profil

Motyw śmierci (Praca maturalna -Ustna)

poleca 84% 284 głosów

Treść Grafika
Filmy
Komentarze
Henryk Sienkiewicz

Śmierć zawsze stanowiła ważną część rozważań europejskich pisarzy. Odkąd tylko pojawiło się słowo pisane ludzie snuli rozważania nad jej sensem oraz nad losami człowieka po odejściu z tego świata. Była ona zawsze stałym, powtarzającym się elementem ludzkiego życia, wybawicielką od ziemskiego cierpienia, karą za grzechy, tragedią, która zabierała wszystko bez względu na pochodzenie czy status społeczny. W całej loterii jaką jest życie, tylko ona stanowiła pewnik, cel do którego zmierza życie każdego człowieka, pozostawała stałą w równaniu chaosu wszechświata.
Już w starożytności pojawiła się koncepcja śmierci jako konsekwencja wyboru, co ściśle wiąże się z tragizmem ludzkiego losu. Lecz szczególne zainteresowanie śmierć budziła w epokach, w których górowała wiara, dusza i uczucie. Motyw śmierci jest wiodącym motywem literatury średniowiecza.
Nie sposób mówić o średniowieczu pomijając temat śmierci. Wszak jest to epoka, w której umieralność była bardzo duża, co było wynikiem m.in. Czarnej Śmieci (czyli epidemii dżumy), licznych wojen, fal głodu itp. Popularnym hasłem głoszonym przez ówczesnych pisarzy było: memento mori ( pamiętaj o śmierci) co świadczyło o ogromnym zainteresowaniu, wręcz fascynacji owym motywem.
W XIII stuleciu zaczęto przedstawiać spotkania żywych ze zmarłymi oraz dialogi jakie podejmuje z człowiekiem upersonifikowana śmierć. Do najsławniejszych utworów należy anonimowy wiersz „Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią „. Wiersz przedstawia wręcz makabryczny i odrażający obraz śmierci, jakby z lubością eksponowany przez autora. Jest ona scharakteryzowana następująco: jest to rozkładające się ciało kobiety-kościotrupa, bez niektórych części ciała( tj. nosa, warg) postać jest prawie naga, przepasana jedynie białą chustą, z oczu spływa jej soczyście czerwona krew, przeraźliwie zgrzyta zębami i patrzy srogim okiem na Polikarpa. Nieodzownym atrybutem śmierci jest kosa, którą trzyma w ręku.
Śmierć, jak sama mówi, jest potężna. Uśmierca każdego- bez względu na stan zdrowia, wiek, porę dnia, stan majątkowy, pochodzenie społeczne. Jest w pełni świadoma swojej mocy, wie że nikt nie ucieknie spod jej kosy. Chodź okrutna –jest nieprzekupna i sprawiedliwa, żadne przekupstwo nie wchodzi w grę, liczy się dla niej tylko to aby zabrać kolejną dusze śmiertelnika. Lecz oprócz przerażenia mogła nieść także pocieszenie. W świecie feudalnego porządku i hierarchii tylko ona zrównywała wszystkich.
Stąd jednym z ulubionych tematów sztuki średniowiecznej stał się motyw tańca śmierci(słynny dance makabre). Oto szkielet prowadził makabryczny korowód przedstawicieli różnych stanów, a alegoryczność tego zjawiska miała uzmysłowić ludziom wzajemną równość w godzinie zakończenia życia, wywołać lęk i smutek odrażający obraz śmierci spełniał także funkcje parenetyczne (pareneza – wzór, pouczenie, ostrzeżenie), czyli zachęcał do bogobojnego życia, przestrzegał przed grzechem.
--------------------Tu obraz „Taniec śmierci” -------------------------------
Obraz pochodzi z końca średniowiecza. Nie znamy jego autora. Przedstawia typowe dla średniowiecza wyobrażenie śmierci, która zaprasza do swego korowodu kolejnych ludzi. Ze śmiercią tańczyć musi każdy . W pochodzie biorą udział przedstawiciele różnych grup społecznych, osoby różnej płci, wieku . Każdemu z ludzi towarzyszy śmierć w postaci kościotrupa.
