profil

Gleby w Polsce

poleca 78% 2119 głosów

Treść
Grafika
Filmy
Komentarze

Gleba to element środowiska geograficznego bezpośrednio uzależniony od klimatu, składu mineralnego skały macierzystej, warunków wodnych oraz szaty roślinnej.

Skład procentowy gleby przedstawia się następująco:
- 45% części mineralne,
- 25% woda,
- 25% powietrze,
- 5% substancje organiczne ( w tym 90% humusu tzw. próchnicy gruntowej ).

W zależności od tego, który z wymienionych składników dominował w procesie glebotwórczym wykształcił się określony typ gleby. Proces glebotwórczy polega na stopniowej zmianie zwietrzeliny w glebę. Proces ten prowadzi do wytwarzania poziomów glebowych, które różnią się miedzy sobą barwą, ilością próchnicy, wielkością cząstek mineralnych i strukturą.

Żyzność gleby (naturalne właściwości gleby, dzięki którym może ona zaopatrywać rośliny w składniki pokarmowe, wodę i powietrze. O żyzności gleby decydują m.in. grubość warstwy próchniczej i ilość soli mineralnych. Żyzność gleby można zwiększyć głównie przez nawożenie, meliorację oraz odpowiednią jej uprawę) zależy od wielu czynników, w tym przede wszystkim od:
- warunków klimatycznych
- rodzajów skały, na której powstaje
- rzeźby terenu

Gleby w Polsce


Rozwój gleb na obszarze Polski datuje się od czasu ustąpienia ostatniego lodowca (ok. 12 000 lat temu). Zaczęły wówczas tworzyć się gleby tundrowe. Dopiero później, po ociepleniu się klimatu i pokryciu kraju przez las iglasty rozpoczął się charakterystyczny dla naszego obszaru proces glebotwórczy, jakim jest bielicowanie, polegające głównie na rozkładzie ściółki leśnej przez grzyby w środowisku kwaśnym. W ten sposób powstają gleby kwaśne bielicowe.

W podłożu lasów liściastych, w środowisku mniej kwaśnym, tworzą się z kolei gleby brunatne. Gleby bielicowe i brunatne są rozmieszczone na obszarze całej Polski, zajmując ponad 77% ogólnej powierzchni gleb.

Najlepszymi glebami naszego kraju są czarnoziemy. Są to gleby silnie próchniczne, powstające najczęściej na lessach pod wpływem roślinności łąkowo-stepowej. Większe powierzchnie czarnoziemów spotykamy głównie na południowym wschodzie. Zajmują one jedynie ok. 1% powierzchni uprawnej.

CHARAKTERYSTYKA I ROZMIESZCZENIE GLEB W POLSCE:


BIELICOWE (25%) – Wytworzone z ubogich piasków lub na przepuszczalnych zwietrzelinach skał masywnych (głównie granity). Kształtują się pod wpływem roślinności borowej w kwaśnym środowisku. Poziom ściółki i próchniczny-miąższości do 20 cm, poziom wymywania związków glinu i żelaza ma miąższość ok. 15 cm i jasną barwę, poniżej występuje brunatnordzawy poziom wymywania (iluwialny). Występują na całym obszarze Polski.

CZARNOZIEMY (1%) – Wytworzone przeważnie z lessów pod wpływem roślinności stepowej. Miąższy poziom próchniczny, nawet ponad 70 cm, pod nim występuje poziom przejściowy. Bardzo korzystne właściwości fizyczne i duża żyzność, pH 5,5 – 7,0. Występowanie: Wyżyna Sandomierska i Miechowska, Płaskowyż Proszowski, Głubczycki, Pogórze Rzeszowskie, Wyżyna Kielecka.

BRUNATNE (52%):
- WŁAŚCIWE – Wytworzone pod roślinnością lasów liściastych z utworów pyłowych, glin lodowcowych, piasków gliniastych, a na terenach górskich ze zwietrzelin skał masywnych (piaskowców, granitów, gnejsów). Pod warstwą ściółki występuje poziom próchniczny o miąższości do 30 cm, a pod nim miąższy poziom brunatnienia. Występowanie (tam gdzie występują osady pyłowe i uboższe lessy): Wyżyna Lubelska, rejon Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, Nizina Śląska i Przedgórze Sudeckie.

