Streszczenie pierwszej księgi "Pana Tadeusza" pt. "Gospodarstwo"

Księga pierwsza "Gospodarstwo" rozpoczyna się przemową poety skierowaną do Litwy, w której wyraża głęboką miłość do ojczyzny oraz tęsknotę za nią. Następnie opisane zostają rodzinne strony Soplicowa. Do dworku powraca Tadeusz Soplica, młodzieniec, który „w dalekim mieście kończył nauki”. Warto zaznaczyć, że jego imię jest hołdem dla Tadeusza Kościuszki, na którego urodzono go w czasie wojny.

Tadeusz wchodzi do domu i zaczyna oglądać jego wnętrza, zauważając portrety takie jak Kościuszki, Rejtana czy Jasińskiego, które widział po raz ostatni dziesięć lat temu. Słyszy również dźwięk starego zegara, który odtwarza Mazurka Dąbrowskiego. Wchodząc do swojej dawnej komnaty, odkrywa, że mieszka w niej teraz kobieta. Zauważa damskie przedmioty, a następnie widzi młodą panienkę w ogrodzie, która przypadkowo wchodzi do pokoju w niekompletnym stroju i, przestraszona jego obecnością, ucieka z powrotem do ogrodu.

Niespodziewanie pojawia się Tadeusz Wojski, krewny i przyjaciel Sędziego oraz stryj Tadeusza. Przywitały ich serdeczne uściski i rozmowa. Wojski informuje, że w Soplicowie jest wielu gości, którzy przyszli rozstrzygnąć spór o ruiny zamku Horeszków między Hrabią (dalekim krewnym Horeszków) a Sędzią (stryjem Tadeusza). Obaj mężczyźni wychodzą, aby powitać powracających z pola. Wśród nich jest Sędzia, który mało serdecznie przywitał się z Tadeuszem.

Podczas kolacji, która odbywa się w ruinach zamku Horeszków na prośbę Protazego (sądowy woźny), goście siadają według hierarchii ważności. Mimo młodego wieku, Tadeusz zajmuje wysokie miejsce przy stole, a między nim a jego stryjem pozostaje jedno wolne miejsce. Przy stole siedzą także Ksiądz Robak oraz Rykow, rosyjski kapitan. Rozpoczynają się rozmowy na temat m.in. mody francuskiej.

Do sali wchodzi nowa osoba – Telimena, która natychmiast wzbudza podziw i zainteresowanie wszystkich obecnych. Przerwa w rozmowach trwa około czterech minut, po czym ponownie zaczynają się szmery i kłótnia między Asesorem a Rejentem o kwestie związane z chartami – Kusego i Sokoła. Każdy z nich stara się udowodnić, że jego chart jest lepszy; Asesor chwali Sokoła, a Rejent Kusego.

W tym czasie Tadeusz rozmyśla o Telimenie, która usiadła obok niego na wcześniej pustym miejscu. Myśli omyłkowo, że jest to ta sama dziewczyna, którą zobaczył po powrocie do domu. Dowiadujemy się również, że Tadeusz ma blisko 20 lat. Ich rozmowa rozwija się, poruszając tematy książek, autorów i sztuki. Zapatrzeni w siebie, ich dłonie przypadkowo się dotykają, co wygląda dziwnie. Aby ukryć swoje zakłopotanie, Tadeusz zaczyna wyrażać swoje zdanie na temat chartów, ignorując toczącą się kłótnię, co irytuje Asesora i Rejenta.

Podkomorzy, przyjaciel Sędziego, proponuje rozstrzygnięcie sporu o charty poprzez polowanie, zapowiadając, że Wojski również dołączy. Jednak Sędzia krytykuje ten pomysł, wyrażając niechęć do udziału w nim.

Wieczorem Tadeusz zastanawia się nad Telimeną, szczególnie irytuje go fakt, że jest ona jego ciocią.

Narrator wtrąca, że postępy kampanii Napoleona były często przekazywane na Litwę przez zakonnice i włóczęgów. Jednym z takich donosicieli jest Ksiądz Robak, który przychodzi do Sędziego, by przekazać mu najnowsze wiadomości.