Gramatyka na polski - do matury

Zapożyczenia

Zapożyczenia – wyrazy zapożyczone z języka obcego.

Typy zapożyczeń:
- Cytaty – dosłowne przytaczanie w obcym języku, mają charakter okolicznościowy.
- Właściwe – bez zmiany oryginalnej postaci, np. komputer, laser.
- Hybrydy – słowa składające się z cząstek zaczerpniętych z różnych języków, np. mini spódniczka, foto kąciki.
- Kalki – wyrazy polskie zbudowane na wzór wyrazów obcych, np. frazeologizmy.

Słownictwo specjalne i środowiskowe

Do jakiego słownictwa należą wyrazy:
- saldo – ekonomiczne,
- trupizm – polonistyka,
- zgrywa – środowiskowe,
- kredyt – ekonomiczne,
- małolat – środowiskowe,
- personifikacja – specjalne,
- tyczka – środowiskowe,
- tytka – środowiskowe.

Scharakteryzuj rodzaje literackie: epika, liryka, dramat

Epika – obejmuje utwory, których podstawową cechą jest narracja i obiektywny stosunek autora do opisywanych zdarzeń, składających się na fabułę (gatunki literackie: bajka, baśń, epopeja, nowela, opowiadanie, powieść).

Liryka – obejmuje utwory, których przedmiotem są przeżycia wewnętrzne – uczucia, doznania, przekonania, wyrażone w monologu nacechowanym subiektywizmem (gatunki: anakreontyk, elegia, epigramat, fraszka, hymn, madrygał, oda, pieśń, sonet, tren).

Dramat – obejmuje utwory, które przedstawiają wydarzenia i wypowiedzi bohaterów bezpośrednio w działaniu i dialogu; przeznaczony jest do realizacji scenicznej (gatunki: dramat właściwy, farsa, komedia, tragedia, tragifarsa).

Gatunki mieszane – epicko-liryczne (ballada, poemat dygresyjny, powieść poetycka, satyra, sielanka).

Walory artystyczne Sonetów Krymskich

Sonety – pamiętnik liryczny poety pielgrzyma, który wędrując po pełnym egzotyki i niepowtarzalnej urody Krymie, doznaje zachwytu nad pięknem natury, pojawia się nostalgia za krajem ojczystym – krajobrazem. Uroda Krymu pokazana jest poprzez metafory:
- Suchego przestwór oceanu
- Fala łąk szumiących
- Kwiatów powodzi
- Koralowe ostrowy burzanu

Metafory eksponują bujność natury, podkreślają jej nadmiar. Jednocześnie ten pejzaż krymski pokazany jest w pełnej dynamice. Dzieje się tak, ponieważ elementy liryki sytuacyjnej – opis krajobrazu łączy się z elementami subiektywnego wyznania „wpłynąłem na suchy przestwór oceanu”. Dynamikę nadają czasowniki: wpłynąłem, nurza się, brodzi. Druga strofa pokazuje scenerię zapadającego zmierzchu: „Już mrok zapada”, co powoduje, że krajobraz, który podkreślał zieloność, traci swoje kontury i staje się bardziej słyszalny niż widzialny. Na tle tego krajobrazu słyszalnego, który oddziałuje na zmysły czytelnika (węchu, wzroku, słuchu), pojawia się refleksja, tęsknota za Litwą. Poeta niestety nic nie słyszy.

Inne sonety:

„Burza” – opis burzy, okrętu na pełnym morzu, który tonie. Fale są tak wysokie, że marynarze stracili panowanie nad statkiem, słychać odgłosy „ryk wód”, nie ma nadziei na ratunek, ludzie zachowują się bardzo różnie. Czekają na koniec, rozpaczają, żegnają się z przyjaciółmi. Bohaterem ostatniej strofy jest samotny podróżny – patrzy wokół, zazdrości innym, ponieważ nie potrafi się modlić jak inni; domyślamy się, że jest to podmiot liryczny.

