Owady są przeważnie rozdzielnopłciowe.
Poliembrionia – jedyna forma rozmnażania bezpłciowego owadów. Z jednej komórki rozwija się więcej niż jeden zarodek.
Rodzaje partenogenezy:
- Przypadkowa – występuje obok rozmnażania obupłciowego, które jest główną formą rozrodu.
- Stała – z jaj bez zapłodnienia stale rozwijają się tylko samice, występuje głównie u pasożytów.
- Cykliczna – regularne lub nieregularne następstwa pokoleń rozmnażających się dzieworodnie i obupłciowo. Wykazuje wiele odmian, występuje u mszyc i galasówek. U mszyc następuje składanie jaj zimowych, z których na wiosnę rozwijają się samice dzieworodne, a z jaj letnich – samice i samce, które kopulują, po czym składane są jaja zimowe.
- Geograficzna – u danego gatunku występują populacje rozmnażające się biseksualnie i partenogenetycznie. Występuje u prostoskrzydłych, muchówek, chrząszczy i błonkówek.
Pedogeneza – odmiana partenogenezy. Występuje w cyklach życiowych larw zdolnych do rozmnażania dzieworodnego (u niektórych muchówek i chrząszczy). Na przykład u muchówek Miastor larwy produkują jaja, które rozwijają się w ich wnętrzu dzieworodnie i odżywiają się ich tkankami, a po zginięciu matek stają się próchnicą.
Jaja owadów są centrolecytalne i polilecytalne.
Rozwój
Rozwój pozazarodkowy owadów określa się jako larwalny. U większości jest epimorficzny (z pełną liczbą segmentów), ale następuje głęboka przebudowa narządów. Stadia larwalne oddzielone są linieniami.
Rozwój bez przeobrażenia (wprost, ametabolia, metamorfoza) – larwy po wykluciu są podobne do postaci dojrzałych, różnią się jedynie wielkością, niepełnym wykształceniem szczecin zmysłowych, części dróg rodnych oraz czasem niepełną liczbą segmentów odwłoka.
Rozwój z przeobrażeniem (pośredni, metabolia, metamorfoza) – charakteryzuje owady skrzydlate, a także pchły i wszy. Larwy rozwijają się zawsze epimorficznie, ale występuje przebudowa organizmu i często zmiana trybu życia.
- Przeobrażenie niezupełne (hemimetabolia) – larwy wylęgłe są podobne do postaci dojrzałych, ale różnią się szczegółami w budowie narządów. Mogą też posiadać struktury właściwe tylko larwalnie lub przejściowe. Wyróżnia się trzy sposoby hemimetabolii:
1. Larwa wylęgła różni się od postaci dojrzałej wielkością i niedojrzałością płciową (np. wszy, pluskwiaki bezskrzydłe).
2. Larwy wylęgłe niewiele różnią się od postaci dojrzałych, ale nie mają skrzydeł (np. prostoskrzydłe, karaczany, modliszki, skorki).
3. Larwy wylęgłe są podobne do dojrzałych, nie mają skrzydeł, ale posiadają narządy przejściowe – skrzelotchawki, specyficznie wykształcone narządy gębowe (np. maska larw ważek).
Nimfa – ostatnie stadium larwalne z zawiązkami skrzydeł (w przeobrażeniu niezupełnym).
Pronimfa – przypomina nimfę, ale zawiązki skrzydeł są słabiej rozwinięte.
Larwa ważki – bieżna, czułki krótkie, duże oczy złożone, warga dolna w postaci aparatu chwytnego (tzw. maska, nie występuje u postaci dojrzałych), trzy pary odnóży krocznych, zawiązki obu par skrzydeł, odwłok – 11 segmentów, 12 zredukowany (paraprokt + epiprokt).
- Przeobrażenie zupełne (holometabolia) – larwy wylęgłe są różne od postaci dojrzałych, głowa wyraźnie wyodrębniona, tułów i odwłok słabo odgraniczone.
Larwa kampodeidalna – np. pływaka. Bardzo ruchliwa, drapieżna, ciało wydłużone, spłaszczone grzbietowo-brzusznie, segmentacja heteronomiczna, puszka głowowa szeroka z czułkami, oczy pojedyncze, zgrupowane w liczbie sześciu, aparat gębowy gryzący, tułów – trzy segmenty i trzy pary odnóży krocznych, na końcu ciała para owłosionych przysadek odwłokowych (występuje u chrząszczy, siatkoskrzydłych i chruściaków).
Gąsienica (larwa polipodalna) – segmenty homonimiczne, czasem pokryte włoskami, ciało miękkie, wydłużone, z puszką głowową, czułki zredukowane, oczy proste, aparat gębowy gryzący, na przedtułowiu para przetchlinek, odnóża tułowiowe krótkie, odwłok – 10 segmentów (i 8 par przetchlinek), zawiera odnóża posuwki (występuje u motyli).
Pędrak (larwa oligopodialna) – ciało wydłużone, schitynizowana puszka głowowa z krótkimi czułkami, brak oczu, aparat gębowy gryzący, tułów – trzy segmenty (i trzy pary odnóży krocznych), odwłok – 10 segmentów (i osiem przetchlinek), pofałdowany, żyje w glebie (występuje u żukowatych).
Czerw (larwa apodialna) – segmentacja homonimiczna, brak nóg, głowa silnie zredukowana (pseudocephalon), jest pasożytem ssaków (występuje u muchówek krótkoczułkowych).
Poczwarka – nieruchliwa, nie pobiera pokarmu:
- Poczwarka wolna – wszystkie przysadki ciała (czułki, aparat gębowy, odnóża) wyrastają swobodnie poza obręb ciała, przytwierdzone do niego jedynie podstawami (chrząszcze, błonkówki). U muchówek otoczona jest ostatnią wylinką (kokon rzekomy – puparium), nadający jej beczułkową postać.
- Poczwarka zamknięta – ma rozwinięte wszystkie przysadki ciała i na całej długości wtórnie przymocowane do ciała (np. u motyli).
- Bobówka
Przeobrażenie wielokrotne (hipermetabolia, hipermetamorfoza) – odmiana przeobrażenia zupełnego. W rozwoju pozazarodkowym występują na przemian stadia ruchome i stadia nieruchome.
