Ważne wydarzenia epoki – historia powszechna
• 1618 r. – Początek wojny trzydziestoletniej.
• 1624 r. – Początek rządów kardynała Richelieu we Francji.
• 1625 r. – Założenie Nowego Jorku.
• 1648 r. – Traktat westfalski, koniec wojny trzydziestoletniej.
• 1683 r. – Bitwa pod Wiedniem.
• 1700 r. – Początek wojny północnej.
• 1701 r. – Koronacja Fryderyka I na króla Prus (Poprzednio w tekście była podana data 1713 r., co jest nieprawidłowe).
• 1721 r. – Koniec wojny północnej.
• 1721 r. – Koronacja Piotra I jako cesarza Rosji.
Ważne wydarzenia epoki – historia Polski
• 1576 r. – Początek panowania Stefana Batorego. (Choć 1576 r. wypada przed barokiem, jest istotnym tłem historycznym.)
• 1587 r. – Początek panowania Zygmunta III Wazy.
• 1596 r. – Warszawa staje się stolicą Polski.
• 1600 r. – Początek wojen ze Szwecją.
• 1632 r. – Początek panowania Władysława IV Wazy.
• 1648 r. – Wybuch powstania Chmielnickiego.
• 1648 r. – Początek powstania Jana II Kazimierza.
• 1655–1660 r. – Potop szwedzki.
• 1669 r. – Początek panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego.
• 1672 r. – Wybuch wojny z Imperium Osmańskim (wojna polsko-turecka).
• 1674 r. – Początek panowania Jana III Sobieskiego. (Poprzednio w tekście podano 1673 r., co jest datą wyboru, ale oficjalne panowanie zaczęło się w 1674 r.)
• 1683 r. – Bitwa pod Wiedniem.
• 1697 r. – Początek panowania Augusta II Mocnego.
• 1704 r. – Elekcja Stanisława Leszczyńskiego.
Tło historyczne: Sobór Trydencki, kontrreformacja, inkwizycja, jezuiti
Epoka baroku to przede wszystkim czas kontrreformacji i wprowadzenia w życie postanowień Soboru Trydenckiego.
Sobór Trydencki został zwołany w 1545 roku przez papieża Pawła III i trwał do 1563 roku, a nie jak wcześniej wspomniano „osiemnaście lat”. Jego celem było przeciwdziałanie reformacjom protestanckim oraz reforma wewnętrzna Kościoła katolickiego.
Podczas Soboru Trydenckiego uchwalono wiele ustaw:
• Poglądy i nauki Marcina Lutra uznano za herezję.
• Uporządkowano administrację Kościoła, wzmocniono dyscyplinę duchowieństwa oraz moralność.
• Msze święte miały być odprawiane tylko po łacinie, a nie w językach narodowych, jak postulowali reformatorzy (to obowiązywało aż do reform liturgicznych w Kościele katolickim w latach 60. XX wieku).
• Potwierdzono autorytet papieża jako głowy Kościoła.
Niedługo po Soborze Trydenckim ustanowiono Indeks Ksiąg Zakazanych – urzędowy wykaz dzieł zakazanych do czytania i potępionych przez Kościół rzymskokatolicki. Na indeksie znalazły się m.in. dzieła Mikołaja Kopernika („O obrocie sfer niebieskich”), Kartezjusza, Bałkaza, Kanta, Woltera, Pascala oraz wielu innych uczonych i pisarzy. Najczęściej dzieła te były palone publicznie, aby podkreślić sprzeciw Kościoła wobec ich publikacji.
W czasie kontrreformacji wzmogła się działalność inkwizycji – instytucji działającej już od XIII wieku, która zajmowała się sądzeniem osób podejrzewanych o herezje, czyli poglądy sprzeczne z założeniami wiary Kościoła. Inkwizycja tłumiła wszelkie przejawy samodzielnej, oryginalnej myśli, w tym także naukowej. Skazywano na śmierć nie tylko osoby podejrzewane o głoszenie herezji, lecz także te, które broniły heretyków. Od jej wyroku nie było odwołania.
Znaczącą rolę podczas kontrreformacji odegrał zakon jezuitów. Był to zakon elitarny: należeli do niego nieliczni, wybrani ludzie. Nie zamykano jej członków w klasztorach, lecz “wysyłano” ich do społeczeństwa. Jezuici zakładali i prowadzili szkoły: średnie, zwane kolegiami, oraz wyższe – akademie. Uczyli w nich przede wszystkim języka łacińskiego i religii, pomijając nauki przyrodnicze, humanistyczne oraz język ojczysty. Wychowywali młodzież w nietolerancji religijnej i uległości Kościołowi.
Tło historyczne epoki baroku w Polsce
Okres baroku obejmował głównie cały XVII wiek, jeden z najbardziej niespokojnych w dziejach Rzeczypospolitej.
Czas wojen: XVII wiek to między innymi wojna z Imperium Osmańskim, potop szwedzki, wojna z Moskwą, powstanie Chmielnickiego oraz odsiecz wiedeńska.
Wielkość Rzeczypospolitej: Potęga ówczesnej Polski (drugiego co do wielkości państwa Europy) nie równoważyła panujących w niej konfliktów narodowościowych i społecznych. W wielonarodowościowej Rzeczypospolitej Polacy stanowili zaledwie ok. 40% ludności, a liczba obywateli obcych narodowości zwiększyła się wraz z włączeniem do obszarów Rzeczypospolitej nowych ziem wschodnich.
Kontrreformacja w Polsce: W Rzeczypospolitej nie dochodziło do krwawych wystąpień przeciw innowiercom, ale w 1658 r. Sejm podjął uchwałę dającą arianom trzy lata na przejście na katolicyzm. Po upływie tego okresu zmuszono arian do opuszczenia Rzeczypospolitej. W 1717 r. zaatakowano pozostałe odłamy protestanckie, Sejm zakazał innowiercom odprawiania publicznych nabożeństw i budowania zbiorów. Cenzurowano wszystkie wydawnictwa.
Różnice społeczne: Coraz gwałtowniej powiększały się różnice społeczne i majątkowe pomiędzy stanem szlacheckim a bardzo wyzyskiwanym stanem chłopskim. Konflikty te przybierały często bardzo radykalne formy (np. powstanie Kozaków Zaporoskich na Ukrainie w 1648 r.). Różnice majątkowe istniały również wewnątrz stanu szlacheckiego.