„Bakczysaraj” – miasto krymskie, opuszczony pałac tatarskich władców stał się tylko turystyczną atrakcją. Romantycy kochali ruiny, kulturę orientu – mroczną i tajemniczą, oddziaływały na ich wyobraźnię i wrażliwość. Opis przyrody: ściana pięknego i tętniącego niegdyś życiem pałacu zarasta różnobarwną roślinnością, znaleźły się także szarańcza, powoje. Mickiewicz porównuje zrujnowany pałac do miasta biblijnego króla Baltazara – świecącego pustką. W sali haremu ocalała fontanna, której źródło bije jak dawniej, a płynąca z niej woda przypomina o przemijającym życiu i o wiecznym trwaniu natury.

„Czatyrdach” – słownictwo orientalne, jak np.: mirza (pan, człowiek pochodzenia książęcego), czatyrdach (góra-namiot), minaret (smukła wieża przy świątyni). Przedmiotem lirycznym jest mirza, który zwraca się do czatyrdachu – najwyższego szczytu – ze słowami zachwytu i podziwu dla jego potęgi.

Związki frazeologiczne

Frazeologia – słownictwo.

Jeżeli połączymy ze sobą dwa wyrazy, np. zielony i liść, powstaje związek wyrazowy. Takie połączenie wyrazów nazywamy związkiem luźnym, ponieważ możemy zestawić wyrazy zielony, czerwony czy żółty liść.

Połączenia, których znaczenie tworzy całość i nie możemy dokonać żadnej zmiany, ani w kolejności, ani w składzie członów składnikowych, nazywamy związkami frazeologicznymi stałymi, np.:
- robić komuś wodę z mózgu – manipulować, fałszywie przedstawiać obraz rzeczywistości,
- kopać pod kimś dołki, rowy – stałe.

Kultura języka

Kultura języka – świadome szerzenie wiedzy o językach, oznacza wysoki stopień umiejętności językowych. W obrębie kultury języka możemy wyróżnić:
- dbałość o kod językowy, by nie zmieniał się tryb gramatyczny języka, by nie ubożało słownictwo języka ogólnego,
- dbałość o to, byśmy wypowiadali nasze teksty w sposób jasny i estetyczny,
- określony stosunek do odbiorcy – liczenie się z jego możliwościami odbioru i jego oczekiwaniami.

Z kulturą języka związana jest praktyczna sprawność w posługiwaniu się językiem. Mówiący powinien dbać o to, by nie tylko poprawnie się wysławiać, ale także zwracać uwagę na estetykę wypowiedzi. Z kulturą języka wiąże się pojęcie puryzmu i nadmiernego liberalizmu.

Puryzm – przesadna troska o czystość języka i poprawność językową, przejawiająca się w niechęci do wszystkich elementów nietradycyjnych i zapożyczonych. Puryści piętnowali wyrazy polskie, rodzinne, wspólne naszemu językowi i językom słowiańskim ze względu na zbyt bliskie pokrewieństwo. Typową formą działalności purystów było tworzenie dziwacznych neologizmów, sprzecznych ze zwyczajami polskiego słowotwórstwa.
Np. dentysta – zbołek, zębnik;
okulista – ocznik;
chirurg – rękoczynnik.

Liberalizm – liberaliści używają często obcych wyrazów mających bardzo dobre odpowiedniki polskie, np. ewidentny – oczywisty. Przesadny liberalizm manifestuje się zazwyczaj w formie niedbalstwa językowego, np. "te jabłko" zamiast "to jabłko". Wiedzę o języku szerzą poloniści i językoznawcy.

Metafora potoczna i poetycka – podaj przykłady i różnice

Metafora potoczna (przenośnia) – wyrażenie, w którym słowa użyte niegodnie z ich zwykłymi znaczeniami uzyskują nowe znaczenia. Wyrazy w znaczeniu przenośnym często używane są w języku potocznym, np. noga stołowa, skrzydło domu.

