie, niezrozumienie siebie samej, bierność wobec życia. Słowa „i jako tę ziemię brał wicher każdy, obtulał sobą i kołysał, i niósł tam, gdzie chciał” symbolizują jej naiwną naturę – każdy od niej coś brał, a nie dawał nic w zamian. Ponadto ziemia, tak samo jak Jagna, jest żywiołowa, witalna i zmienna.
Mimo iż Jagna nie jest typową reprezentantką wsi, to jednak częściowo należy do chłopskiej gromady. Dostosowywała się do wielu zasad panujących w Lipcach – na pozór nie różniła się od innych kobiet, co niedzielę pojawiała się na mszy, sporadycznie pracowała w polu, bywała wścibska, nieco ograniczona. W jej zachowaniu przeważały jednak cechy typowe dla niej samej. Poddawała się instynktowi, nie zważając zupełnie na inne, oprócz biologicznych, prawa (społeczne, chrześcijańskie). Warto zwrócić uwagę, że bohaterka nie miała pełnej świadomości, że robi źle. Nie zachowywała się niemoralnie, lecz amoralnie. Lipeckie kobiety były chorobliwie zazdrosne o sukcesy dziewczyny; bolał je fakt, iż Dominikówna, mimo nie najlepszej opinii, zostanie pierwszą gospodynią we wsi. Władza nad mężczyznami niszczyła nie tylko uwiedzionych, ale też ją samą. Jagusia, młodopolska femme fatale, budziła chorobliwe uczucia w mężczyznach, nie poddała się spokojnemu życiu małżeńskiemu czy społecznym i chrześcijańskim nakazom. Choć swymi wyborami unieszczęśliwiła wielu ludzi, nie potrafiła wziąć na siebie za to odpowiedzialności. Sama doprowadziła do swojego samosądu, wplątując się w niszczące romanse.
Jagna uosabia mit Matki-Natury, ponieważ jest żywiołowa, zmienna i witalna; jej tragedia polega na tym, że delikatna, artystyczna, a zarazem niezdecydowana dusza nie pasuje do otoczenia. Nietolerowana przez gromadę, wrażliwa, niepotrafiąca kontrolować własnych emocji, poszukuje czegoś nieokreślonego, dąży do niesprecyzowanego, niematerialnego celu. Pozbawienie Jagny prawa do bycia w granicach wsi dokonane jest w sposób godzący w podstawowe ludzkie wartości; zapomina się tu o jakiejkolwiek godności ludzkiej, o prawie człowieka do decydowania o sobie. Scena samosądu bardzo sugestywnie ukazuje, że związek z naturą ma też drugą stronę, że ludzie często zachowują się jak bezmyślne stado. Reymont pokazuje, że od podziwianej przez młodopolskich inteligentów prostoty do prostactwa jest bardzo niedaleko.
Cechy charakteru Jagny Paczesiównej
1. Piękna – wyróżnia się wyjątkową urodą, która przyciąga uwagę mężczyzn i wzbudza zazdrość kobiet.
2. Próżna – dba o swój wygląd zewnętrzny, świadoma własnej atrakcyjności.
3. Naiwna – łatwo się zakochuje, nie dostrzega prawdziwych intencji innych osób.
4. Obojętna wobec spraw materialnych – nie zależy jej na majątku ani na posiadaniu ziemi.
5. Wyalienowana – czuje się niezrozumiana i wyobcowana w społeczności wiejskiej.
6. Nieświadoma własnej wartości – pozwala się wykorzystywać, nie docenia siebie.
7. Podążająca za instynktem – kieruje się emocjami i uczuciami, nie zważając na normy społeczne czy moralne.
8. Bierna – nie podejmuje samodzielnych decyzji, poddaje się woli matki.
9. Żywiołowa i witalna – pełna energii, zmienna jak natura.
10. Amoralna – nie odróżnia dobra od zła w swoim postępowaniu, brak jej poczucia winy.
11. Poszukująca – ciągle szuka czegoś nieokreślonego, pragnie miłości i spełnienia.
12. Niezdecydowana – nie potrafi jasno określić swoich uczuć i pragnień.
13. Artystyczna dusza – skłonna do refleksji, wrażliwa na piękno otaczającego świata.
14. Ignorująca normy społeczne – nie dostosowuje się do oczekiwań społeczności, co prowadzi do konfliktów.
15. Nieodpowiedzialna – nie bierze odpowiedzialności za swoje czyny i ich konsekwencje.