--------------------Tu obraz „Taniec śmierci” -------------------------------
W czasach średniowiecza panowało przekonanie, że śmieć człowieka uzależniona jest od tego jak żył. Ludzie prawi i uczciwi powinni zatem umierać lekko a ludzie źli- w męczarniach i cierpieniu. Motyw tej śmierci heroicznej(uwznioślonej), lekkiej, pojawił się w wielu ówczesnych utworach, m.in. w legendzie zatytułowanej „ Pieśń o Rolandzie”.
Teraz spróbujmy przyjrzeć się samej scenie śmierci bohatera.
Roland był ideałem rycerza średniowiecznego. W hierarchii jego wartości czołowe miejsca zajmują: Bóg, ojczyzna oraz wierność królowi. Szczególnie w godzinie śmierci jego zachowanie, układ ciała, słowa, gesty wskazują na podniosły charakter tej chwili, świadczą o jego wyjątkowym stosunku do tych trzech wartości nawet u kresu życia na ziemi.
Historia zaczyna się od tego jak Roland razem ze swoim nielicznym wojskiem zostaje zaatakowany przez wojska Saracenów. Podejmuje straceńczą decyzję stawienia czoła wrogowi (o wiele liczniejszemu liczebnie) przy pomocy jedynie swego oddziału. Roland ma świadomość, że wynik jest już teoretycznie przesądzony. Lecz rycerskość, oddanie i dobre imię nie pozwoliły rycerzowi na wezwanie wsparcia czy co gorsza na poddanie się lub ucieczkę. Musiał stawić czoła mimo, że pewnym było iż cały oddział przepłaci to życiem.
Przygotowawszy się do godnej śmierci chrześcijańskiej daje świadectwo swojego męstwa i rycerskości. Leżąc na trawie umiera twarzą zwróconą do wrogów. Jednocześnie czekając na śmiertelny cios w jego głowie zaczęły wracać wspomnienia związane z ojczyzną walką u boku wojsk francuskich. Daje tym samym dowód ogromnego przywiązania do ojczyzny i dumy z tego co dotychczas osiągnął, umiera godnie w duchu krucjaty i patriotyzmu.
W momencie, kiedy Roland przekracza granice życia i śmierci bieg wydarzeń nabiera charakteru metafizycznego. Tej scenie towarzyszą zjawiska nadprzyrodzone, stawiające ducha tego rycerza w jasnym świetle, świetle uwznioślenia. Gdy dusza opuszcza ciało rycerza Bóg zsyła aniołów, aby zabrali ją do Królestwa Niebieskiego, na które sobie oczywiście zasłużył. Wysłannikami niebios są archanioł Michał, Gabriel oraz Chierubin czyli można stwierdzić, że jest to „elita” w świecie Królestwa Niebieskiego-ogromny zaszczyt jaki mógł tylko spotkać duszę wiernego Rolanda.
Podsumowując można stwierdzić, że śmierć Rolanda jest przejawem niebywałego heroizmu bohatera, ma wymiar nadludzki, nieziemski. Stworzył jakby etos godnej śmierci rycezra.
Sceny śmierci heroicznej, wzorowanej zazwyczaj na śmierci Rolanda znajdujemy w wielu utworach literackich. Między innymi taki etos umierania rycerza odnajdujemy w II tomie „ Ogniem i mieczem” Henryka Sienkiewicza. Śmierć Longinusa Podbipięty jest wyraźnie nawiązaniem do śmierci Rolanda.
Longinus Podbipięta był rosłym rycerzem. ...
Tak samo jak Roland, Longinus jak nikt władał swoim ogromnym, dwuręcznym mieczem, którego pierwowzorem był Durendal. Sienkiewiczowski bohater był głęboko związany z tym świętym orężem, który był wyznacznikiem stanu rycerskiego, powodem do dumy, chlubą.
Podbipięta dopełnia swego rycerskiego ślubu( ścięcia 3-ch głów za jednym zamachem) a następnie ginie podczas próby przedarcia się przez oblegające Zbaraż wojska kozaków. Bohater zostaje okrążony i przyciśnięty do drzewa(którego pierwowzorem jest sosna pod którą umarł Roland) Umiera od zadanych ran przez strzały wroga i właśnie w godzinie śmierci daje dowód swojego przywiązania do religii i stanu rycerskiego. Podobnie jak Roland, Longinus umierając modli się do Matki, nie przestaje nawet gdy strzała trafia w jego głowę, plecy, nogi...
