Cechy eposu homeryckiego na przykładzie „Iliady” i „Odysei”

Epos (inaczej epopeja) to główny gatunek epicki wykształcony w starożytności, który później został zastąpiony przez powieść. Epopeja jest rozbudowanym utworem wierszowanym przedstawiającym dzieje mitycznych, legendarnych lub historycznych bohaterów na tle wydarzeń przełomowych dla danej społeczności narodowej. W epopei na pierwszy plan wysuwa się fabuła, narrator jest wszechwiedzący i obiektywny – ujawnia się to w inwokacji, a całość utworu przedstawiona jest z epickim dystansem.

Akcja utworu „Iliada” skupia się wokół jednego wątku, który zapowiedziany jest w pierwszych słowach inwokacji – „gniew Achilla”. Cechy niektórych poematów Homera świadczą o tym, że istniały pierwotnie jako opowieści czy pieśni w formie ustnej (np. stałe epitety „szybkonogi Achilles” czy „gromowładny Zeus” powtarzają się jako sygnały początku i końca wypowiadanej kwestii), a później, gdy Grecy znali już pismo, powstały eposy o rozbudowanej kompozycji całości i jednolitym temacie.

Epopeja antyczna w swoich założeniach była utworem o budowie epizodycznej. Składała się z części, z których każda stanowiła odrębną jednostkę fabularną. Bohater epopei antycznej był kreowany jako człowiek o charakterze ukształtowanym w sposób typowy dla okresu i środowiska, w jakim żył, i miał być tak przedstawiony, aby budził podziw. W zakresie treści, akcja epopei antycznej toczyła się w okresie ważnych wydarzeń historycznych dla danego narodu.

Na pierwszy plan wysuwa się fabuła, a narrator – wszechwiedzący i obiektywny – ujawnia się w inwokacji. Styl jest podniosły, dostosowany do heroicznych czynów bohaterów, i obfituje w realistyczne opisy ważnych przedmiotów i sytuacji. „Iliada” była przeznaczona do głośnej recytacji, pisana heksametrem składającym się z daktyli lub spondejów. Narrator przedstawia wydarzenia z epickim dystansem, nie komentuje ich ani nie ocenia. W utworze występują rozbudowane porównania tworzące obrazy poetyckie i podnoszące nastrój (np. pojedynek Achillesa z Hektorem). Opisy są dokładne, każda sytuacja opisywana jest kolejno, bez przedstawiania czynności równoczesnych. Każdy gest i szczegół jest opisany. Bohaterowie są herosami – półbogami, wyidealizowanymi postaciami. Inwokacja skierowana jest do bogów. Występuje paralelizm akcji – dwa ciągi wydarzeń: działalność ludzi i działalność bogów (realistyczny i nadzmysłowy). O końcowym wyniku decyduje przeznaczenie (Mojra), któremu podlegają zarówno ludzie, jak i bogowie – Mojra jest wyrazem niezmiennego porządku świata. Nie ma wyraźnej granicy między ludźmi a bogami. Bogowie nie przewyższają ludzi pod względem etycznym. Utwór zawiera drobiazgowe tło polityczno-społeczne, ekonomiczne i historyczne.

Cechy epopei:

- Występowanie inwokacji
- Porównania homeryckie (rozbudowane; jedna część porównania jest samoistnym obrazem poetyckim)
- Epitety złożone (przym. + rzecz.: „gromowładny Zeus”)
- Pozycja narratora (ukazuje zdarzenia z dystansem, nie ocenia ani nie krytykuje)
- Dwie płaszczyzny zdarzeń (paralelizm – dwupłaszczyznowość: obok świata realistycznego występują wydarzenia fantastyczne, a obok płaszczyzny boskiej – ludzka; bogowie ingerują w świat ludzi)
- Idealizacja i heroizacja człowieka
- Obok bogów i ludzi występują herosi
- Sceny batalistyczne i bitewne
- Opisy pełnią funkcję retardacyjną (zatrzymują akcję)
- Homer stosuje zasadę mimetyzmu, ale jednocześnie ją narusza poprzez cudowność świata przedstawionego
- Heksametr w „Iliadzie”
- Podział na 24 księgi
- Narrator wszechwiedzący

„Iliada” Homera

- Posiada inwokację
- Treść utworu nie jest ściśle związana z tytułem
- Utwór o tematyce batalistycznej i bohaterskiej
- Główny bohater – Achilles
- Porównania homeryckie
- Epitety złożone, zasada mimetyzmu
- Utwór niezwykle dojrzały artystycznie

„Odyseja” Homera

- Występowanie inwokacji
- Bohaterem utworu jest Odyseusz
- Świat przedstawiony kształtują jego baśniowe przygody
- Treść utworu stanowią opowiadania o 10-letniej tułaczce Odyseusza po morzu
- Retrospekcje i narracja bohatera
- Utwór bardzo obszerny – około 12 000 wierszy
- Bogowie ingerują w świat ludzi