- KWAŚNE – Wytworzone ze skał kwaśnych (zwietrzeliny granitów granitognejsów, gruboziarnistych piaskowców, odwapnionych iłów i glin). Od gleb brunatnych właściwych różnią się mniejszą aktywnością biologiczną oraz kwaśnym odczynem (pH<5). Występowanie: tereny górskie i podgórskie oraz Polska niżowa: pas między Wrocławiem i Kaliszem, Nizina Szczecińska

CZARNE ZIEMIE (2%) – Wytworzone na utworach zasobnych w minerały ilaste i wapń, kształtowały się głównie pod wpływem roślinności darniowo-łąkowej. Płytko zalegające wody gruntowe sprzyjają powstawaniu i akumulacji próchnicy, dlatego poziom próchniczny jest bardzo miąższy, bezpośrednio po nim występuje skała macierzysta. Występowanie: obniżenia terenu, w których występowały kiedyś bagna, jeziora lub starorzecza, Kujawy, okolice Pyrzyc, Wrocławia.

RĘDZINY (1%) – Wytworzone na podłożu węglanowym (skały wapienne: wa-pienie, margle, dolomity oraz skały siarczanowe: gipsy). Miąższość poziomu próchnicznego oraz inne właściwości zależą od skały macierzystej oraz intensywności procesu brunatnienia i gromadzenia próchnicy. Występowanie: Tatry Zachodnie, Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, Niecka Nidziańska, Roztocze, Wyżyna Lubelska.

MADY (5%)
- RZECZNE – Wytworzone na osadach rzecznych. Miąższość poszczególnych poziomów jest zależna od wieku gleby i jej położenia w dolinie - im bliżej wody tym słabiej wykształcone poziomy glebowe (częściej zmywany materiał). Występowanie: doliny rzeczne, delty, zwłaszcza delta Wisły-Żuławy.
- MORSKIE – Wytworzone z osadów morskich na terenach okresowo zalewanych. Wykazują warstwową budowę profilu, a od gleb rzecznych odróżnia je m.in. obecność muszelek w poziomach glebowych. Występowanie: niewielkie powierzchnie nad Zatoką Gdańską.
Gleby astrefowe

PROFIL GLEBOWY - główne poziomy glebowe


SymbolPoziomCharakterystyka poziomu
OorganicznyWystępuje na powierzchni, jest utworzony w warunkach bez-tlenowych (gleby organiczne) lub tlenowych (gleby mineralne i mineralno-organiczne).
ApróchnicznyWystępuje na powierzchni, przeważnie ma ciemną barwę-od szarości do czerni, zależnie od stopnia zhumifikowania materii organicznej. Miąższość poziomu zależy od typu oraz stopnia wykształcenia gleby (wiek).
Ewymywania (eluwialny)Występuje bezpośrednio pod poziomem organicznym lub próchnicznym. Jest charakterystyczny m.in. dla gleb bielicowych i płowych. Odznacza się jasnoszarą, a czasami nawet białą barwą, którą zawdzięcza wymyciu związków barwnych w głąb profilu glebowego.
BwzbogaceniaPoziom ten ma zabarwienie rdzawoszare, jasnobrunatne lub zbliżone. Charakteryzuje się nagromadzeniem materii wskutek wymywania i/lub wietrzenia. Poziom może zawierać węglany i inne sole, a także związki próchniczne.
GglejowyWykształca się w warunkach wilgotnienia i słabego dostępu lub braku tlenu. Charakteryzuje się popielatym, zielonkawym albo niebieskawym zabarwieniem.
MmurszowyCharakterystyczny dla pobagiennych gleb organicznych: torfowych, gytiowych, mułowych. Masa organiczna dzieli się na drobne agregaty lub przybiera postać ziaren.
PbagiennyJest to część profilu gleby (powierzchniowa lub podpowierzchniowa), która jest objęta bagiennym procesem glebotwórczym. Poziom charakterystyczny dla gleb: mułowych, torfowo-mułowych oraz gytiowych
Cskały macierzystejPrzeważnie jest to niezmieniony procesami glebotwórczymi luźny lub lity materiał skalny, z którego rozwinęła się gleba.
Dpodłoże mineralneNielite podłoże gleb organicznych, np. aluwia (piaski, iły, mułki).
Rpodłoże skalneMateriał zalegający poniżej poziomu skały macierzystej. Jest to skała lita, spękana lub zwięzła, która występuje w podłożu.