Kolejną cechą wiążącą obydwu rycerzy jest samotność wobec wroga w godzinie śmierci. Oboje również znają już wynik pojedynku, lecz mimo to nie poddają się i walczą do ostatnich sił, w imię własnych idei i w obydwu przypadkach rzeczywistość nabiera cech nadprzyrodzonych. Podbipięta zostaje uniesiony do rzędu bogów podczas swojego uroczystego pogrzebu prowadzonego przez ks. Muchowieckiego. Jest to tak zwana apoteoza bohatera wobec zgromadzonego ludu opłakującego przyjaciela i mężnego rycerza-szczególny zaszczyt wyróżniający nielicznych.
-----------------------------Tu obraz Delacroix „Rzeź na wyspie Chios” ------------------------
Obraz powstał w 1824 roku pod wpływem kultury romantycznej. Ukazuje los greków żyjących wówczas od kilku wieków w niewoli Tureckiej. Przedstawienie na obrazie ludzie to grecy którzy ośmielili się walczyć o wolność własnego narodu. Zostali zmasakrowani przez potężnych zaborców. Turek na spienionym koniu przedstawia bezwzględność, okrucieństwo okupantów. Obok niego widać bezbronne ofiary. Obraz jest protestem przeciw zniewoleniu narodów, przeciw bezprawiu.
-----------------------------Tu obraz Delacroix „Rzeź na wyspie Chios” ------------------------
Spróbujmy teraz się przyjrzeć innej śmierci od tej ukazanej w „Ogniem i mieczem”.
Mianowicie śmierci Macieja Boryny jako przykład śmieci symbolicznej w „Chłopach”.
Władysław Reymont, żyjący i tworzący w okresie Młodej Polski, jest uznawany za mistrza artystycznego opisu rzeczywistości. Tak więc większość scen w „Chłopach” będzie utrzymana w charakterze impresjonistycznej, symbolicznej i naturalistycznej relacji.
Szczególnie widać synkretyzm tych trzech kierunków widać w scenie umierania głównego bohatera-Macieja Boryny. Autor słynął z dostrzegania kształtów, linii oraz kolorów niezauważalnych dla zwykłego czytelnika. Stąd wyjątkowy charakter tej symbolicznej sceny. Maciej jest przykładem ideału chłopa, w którego systemie wartości czołowe miejsca zajmuje właśnie Natura i praca, która jest wypełnieniem zadania powierzonego przez ziemię. Przekonanie społeczności lipieckiej, że człowiek w swym bycie jest całkowicie uzależniony od kaprysów Matki Ziemi sprawia, że chłop staje się ważnym elementem, częścią świata. Musi żyć z nią w zgodzie bo to ona jest jego żywicielką, zabezpieczeniem materialnym. Właśnie dlatego Maciej w ostatnich chwilach swego życia wybiera się na swój ostatni siew, który miał być symbolicznym zamknięciem koła życia na ziemi, dopełnieniem swego obowiązku rolnika.
Akcja rozgrywa się na tle personifikowanej przyrody. Reymont tworzy nastrój ulotnych chwil, podkreśla doznania ludzkie, tworzy krajobraz zmysłowo uobecniony. Sam gest siewcy natomiast jest symboliczny, zarówno jak i miejsce, w którym śmierć następuje. To nie łóżko jest miejscem spoczynku lecz właśnie pole, na które jakimś nadludzkim sposobem bohater trafił. Maciej może sprawiać wrażenie że jest pogrążony w głębokim śnie, przeżywający halucynacje. Natomiast ten przedśmiertny stan jest etapem jednoczenia się i powrotu do Wielkiej Matki Natury, w myśl biblijnego hasła- „z prochu powstałeś, w proch się obrócisz”. Wszak czyn zagorzałego rolnika zyskuje znaczenie sakralne. Trud jego staje się czymś w rodzaju świętości, tym bardziej, że cała natura żegna go w godzinie śmierci. Maciej wykonał powierzone mu zadanie.