Wśród metafor poetyckich rozróżniamy:
- Personifikację – uosobienie, animizację – ożywienie,
- Hiperbolę – wyolbrzymienie,
- Synestezję – łączenie elementów słuchowych, wzrokowych,
- Alegorię – ukryte znaczenie.

Treść i zakres znaczeniowy wyrazów

Treść wyrazu – zespół cech, na podstawie których potrafimy określić, co ten wyraz znaczy. Jest to suma charakterystycznych cech przedmiotu, które tym wyrazem nazywamy, np. ptak – do cech będzie należało, że to zwierzę, ale różni się od innych zwierząt; np. nazwa stolicy jest nadrzędna wobec innych nazw, np. Warszawa.

Zakres wyrazu – dotyczy ogółu przedmiotów nazywanych tym wyrazem, np. ubranie – zakres: spodnie, koszula, skarpetki, sweter.
Między treścią a zakresem zachodzi ścisły związek, np. ptak – wróbel, bocian, sowa; grzyb – borowik, kurka.

Najstarszy zakres mają ptak i grzyb, ponieważ obejmują nazwy różnych gatunków, a węższy zakres mają nazwy poszczególnych egzemplarzy.
Treść wyrazu – te nazwy ptak i grzyb mają ubogą treść, a bogatszą wróbel, sowa.

Realne i etymologiczne znaczenia wyrazów

Etymologia – zajmuje się pochodzeniem wyrazów.

Realne znaczenie – to, w jakim dany wyraz jest współcześnie używany.

Etymologiczne znaczenie – dawne znaczenie wyrazów wynikające z ich pochodzenia.

Przykłady:
- miednica – dawniej naczynie z miedzi, dziś miska do mycia czy prania z plastiku, część szkieletu ludzkiego.
- bielizna – białe ubranie, a teraz bielizna, np. pościelowa, warstwa ubrania noszona bezpośrednio na ciele.
- piwo – kiedyś każdy napój, co nadaje się do picia, a teraz napój alkoholowy wykonany z chmielu.
- kobieta – dawniej „dziewka” – pozytywne znaczenie, a teraz negatywne.

Rodzaje stylów

Według celu wypowiedzi:
- Styl potoczny – pojawiają się wyrażenia i zwroty spotykane w języku mówionym (przysłowia i powiedzenia, słownictwo dosadne, zabarwione emocjonalnie).
- Styl naukowy – pojawiają się zwroty, wyrażenia i terminy naukowe.
- Styl urzędowy – pojawiają się wyrazy i formuły ustalone konwencjonalnie, np. „uprasza się”, „zawiadamiam”; pojawia się kategoryczność treści (powinien, należy, jest zobowiązany); stosuje się formy bezosobowe, np. „stawić się”; ważne są schematy w ujmowaniu treści, np. życiorys, CV, podanie; występuje podział tekstu na paragrafy; specjalne słownictwo, np. najemca, nabywca, interesant, albo tradycyjne wyrażenia i zwroty, np. „uiścić opłatę”.
- Styl publicystyczno-dziennikarski – np. tytuły, nagłówki artykułów powinny informować o treści tekstu; prosta, zwięzła, komunikatywna wypowiedź.
- Styl artystyczny – charakterystyczny dla literatury pięknej; bogactwo środków stylistycznych: metafory, epitety, porównania (w utworze poetyckim język pełni funkcję estetyczną).

Według nadawcy tekstu:
- Style indywidualne – styl autora utworu.
- Style typowe – styl epoki, prądu literackiego, gatunku.

Cechy gatunkowe sonetów

(Tutaj brak dalszej treści – można dodać przykłady lub opisy, jeśli są dostępne.)

