Tatry
Tatry są najwyższą grupą górską w Karpatach, położoną na pograniczu Polski i Słowacji. Ich długość wynosi 52 km, a szerokość sięga do 17 km. Najwyższym szczytem jest Gerlach (2655 m n.p.m.). Tatry są młodymi górami fałdowymi, zbudowanymi z trzonu krystalicznego oraz serii osadowej, w tym płaszczowiny wierchowej i reglowej, składającej się z wapieni, dolomitów, piaskowców, łupków oraz margli.
Tatry dzielą się na Tatry Zachodnie (najwyższy szczyt Bystra – 2248 m), Tatry Wysokie (z najwyższymi szczytami Gerlach, Łomnica i Rysy), oraz Tatry Bielskie (Hawrań – 2152 m), które znajdują się w całości na Słowacji. Rzeźba Tatr ma cechy alpejskie, nadane przez zlodowacenie plejstoceńskie: głęboko wcięte doliny, urwiste ściany, turnie oraz granie. W Tatrach Zachodnich występuje wiele form krasowych, takich jak jaskinie i wywierzyska. Główne doliny to Dolina Suchej Wody, Białki (Tatry Wysokie), Kościeliska oraz Chochołowska (Tatry Zachodnie). Tatry posiadają liczne jeziora (około 120, z czego po stronie polskiej jest 43), zwane stawami, największe z nich to Morskie Oko i Wielki Staw. Klimat górski jest charakteryzowany przez wiatry halne, a roślinność dzieli się na piętra roślinne: regiel dolny (do 1250 m), regiel górny (do 1550 m), kosodrzewina (do 1800 m), piętro hal (do 2300 m) oraz turni (powyżej 2300 m).
Wody
Tatry bez potoków i jezior byłyby ciche i smutne. Woda nadaje tym górom niepowtarzalny urok. Największe stawy to Wielki Staw w Dolinie Pięciu Stawów (34,5 ha) oraz Morskie Oko (34,6 ha). Po stronie słowackiej największe jeziora to Wielki Staw Hińczowy w Dolinie Mięguszowieckiej (18 ha) oraz Ciemnosmreczyński Staw Niżni (13 ha). Najgłębsze jeziora to Wielki Staw Polski (79 m) i Czarny Staw pod Rysami (76 m). Ogólnie w Tatrach Wysokich znajduje się 106 stawów, a na Hali Gąsienicowej około 20. Krajobraz Tatr Wysokich słynie z imponujących wodospadów, takich jak Wielka Siklawa (ok. 70 m) oraz Wodogrzmoty Mickiewicza. W Tatrach Zachodnich występują obfite źródła, np. Lodowe Źródło czy wywierzysko Doliny Olczyskiej.
Woda w Tatrach jest krystalicznie czysta i nadaje się do bezpośredniego spożycia, co jest niezwykle ważne dla turystów. Niestety, zbiorniki wodne są coraz bardziej zanieczyszczane przez tłumy wczasowiczów, co stanowi poważne zagrożenie dla ich ekosystemów. Przykładem jest Morskie Oko, gdzie corocznie wydobywa się tysiące ton odpadów. Każdy wyrzucony śmieć może przyczynić się do skażenia tych wspaniałych wód.
Budowa geologiczna
Tatry są najwyższym wypiętrzeniem Karpat, które powstały w erze kenozoicznej w wyniku fałdowania alpejskiego. Są to jedyne wysokogórskie góry w Europie od Uralu po Alpy. Większa część Tatr znajduje się po słowackiej stronie. Tatry dzielą się na Tatry Wysokie (Gerlach 2655 m), Tatry Zachodnie (Bystra 2248 m) oraz Tatry Bielskie (Hawrań 2152 m). Tatry Wysokie zbudowane są głównie z granitoidów, natomiast Tatry Zachodnie i Bielskie z wapieni i piaskowców. Najwyższym szczytem Tatr Zachodnich jest Wołowiec. W Polsce umowna granica między Tatrami Wysokimi i Zachodnimi przebiega przez przełęcz Liliowe (1952 m).
Najwyższe szczyty polskich Tatr
| Nazwa Szczytu | Wysokość (m n.p.m.) |
|---|---|
| Rysy | 2499 |
| Mięguszowiecki Szczyt | 2438 |
| Rysy Niżnie | 2430 |
| Czarny Mięguszowiecki Szczyt | 2404 |
| Pośredni Mięgusz. Szczyt | 2393 |
| Cubryna | 2376 |
| Wołowa Turnia | 2373 |
| Hińczowa Turnia | 2372 |
| Żabia Turnia Mięguszowiecka | 2335 |
Fauna
Rozmieszczenie gatunków zwierząt w Tatrach jest warunkowane geografią, klimatem, roślinnością oraz działalnością człowieka. W Tatrach występuje 8 gatunków płazów, 3 gatunki gadów, 115 gatunków ptaków oraz 42 gatunki ssaków. Endemiczne gatunki Tatr to kozica, nornik śnieżny oraz ryjówka górska. Typowe ptaki górskich lasów to dzięcioł trójpalczasty, orzechówka, sowa włochata oraz drozd obrożny. Z gryzoni można spotkać smużkę.