Finalny moment sceny jest utrzymany wyraźnie w impresjonistycznej tonacji, mający jednocześnie wielorakie znaczenie, wiążący się z symbolizmem. Mianowicie przed Maciejem rozstępuje się niebo, a tam bohater widzi samego Boga siedzącego na tronie ze snopów, który
przywołuje go do Królestwa Niebieskiego. I to właśnie w tym momencie pojawia się gra świateł, operowanie ruchem tak charakterystyczne dla technik impresjonistycznych. Symboliczna wymowa łącze w sobie takie zagadnienia jak przeznaczenie, poznanie tajemnicy, przekroczenie granicy życia i śmierci.. Ta scena właśnie żegnania się z ziemią jest esencją symbolicznego stosunku chłopa do ziemi.
-------------------------Tu obraz J.Malczewskiego „Tanatos” ----------------------------------
Obraz powstał pod wpływem symbolizmu. Ukazany na nim starzec uosabia strudzonego wędrowca, którym jest każdy człowiek u kresu życia czeka śmierć, która nie jusi być straszna. Ma postać pięknej kobiety, która zamyka zmęczonemu życiem starcowi oczy. Jej atrybutem przeniesionym ze średniowiecza, jest kosa. Śmierć jest łagodną, młodą kobietą która kładzie dobrotliwie rękę na zmęczone powieki umierającego.
-------------------------Tu obraz J.Malczewskiego „Tanatos” ----------------------------------
Przejdźmy teraz do XX w. Jest to niewątpliwie okres który odegrał ważną rolę w historii ludzkości i jednocześnie wydarzenia w nim rozgrywające nauczyły nas wiele o tym do czego jest zdolny człowiek w swoim marnym bycie. Tadeusz Borowski należy do grona poetów żyjących w tym właśnie ciężkim okresie wojny i totalitaryzmu. Na własnej skórze odczuł ból egzystencji w lagrach hitlerowskich. Swoje doświadczenia opisał w zbiorze opowiadań „Pożegnanie z Marią”. Pokazują one wymiar śmierci jakiej ludzkość dotychczas nie widziała...
Głównym zadaniem tych opowiadań jest ukazanie realnego życia jakie odbywało się w obozach koncentracyjnych. Przymusową pracą, głodem, szykanami oraz masową śmiercią, totalitaryzm wywierał na ludziach taką presję, że świat w lagrach często nazywany „innym światem” , spowodował dehumanizacje człowieka, złamanie wszelkich zasad etycznych, pogwałcenie praw człowieka. Borowski nazwał ten świat właśnie tak, gdyż czyny jakich dokonywali jego mieszkańcy często nie miały nic wspólnego z obowiązującymi normami na świecie. W swoich opowiadaniach „U nas w Auschwitzu” oraz „Proszę państwa do gazu „ autor pokazuje czytelnikowi cały proces odczłowieczenia i mentalność, żyjących ze świadomością nadchodzącej śmierci w komorach, ludzi. Obóz w Oświęcimiu to istna fabryka śmierci, trupów, masowej zagłady. Ludzie giną w niej dziesiątkami, jest im odbierane wszystko co zdążą wziąć w dłoń przed tym jak zostają wepchani do kolejnego transportu, a potem- komory. Warto przytoczyć scenę, bardzo oddziaływującą na psychikę czytelnika, aby zobrazować sposób myślenia i desperacje idących na śmierć ludzi.
Mianowicie Tadek, główny bohater „Proszę państwa do gazu”, jest naocznym świadkiem, jak młoda kobieta w obawie przed śmiercią, nie przyznaje się do swojego kilkuletniego dziecka. Jest to przykład kompletnego zaniku człowieczeństwa, przytłumienia instynktu macierzyńskiego, nie dopuszczalnego w „normalnym świecie”. Obrazem kompletnego braku poszanowania dla zmarłych jest scena, w której Tadeusz dowiaduje się od jednego z ludzi pracujących przy spalaniu zwłok, jaką to rozrywką dla pracowników jest bezczeszczenie zwłok dzieci i używanie ich jako ludzkich lontów. Niczym nieprzejęci hitlerowcy, ale także lagrowani więźniowie patrzą na kłęby dymów wydostających się z kominów krematoriów, obojętni na masową zagładę, jakby przyćmieni ideą totalitaryzmu. Tadeusz jest świadkiem życia, które przybrało niebywałą postać. Dzień zlagrowanych ludzi składa się jedynie z walki o pożywienie, walki o byt, obcowaniu ze śmiercią, obojętności wobec bliźnich. Jednostka straciła swoją wartość, teraz w określeniu człowieka używa się haseł – „ masa, towar” itp. Człowiek stał się niczym przedmiot, który gdy się „zużyje” odejdzie w zapomnienie, nie zostanie po nim śladu poza drobnym obłokiem z komina krematorium. Kodeks etyczny tych ludzi został całkowicie odwrócony. Nie ma miejsca na jakąkolwiek życzliwość, liczy się tylko własne dobro.