Omów funkcje językowe tekstów

- Funkcja poznawcza – dominacja tej funkcji przypisana jest wypowiedziom naukowym, odgrywa ważną rolę w utworach epickich.
- Funkcja ekspresywna – tekst zawiera, wyraża uczucia i ocenę nadawcy. Wyrazem językowym ekspresji są: apostrofy, wykrzykniki, wyrazy nacechowane emocjonalnie. Charakterystyczna dla liryki – utworów literackich, ale także do reportażu, pamiętników, korespondencji osobistej.
- Funkcja impresywna – wyraża dążenie nadawcy do kształtowania postaw i zachowań odbiorcy. Może się wyrażać poprzez różnorodne czynniki językowe: intonacja, dobór słownictwa, środki składniowe, formy wołacza i trybu rozkazującego, np. przemówienie polityczne, komentarze, wiersze.
- Funkcja poetycka – charakterystyczna dla literatury pięknej i realizuje założenia języka poetyckiego; myśli przekazywane są w sposób obrazowy, stosujemy różne środki artystycznego wyrazu.
- Funkcja fatyczna (podtrzymywania kontaktu) – np. w wypowiedziach telefonicznych.
- Funkcja komunikatywna – w celu przekazania informacji, np. podręczniki, rozprawy naukowe, informatory.

Analiza gramatyczna i logiczna zdania

Rozbiór zdania: logiczny, gramatyczny

Przykład zdania:
- Dziewczynka – podmiot – rzeczownik.
- Czekała – orzeczenie – czasownik.
- Kiedy – okolicznik czasu – zaimek.
- Na – okolicznik miejsca – przyimek.
- Podwórko – okolicznik miejsca – rzeczownik.
- Znów – okolicznik czasu – przysłówek.
- Zawita – orzeczenie – czasownik.
- Kataryniarz – podmiot – rzeczownik.
- Który – zaimek.
- Wygrywa – orzeczenie – czasownik.
- Wesołe – przydawka – przymiotnik.
- Melodie – dopełnienie – rzeczownik.

Jakie znasz środki stylistyczne

Środki stylistyczne można podzielić na:
- Fonetyczne:
- onomatopeję – dźwiękonaśladownictwo,
- anaforę – rozpoczynanie tym samym wyrazem kolejnych zdań czy zwrotek,
- epiforę – powtórzenie tego samego wyrazu na końcu.
- Fleksyjne:
- archaizmy – stare słowa, które wyszły z użycia,
- neologizmy – nowo utworzone słowa.
- Słowotwórcze:
- zdrobnienia,
- zgrubiałe wyrazy.
- Leksylkale:
- synonimy,
- metafora,
- symbol,
- porównanie,
- epitet.
- Składniowe:
- typy zdań, np. retoryczne, wykrzyknikowe, apostrofy,
- szyk wyrazów (inwersja).

Ich rola w utworze literackim to: kształtowanie piękna i oryginalności wypowiedzi, wzmocnienie ekspresji i zabarwienia emocjonalnego.

Pochodzenie języka polskiego

Powodem różnic językowych jest izolacja grupy, dlatego też kształtowanie się różnych języków można połączyć z rozpadem wielkich wspólnot i wędrówkami ludów. Dzieje polszczyzny można przedstawić następująco:

- Wspólnota praindoeuropejska – około 3000 p.n.e. zajmowała tereny nad dolną Wołgą. Z czasem rozpadła się, a składające się na nią plemiona, wędrując w poszukiwaniu lepszych warunków, zasiedliły Europę i część Azji. Z istnienia jakiegoś języka praindoeuropejskiego wiążą się podobieństwa między niektórymi słowami polskimi a angielskimi czy niemieckimi, np. woda – water – wasser.
- Wspólnota prasłowiańska – wyodrębnienie się mniejszych grup językowych:
- Języki wschodniosłowiańskie: rosyjski, białoruski, ukraiński,
- Języki południowosłowiańskie: bułgarski, serbski, chorwacki, słoweński, macedoński,
- Języki zachodniosłowiańskie: polski, czeski, słowacki, górnołużycki, dolnołużycki, połabski.

To tłumaczy, dlaczego najłatwiej nam się porozumieć z Czechami czy Słowakami, mimo że wszystkie języki słowiańskie wydają się bliskie.

