1. Pochodne węglowodorów (związki funkcyjne) – to związki organiczne, których cząsteczki składają się z grupy węglowodorowej (R) i jednej lub kilku takich samych lub różnych grup charakterystycznych (Y, Z, ...).
Przykłady:
- R-Y – związek jednofunkcyjny,
- Z-R-Y – związek dwufunkcyjny,
- Y-R-Y – związek jednofunkcyjny, zbudowany z dwóch jednakowych grup.
2. Grupa węglowodorowa (R) – fragment cząsteczki węglowodoru powstały po oderwaniu jednego lub więcej atomów wodoru. Grupa ta stanowi "szkielet" cząsteczki i może być pochodną alkanu, alkenu, alkinu lub arenów (związków aromatycznych). W przypadku alkoholi monohydroksylowych grupa węglowodorowa wywodzi się od alkanów.
3. Grupa charakterystyczna (grupa funkcyjna) – zespół atomów, który wyróżnia daną pochodną węglowodoru wśród innych pochodnych. Grupa funkcyjna nadaje związkowi chemicznemu specyficzne właściwości chemiczne. W przypadku alkoholi grupą charakterystyczną jest grupa hydroksylowa (-OH), która determinuje właściwości chemiczne i fizyczne alkoholi.
4. Alkohole monohydroksylowe (jednowodorotlenowe) – to związki organiczne zbudowane z grupy węglowodorowej (R) i jednowartościowej grupy hydroksylowej (-OH). Ogólny wzór tych alkoholi można przedstawić jako:
\[ \text{R-OH}, \quad \text{gdzie R} = \text{C}_n \text{H}_{2n+1} \]
Grupa hydroksylowa (-OH) pełni rolę grupy funkcyjnej w alkoholach. Alkohole monohydroksylowe różnią się między sobą liczbą atomów węgla w grupie węglowodorowej, tworząc tzw. szereg homologiczny.
5. Szereg homologiczny alkoholi monohydroksylowych – to zbiór związków organicznych, które różnią się między sobą o jednostkę –CH₂– (grupa metylenowa). Każdy kolejny człon szeregu homologicznego zawiera jeden atom węgla i dwa atomy wodoru więcej niż poprzedni. Najprostsze alkohole w szeregu homologicznym to:
- Metanol (CH₃OH) – najprostszy alkohol, składający się z jednej grupy metylowej (-CH₃) połączonej z grupą hydroksylową. Stosowany m.in. jako rozpuszczalnik i paliwo.
- Etanol (C₂H₅OH) – powszechnie znany alkohol, składnik napojów alkoholowych i rozpuszczalnik, stosowany również w przemyśle farmaceutycznym.
- Propanol (C₃H₇OH) – istnieją dwa izomery: 1-propanol i 2-propanol (izopropanol). Izopropanol jest powszechnie używany jako środek dezynfekujący i rozpuszczalnik.
- Butanol (C₄H₉OH) – również posiada izomery, stosowany m.in. jako rozpuszczalnik i w produkcji biopaliw.
W miarę wzrostu liczby atomów węgla w cząsteczce alkoholu:
- Wzrasta temperatura wrzenia (alkohole z dłuższymi łańcuchami węglowymi są cieczami o wyższej temperaturze wrzenia).
- Maleje rozpuszczalność w wodzie – krótsze alkohole, jak metanol i etanol, dobrze rozpuszczają się w wodzie, natomiast dłuższe alkohole (np. pentanol, heksanol) są mniej rozpuszczalne.
- Zmienia się stan skupienia – krótsze alkohole są cieczami, natomiast dłuższe mogą przyjmować postać ciał stałych w temperaturze pokojowej.
6. Nazewnictwo alkoholi – można tworzyć na dwa sposoby:
a) Dodając zakończenie "-ol" do nazwy węglowodoru, którego pochodną jest dany alkohol. Na przykład:
- Metan → Metanol (CH₃OH)
- Etan → Etanol (C₂H₅OH)
- Propan → Propanol (C₃H₇OH)
b) Uzupełniając wyraz "alkohol" drugim wyrazem, określającym w formie przymiotnikowej grupę alkilową, stanowiącą fragment węglowodorowy alkoholu. Na przykład:
- Alkohol metylowy (metanol)
- Alkohol etylowy (etanol)
- Alkohol propylowy (propanol)