Cały proces dehumanizacji wywołany jest STRACHEM PRZED ŚMIERCIĄ. Strach ten wynika presji wywieranej przez totalitaryzm, obojętnego na ludzki los i cierpienie, którego priorytetem była władza, własna idea. I właśnie ten błąd, który miał tragiczne konsekwencje dla ludzkości Borowski oskarża w swoich opowiadaniach. Wynikiem wprowadzenia totalitaryzmu było nic innego jak śmierć niewinnych i poniżenie człowieczeństwa. Chodź autor nie daje komentarza w prawie żadnym ze swoich opowiadań ( „U nas w Auschwitzu” zawiera komentarze Tadka- narratora), to wydarzenia, o których pisze, mówią same za siebie. Zdarzenia z Auschwitz-a były wystarczająco wstrząsające i nie potrzebowały dodatkowego komentarza. Każdy czytelnik jednak miał podobną myśl, bo co można sądzić o wydarzeniu, które pochłonęło 55 ml niewinnych ofiar?
------Tu obrazy A.Wróblewski „Roztszrelanie V” i Rembrandt „Zarżnięty wół”--------
Jest to cykl obrazów powstałych po wojnie. Malarz ukazuje na nich sceny egzekucji ulicznych, rozstrzeliwań ludzi. W uproszczony oszczędny sposób wyraża masowość i anonimowość śmierci, bezradność ludzi wobec wojny totalnej. Dominuja tu ciemne barwy, wyróżnia się kolor niebieski który może oznaczać mimo wszystko nadzieje.

Obraz Rembrandta z XVII wieku ukazuje zabitego pozbawionego wnętrzności woła. Jest już tylko wiszącym na haku w rzeźni mięsem, które zostanie poćwiartowane. Mimo iż obraz powstał kilka wieków temu, nasuwa skojarzenia z ludobójstwem z czasów II wojny światowej, kiedy zabijano ludzi jak zwierzęta.
------Tu obrazy A.Wróblewski „Roztszrelanie V” i Rembrandt „Zarżnięty wół”--------
Sumując moją wypowiedź, mogę dojść do jednego wniosku. Śmierć była, jest i będzie elementem życia każdego pokolenia. Lecz wraz z biegiem lat zmieniali się ludzie, zmieniały się systemy wartości, zmieniał się sposób umierania. Zgodnie z tym udowodniłem w swojej wypowiedzi, śmierć jest nieuchronna i dotknie każdego z nas, lecz niestety wiek XX pokazał że śmierć może zostać odarta z intymności, a umierający pozbawiony godności istoty ludzkiej. W XXI wieku należy dołożyć wszelkich starań, aby życiu i śmierci przywrócić ich właściwy sens i szacunek. Śmierć jest zjawiskiem nieuniknionym, ale należy nadać jej rangę ważnego niezwykle intymnego wydarzenia. XX wiek, zwłaszcza holocaust, czyli masowe zabijanie, wstrząsnął podstawami kultury europejskiej, w której śmierć zawsze była otoczona czcią, szacunkiem, ukazywane w literaturze i sztuce w różnorodny sposób, ale nigdy człowiek nie został zrównany zwierzęciem. Śmierć zawsze będzie inspirować twórców, ponieważ pomimo postępującej wiedzy pozostaje zjawiskiem tajemniczym, w pełni poznanym.

Podoba się? Tak Nie
Sprawdzone hasła:

Czas czytania: 14 minuty