Kształtowanie się państwa polskiego

Bardzo istotne dla powstania polszczyzny są dwa wydarzenia: zjednoczenie plemion przez Mieszka I oraz przyjęcie chrześcijaństwa w 966 roku. Od panowania Mieszka I zaczyna się powolny proces kształtowania polszczyzny, a polszczyzna literacka zaczęła się kształtować dopiero w XV wieku.

Zasady wielkich i małych liter

a) Wielkie litery:
1. Pierwszy wyraz każdego tekstu oraz po kropce kończącej zdanie, a także po dwukropku, jeśli następuje po nim przytoczenie czyichś słów albo dłuższa wypowiedź.
2. Imiona, nazwiska, przydomki, przezwiska i pseudonimy ludzi, bogów, duchów i zwierząt (uwaga: w przydomkach składających się z przyimka i rzeczownika wielką literą pisze się tylko rzeczownik, np. "Jan" bez "Ziemi").
3. Nazwy mieszkańców części świata, planet, krajów i prowincji (ale nie miast i ich dzielnic!), np. "Europejczyk", "Marsjanin", "Francuz", "Mazur", oraz nazwy członków narodów, ras i szczepów, np. "Murzyn", "Apacz", "Łużyczanin".
4. Nazwy świąt, np. "Wielkanoc", "Dzień Hutnika".
5. Wszystkie wyrazy w tytułach czasopism, np. "Gazeta Wyborcza", jeżeli te tytuły dają się odmieniać przez przypadki (w przeciwnym razie – zdarza się to rzadko – wielką literą piszemy tylko pierwszy wyraz, np. "Tak i nie").
6. Pierwszy wyraz w tytułach książek, artykułów, wierszy, deklaracji, statutów, rozporządzeń itp., np. "Noce i dnie", "Oda do młodości", "Kodeks pracy", "Karta górnika", "Regulamin organizacyjny".
7. Wszystkie wyrazy w nazwach własnych państw, instytucji, organizacji i przedsiębiorstw, np. "Rzeczpospolita Polska", "Uniwersytet Jagielloński", "Zakłady Przemysłu Tytoniowego" (uwaga: skrót "im." wyrazu "imienia" pisze się małą literą, np. Osiedle "im." M. Kopernika).
- Wyrazy typu: "hotel", "kawiarnia", "kino" poprzedzające nazwę własną pisze się małą literą (np. "hotel Forum"), chyba że wchodzą ściśle w skład samej nazwy, np. "Hotel Polski", "Drukarnia Prasowa".
8. Wszystkie wyrazy w nazwach geograficznych, takich jak "Nowy Targ", "Jezioro Rożnowskie", "Wyżyna Małopolska", tylko w nazwach dwuczłonowych typu: "morze Bałtyk", "jezioro Śniardwy", "kanał La Manche" pierwszy wyraz (w podanych przykładach: "morze", "jezioro", "kanał") pisze się małą literą, jeśli można go opuścić, a sama nazwa jest rzeczownikiem w mianowniku; w innych razach, tzn. kiedy sama nazwa jest rzeczownikiem w dopełniaczu (np. "Góra Kościuszki") lub przymiotnikiem, także ten pierwszy wyraz piszemy wielką literą, np. "Kanał Sueski", "Półwysep Bałkański"; zgodnie z tą zasadą pisze się: "morze Bałtyk", ale: "Morze Bałtyckie".
9. Wszystkie wyrazy w nazwach dzielnic miejskich, ulic, placów, parków i budowli z wyjątkiem wprowadzających samą nazwę wyrazów takich jak "ulica", "plac", "aleja", "ogród", "park", "pałac", "kościół", "kaplica" itp., które pisze się małą literą, np. "ulica Szewska". Jeżeli jednak rzeczownik taki wchodzi ściśle w skład nazwy, pisze się go wielką literą, np. "Pałac Kultury i Nauki", "Ogród Saski".
10. Wszystkie wyrazy w nazwach orderów i odznaczeń, np. "Złoty Krzyż Zasługi".
11. Nazwy całości geograficzno-kulturalnych, np. "Zachód", "Daleki Wschód".
12. Przymiotniki utworzone od nazw własnych, odpowiadające na pytanie "czyj", zakończone na "-owy", "-yn", "-owski", np. "Zosina córka", "Szopenowski mazurek".
13. Wyrazy oznaczające osoby, wypadki dziejowe lub różne inne pojęcia, jeżeli chcemy – na przykład w liście lub artykule – wyrazić nasz szacunek lub miłość do nich.
14. Nazwy marek i typów wyrobów przemysłowych, np. papierosy "Silesia", samochód marki "Fiat" (jeżeli jednak takiej nazwy używamy jako nazwy pospolitej oznaczającej konkretny przedmiot, piszemy ją małą literą, np. jeździł "fiatem").

