Wojna trzynastoletnia

Krzyżacy po klęsce w 1410 r. odczuwali coraz dotkliwiej kryzys wewnętrzny swego państwa, a konflikt polsko-krzyżacki nadal pozostawał nierozstrzygnięty. Krzyżacy ciągle panowali na Pomorzu Gdańskim i w Ziemi Chełmińskiej. Mieszczanie i szlachta byli niezadowoleni z represyjnej polityki Zakonu. Wyzyskiwana ludność była skłonna do buntów. Zakon łamał uprzednio nadane prawa i wciąż podwyższał podatki. Coraz częściej wzrok mieszczan kierował się ku Polsce ze względu na możliwość szybkiego wzbogacenia się. Poddani Zakonu stworzyli tajną organizację w celu obrony swoich interesów. W 1397 r. powstał Związek Jaszczurzy. Założycielami byli m.in. Mikołaj z Ryńska i Jan z Pułkowa. Próba zniszczenia opozycji przez Zakon doprowadziła do wybuchu powstania. W 1440 r. w skutek ucisku ze strony krzyżackiej został założony kolejny związek – Pruski. W lutym 1454 r. delegacja Związku Pruskiego, z Janem Bażyńskim na czele, przybyła na Wawel. Kazimierz Jagiellończyk zgodził się na przyłączenie Pomorza Gdańskiego i Prus do korony polskiej. Akt inkorporacji wraz z nadaniem tym ziemiom szerokiego samorządu politycznego i przywilejów gospodarczych ogłoszony został 6 marca 1454 r. Rozpoczął on nową wojnę z Zakonem.

Reasumując, głównymi przyczynami wybuchu tej wojny były:
1. Nadmierny fiskalizm
2. Przegrana sprawy Związku Pruskiego na sądzie cesarskim 5 grudnia 1453 r.
3. Rozprężenie wewnętrzne Zakonu i jego kryzys
4. Wyzyskiwana ludność była skłonna do buntu przeciwko Krzyżakom
5. Powstanie Związków: Jaszczurzy w 1397 r. i Pruskiego w 1440 r.
6. Akt inkorporacji Prus

Spod władzy krzyżackiej wyzwoliły się kolejno Gdańsk, Toruń i Elbląg. Dopiero klęska wojsk polskich pod Chojnicami, gdzie sam Jagiellończyk, jak pisze kronikarz, omalo co nie wpadł w ręce wroga. Przegrana Polski ukazała siłę militarną i świetne wyszkolenie wojsk zakonnych. Po odbudowie naszego wojska na jego czele stanął Piotr Dunin. Król dał też przywilej zajmowania obcych statków (tzw. Listy kaperskie) i w ten sposób powstała flota kaperska. Zwycięstwo polskie przypieczętowało zniszczenie armii krzyżackiej pod Świecinem w roku 1462. W październiku 1466 r. doszło do zawarcia Pokoju w Toruniu, którego kompromisowe rezultaty były wynikiem wielkiego wyczerpania obu stron. Polska odzyskała dawne Pomorze Gdańskie, Ziemię Chełmińską i Michałowską, Warmię oraz Elbląg i Malbork. Wszystkie te ziemie były odtąd nazywane Prusami Królewskimi. Pozostała część państwa ze stolicą w Królewcu – Prusy Zakonne – stała się lennem Polski. Wojna z Zakonem spowodowała ważne zmiany w sytuacji politycznej rycerstwa polskiego. Aby namówić do walki zniechęcone po klęsce pod Chojnicami rycerstwo, król nadał im szereg przywilejów zwanych nieszawskimi – dzięki nim szlachta zyskała polityczną i prawną przewagę nad resztą warstw. Szereg przywilejów zapewniał decydujący głos w sprawach państwowych. Wzrastało też znaczenie sejmików lokalnych. Średniowieczne rycerstwo przekształciło się w jednolity stan szlachecki.

Najważniejsze elementy do zapamiętania:
- Wojna trzynastoletnia trwała od 1454 do 1466 r.
- Związek Jaszczurzy (1397 r.) i Związek Pruski (1440 r.) jako organizacje oporu
- Akt inkorporacji Prus podpisany 6 marca 1454 r.
- Bitwa pod Świecinem (1462 r.) jako decydujące zwycięstwo polskie
- Pokój w Toruniu (1466 r.) kończący wojnę
- Prusy Królewskie i Prusy Zakonne jako rezultat wojny
- Przywileje nieszawskie i transformacja rycerstwa w stan szlachecki