Tatrzańskie lasy zamieszkują typowe gatunki karpackiej fauny, takie jak jeleń, sarna, dzik oraz drapieżniki – niedźwiedź brunatny, wilk i ryś. Orzeł przedni, myszołów, jastrząb oraz sokół pustułka są stałymi mieszkańcami powietrza nad graniami Tatr. W pobliżu górskich strumieni żyją pluszcz, pliszka górska, bocian czarny i biały, a rzadko spotykana wydra. Na najwyższych obszarach można zaobserwować płochacza halnego, świergotka drzewnego oraz rzadkiego pomurnika. W Tatrach Wysokich znajduje się około 300 kozic i 900 świstaków, co jest stanem krytycznym wymagającym ochrony.
Kozica
Kozica, symbol Tatrzańskiego Parku Narodowego, zamieszkuje Tatry Zachodnie, Wysokie i Bielskie. Dorosłe osobniki mają długość 75-85 cm, wzrost 70-90 cm i wagę 24-36 kg. Samice są nieco mniejsze, a dymorfizm płciowy nie jest wyraźny. Kozice żyją na wysokościach 150-4750 m n.p.m. i są najbardziej aktywne o poranku i wieczorem. Okres rui przypada na listopad i grudzień, a młode rodzą się w maju i czerwcu. Głównymi zagrożeniami dla kozic są pasienie trzody i niekontrolowany ruch turystyczny.
Wilk i Ryś
Na terytorium Tatr grasują nieliczne stada wilków, które są głównymi drapieżnikami atakującymi duże zwierzęta kopytne, takie jak jeleń. Ryś, największy kot w Tatrach, atakuje zarówno jelenie, jak i kozice.
Jeleń i Dzik
Jeleń szlachetny jest najliczniejszym dużym kopytnym w Tatrach. Dzik (Sus scrofa) jest często spotykany zarówno w Tatrach, jak i w całych Karpatach.
Ptaki drapieżne
Myszołów jest najliczniejszym z ptaków drapieżnych na Słowacji i często dzieli swój obszar z orlikiem. Żmija zygzakowata jest najczęściej występującym wężem w Tatrach.
Flora
Tatry są bogate w różnorodność roślin, w tym wiele endemicznych gatunków. W Tatrach Wysokich można spotkać około 1300 gatunków roślin, z których około 40 jest endemicznych. Flora Tatr Wysokich jest typowa dla gór i regionów alpejskich, a wiele roślin to relikty z okresu zlodowacenia. Specyficzne warunki geologiczne, klimat i wysokość determinują charakter flory tatrzańskiej.
Strefy roślinności:
1. Piętro podgórskie – do 900 m n.p.m., lasy mieszane.
2. Piętro górskie – 900-1550 m n.p.m., lasy świerkowe.
3. Piętro subalpejskie – 1550-1850 m n.p.m., kosodrzewina.
4. Piętro alpejskie – 1850-2300 m n.p.m., alpejskie łąki i niskie krzewy.
5. Piętro subniwalne – 2300-2655 m n.p.m., porosty, mchy i rośliny zarodnikowe.
Tatry wyróżniają się bogactwem szaty roślinnej, z około 1300 gatunków roślin naczyniowych, z czego przeszło 250 to gatunki górskie i wysokogórskie.
Kultura materialna
Kultura materialna Tatr jest równie ważnym elementem Tatrzańskiego Parku Narodowego jak przyroda. Charakteryzuje się odrębnością i jest szeroko kultywowana przez mieszkańców. Do najcenniejszych składników kultury górali tatrzańskich należą gwara, stroje oraz zwyczaje. Wspaniałe gawędy, liczne szałasy, kapliczki i kościółki świadczą o bogatej historii tego regionu. Na przełomie XIX i XX wieku wykształcił się odrębny tatrzański styl architektoniczny.
Zagrożenia i turystyka
Tatry były w przeszłości silnie eksploatowane. Nadmierne wypasy, działalność górnicza oraz błędna gospodarka leśna doprowadziły do obniżenia granicy lasu i erozji. Rozwój turystyki na przełomie XIX i XX wieku oraz sztuczne monokultury świerkowe wpłynęły negatywnie na ekosystemy. Obecnie zanieczyszczenie powietrza, kwaśne opady, kłusownictwo oraz rozwój gospodarczy Zakopanego stanowią poważne zagrożenia dla przyrody parku.
Tatrzański Park Narodowy, obejmujący zaledwie 0,07% powierzchni Polski, jest odwiedzany przez około 3 miliony turystów rocznie, co stanowi około 8% populacji kraju. Bogata infrastruktura parku (liczne szlaki turystyczne, schroniska itp.) z trudem wytrzymuje ogromną rzeszę odwiedzających. W związku z wysokimi walorami przyrodniczymi oraz dużym zainteresowaniem turystów wprowadzono opłaty za wstęp na teren parku, aby lepiej zarządzać ruchem i chronić unikalne ekosystemy Tatr.