b) Mała litera

Małą literą piszemy wszystkie inne wyrazy, a w szczególności (ograniczymy się tu do podania najważniejszych wypadków mogących budzić wątpliwości):
1. Nazwy mieszkańców miast, wsi, osiedli, dzielnic miejskich itp., np.: "warszawiak", "gdańszczanin".
2. Nazwy ludzi od przynależności do związków politycznych, ideologicznych, religijnych itp., np.: "demokrata", "katolik", "jezuita".
3. Nazwy stanowisk i tytułów, np.: "dyrektor", "prezes", "profesor".
4. Nazwy żołnierzy od rodzajów broni, np.: "czołgista".
5. Nazwy okręgów administracyjnych, np.: "województwo gdańskie", "powiat nowotarski", "ziemia dobrzyńska".
6. Nazwy dni tygodnia, miesięcy i okresów kalendarzowych, np.: "wtorek", "luty", "kwartał".
7. Nazwy wypadków dziejowych, np.: "konfederacja poczdamska".
8. Nazwy nabożeństw, obrzędów, tańców, np.: "nieszpory", "dożynki", "tango".
9. Nazwy różnych wytworów przemysłowych, np.: "radomskie" (papierosy), "warszawa" (samochód), "tokaj", "neptun" (telewizor). Wielką literą pisze się nazwy marek i typów wyrobów przemysłowych; piszemy więc: palił "radomskie", ale palił papierosy "Radomskie".
10. Przymiotniki utworzone od nazw własnych, odpowiadające na pytanie "jaki", np.: wiek "balzakowski", ogródek "jordanowski".

Uzasadnij pisownię wyrazów

- Zhańbić – przed dźwięczną piszemy "z".
- Scharakteryzować – przed bezdźwięczną piszemy "s".
- Lepszy – stopień wyższy.
- Nadziei – "i" po samogłosce.
- Spojrzenie – "rz" po "j".
- Ósmy – "ó" na początku.
- Zabytki języka polskiego:
- „Geograf bawarski”
- IX w. – spis nazw polskich plemion.
- „Dagome index”
- X w. – najdawniejszy polski dokument, Mieszko I oddaje państwo pod opiekę papieżowi, nazwy geograficzne.
- „Kronika Theimara”
- X-XI w. – nazwy plemion (Ślązanie), nazwy rzek (Odra, Bóbr) i nazwy miast (Krosno).
- „Bulla Gnieźnieńska”
- XII w. – rejestr dóbr kościelnych, „Złota Bulla języka polskiego” → zawiera 410 nazw polskich.
- „Księga Henrykowska”
- XIII w. – pierwsze polskie zdanie: „Dać ać ja pobruczę, a ty poczywaj”.
- Kazania Świętokrzyskie
- XIV w. – autor-kaznodzieja starał się nadać swoim kazaniom artystyczną formę, utrzymane są w tonie podniosłym, adresatem tych kazań są wykształceni ludzie.
- „Kazania Gnieźnieńskie”
- XV w. – 103 kazania łacińskie, 10 polskich, zabytek trójjęzyczny: niemiecki, łaciński, polski.
- „Bogurodzica”
- pierwszy tekst napisany po polsku, mający charakter religijny.
- „Psałterz Floriański”
- najstarszy zachowany przekład Psalmów Dawida, zawiera tekst psalmów w trzech językach: łacińskim, polskim i niemieckim; psałterze pełnią w średniowieczu funkcję modlitewnika.
- „Psałterz Puławski”
- XV w. – modlitewnik zawierający komentarz do każdego psalmu.
- „Apokryty”
- przedstawiają żywoty świętych.
- „Roty sądowe”
- formuły przysiąg sądowych.
- „Biblia Szaroszpatacka”
- pierwszy i jedyny polski przekład Biblii.

