ZDANIA ZŁOŻONE – składają się co najmniej z dwóch wypowiedzeń, czyli dwóch zdań, które mogą być względem siebie współrzędne (niezależne) lub podrzędne (zależne).
1. Zdania złożone współrzędnie – części składowe takich zdań są względem siebie niezależne, żadna z nich nie jest podporządkowana drugiej.
Rodzaje zdań złożonych współrzędnie:
a) Łączne – ich treści współistnieją w czasie lub przestrzeni (np. i, oraz, ani, jak, również).
Przykład: „Wyszedł z domu i poszedł do sklepu.”
b) Rozłączne – części zdania wykluczają się wzajemnie (np. albo, lub, czy, bądź).
Przykład: „Możemy iść do kina albo zostać w domu.”
c) Przeciwstawne – treści zdań są ze sobą sprzeczne lub kontrastujące (np. ale, lecz, jednak, natomiast).
Przykład: „Chciał wyjść na spacer, ale zaczął padać deszcz.”
d) Wynikowe – drugie zdanie wynika z treści pierwszego (np. więc, zatem, toteż, dlatego).
Przykład: „Spóźnił się na pociąg, więc musiał jechać następnym.”
2. Zdania złożone podrzędnie – składają się z dwóch części składowych, które są względem siebie zależne. Zdanie nadrzędne zadaje pytanie, a zdanie podrzędne na to pytanie odpowiada.
Rodzaje zdań złożonych podrzędnie:
a) Podmiotowe – zdanie podrzędne pełni rolę podmiotu wobec zdania nadrzędnego.
Przykład: „Kto pierwszy przyjdzie, ten dostanie nagrodę.”
b) Orzecznikowe – zdanie podrzędne pełni funkcję orzecznika.
Przykład: „To jest ten, który wygrał konkurs.”
c) Przydawkowe – zdanie podrzędne pełni funkcję przydawki, określając rzeczownik w zdaniu nadrzędnym.
Przykład: „Dom, w którym mieszkam, jest stary.”
d) Dopełnieniowe – zdanie podrzędne uzupełnia treść zdania nadrzędnego jako dopełnienie.
Przykład: „Powiedział, że przyjdzie jutro.”
e) Okolicznikowe – zdanie podrzędne pełni funkcję okolicznika, określając warunki, czas, miejsce, sposób itp.
Przykład: „Zrobię to, gdy skończę pracę.”
WYPOWIEDZENIA
1. Zdania:
a) Pojedyncze – zawierają jedno orzeczenie.
Przykład: „Anna czyta książkę.”
b) Złożone – zawierają przynajmniej dwa orzeczenia i dzielą się na:
* Współrzędne
Przykład: „Anna czyta książkę, a Marek ogląda telewizję.”
* Podrzędne
Przykład: „Anna powiedziała, że przeczyta tę książkę.”
2. Równoważniki zdań – to formy, które nie zawierają orzeczenia, ale wyrażają pełną myśl. Mogą pełnić funkcję skrótu myślowego.
Przykład: „Na zdrowie!” lub „Witaj!”
W zdaniu złożonym podrzędnym zawsze występuje zdanie nadrzędne, które stawia pytanie, i zdanie podrzędne, które na to pytanie odpowiada.