Historyczna zmienność znaczenia i barwy uczuciowe wyrazu

Analiza słowotwórcza wyrazu:
- Budowa słowotwórcza wyrazu:
- Wóz
- Prze– – przedrostek,
- wóz – podstawa słowotwórcza,
- nik – przyrostek.

Wyrazy podstawowe to te, od których tworzymy inne. Wyrazy dzielą się na:
- Proste:
- nierozwinięte (rdzenne), np.: dom, wóz, ząb,
- rozwinięte, np.: domeczek, wózek, ząbek.
- Złożone:
- złożenia, np.: listopad. Złożenia pomiędzy jednym a drugim wyrazem są samogłoski "o" lub "i" albo "y", np.: samolot,
- zrosty, np.: Wielkanoc,
- zestawienia, np.: czarna jagoda.

Rodzaje stylizacji

Stylizacja – celowe wprowadzenie do wypowiedzi, realizującej określony styl, właściwości stylu innego. Stylizacja polega na wprowadzeniu słownictwa, form składniowych, gramatycznych, charakterystycznych dla wzorca.

Rodzaje stylizacji:
- stylizacja gwarowa,
- stylizacja środowiskowa,
- stylizacja archiczna, np. XVII w. Język Potopu stylizowany na język XVII wieku (makaronizmy, zachwyty tok składniowy),
- stylizacja na język obcy.

Cechy gatunkowe ballady

Ballada – utwór epicko-liryczny; wywodzi się z literatury ludowej.

Cechy:
- fabuła ballad pochodzi z opowieści i wierzeń ludowych,
- wśród bohaterów ballad spotykamy widma, np.: „Lilije” i „Romantyczność” – fantastyka,
- wydarzenia często są nadprzyrodzone – trudno je wyjaśnić,
- fantastyka, tajemniczość, atmosfera grozy towarzyszą postaciom i ich losom,
- ballady zawierają kodeks moralny: dobro zawsze zwycięża.

Cechy noweli

Nowela – utwór jednowątkowy, zwięzły, w którym pojawia się niewielu bohaterów, mający uporządkowaną kompozycję, na którą się składają:
- Exposition – pokazanie Mendla i jego otoczenia,
- Zawiązanie akcji – informacje o pogromie Żydów, pierwsze niepokojące sygnały,
- Punkt kulminacyjny – pogrom, zranienie w głowę Kubusia,
- Perypetie – obronienie Mendla przez studenta,
- Wyrazista pointa – słowa Mendla: „U mnie umarło serce do tego miasta”.

Wyjaśnij pojęcia: dialekt, gwara, język ogólnopolski

Główne dialekty polskie:
- małopolski,
- wielkopolski,
- kaszubski,
- mazowiecki,
- śląski.

Dialekt – to mowa ludności wiejskiej pewnej dzielnicy kraju, różniąca się od języka ogólnego i innych dialektów swoistymi cechami.

Gwara – mowa ludności wiejskiej z niewielkiego terytorium, przeważnie z kilku lub kilkunastu wsi, różniąca się od języka ogólnego i mowy sąsiednich okolic pewnymi cechami.

Język ogólnopolski – odmiana języka narodowego, upowszechniona przez szkołę, administrację, literaturę, prasę i służy jako środek porozumiewania się we wszystkich dziedzinach w kraju (oficjalnie).

Chcesz więcej -> pobierz załącznik