KLASY BONITACYJNE


Bonitacja gleb, ocena jakości gleb pod względem ich wartości użytkowej, biorąca pod uwagę żyzność gleby, stosunki wodne w glebie, stopień kultury gleby i trudność jej uprawy, w powiązaniu agroklimatem, rzeźbą terenu oraz niektórymi elementami stosunków gospodarczych. W zależności od przyjętej bonitacji wartość użytkową wy-raża się w klasach lub w punktach.

Przy bonitacji gleb uwzględnia się następujące kryteria:
1) budowę profilu glebowego (typ i podtyp gleby, rodzaj, gatunek i miąższość po-ziomu próchnicznego oraz zawartość próchnicy, odczyn i skład chemiczny, właści-wości fizyczne)
2) stosunki wilgotnościowe, uwarunkowane położeniem w terenie,
3) wysokość n.p.m.

Na podstawie tych kryteriów zalicza się gleby do odpowiednich klas bonitacyjnych (klasyfikacja bonitacyjna gleb). Czynnikami uzupełniającymi bonitacji gleb są właści-wości otoczenia profilu glebowego i warunki uprawy.

W polskim systemie bonitacji gleb wyróżnia się 8 klas gleb gruntów ornych (I, II, IIIa, IIIb, IVa, IVb, V, VI) i 6 klas gleb użytków zielonych (I, II, III, IV, V, VI). Gleby orne bardzo dobre i dobre (I-IIIb) zajmują w Polsce 28,6% ogólnej powierzchni gruntów ornych, gleby średniej jakości (IVa i IVb) - 39,1%, gleby słabe i bardzo słabe (V i VI) - 32,3%. W ogólnej powierzchni użytków zielonych klasy najsłabsze (V i VI) stanowią aż 42,6%.

KLASYFIKACJA GLEB


KLASAPRZYKŁAD
I – gleby orne najlepszeczarnoziemy, mady pyłowe, mady próchniczne, niektóre czarne ziemie, rędziny i gleby brunatne wytworzone z lessów
II – gleby orne bardzo dobregleby takich rodzajów jak klasa I, a także niektóre gleby płowe i brunatne
IIIa – gleby orne dobregleby brunatne i płowe, zdegradowane czarnoziemy, mady piaszczyste, niektóre rędziny, nie wymagające melioracji (lub zmeliorowane) gleby torfowo-murszowe i torfowe
IIIb – gleby orne średnio dobregleby brunatne, płowe i opadowo-glejowe, czarne ziemie, rędziny, nie wymagające melioracji (lub zmeliorowane) gleby orne torfowo-murszowe i torfowe
IVa – gleby orne średniej jakości, lepszegleby brunatne, płowe, bielicowe, brunatne, płowe i opadowo-glejowe, podmokłe czarnoziemy, mady ciężkie, rędziny, zmeliorowane gleby torfowe i torfowo-murszowe
IVb – gleby orne średniej jakości gorsze(to samo, co wyżej)
V – gleby orne słabegleby brunatne, rdzawe, płowe, bielicowe wytworzone z piasków i żwirów gliniastych, płytkie mady, rędziny i gleby kamieniste
VI gleby orne najsłabszeGleby rdzawe, bielicowe, rankery, płytkie rędziny inicjalne, ciężkie mady podmokłe



Dobre gleby w Polsce układają się w dwa pasy:
- równoleżnikowy – od Wyżyny Lubelskiej po Nizinę Śląską
- południkowy – od Niziny Śląskiej w kierunku północno-wschodnim do Żuław i Warmii

W Polsce przeważają gleby średniej jakości i gleby słabe. Zajmują one ponad połowę powierzchni kraju, szczególnie w części północnej i środkowej. Gleby te wymagają wzbogacania w obornik, kompost, nawozy sztuczne, wymagają wapnowania, a nierzadko - uregulowania stosunków wodnych

Gleby Polski na większości obszarów zagrożone są erozją. Jedynie wąski pas nizin środkowych i nadmorskich poddaje się temu procesowi w niewielkim stopniu. Najsilniej erozja gleb dotyka obszary górskie, wyżynne i pagórkowate pojezierzy. Szczególnym zagrożeniem dla gleb jest erozja spowodowana działalnością człowieka, np. niewłaściwą orką, eksploatacją odkrywkową surowców, wylesianiem. Z gospodarczą działalnością wiąże się degradacja gleb, czyli pomniejszanie jej jakości. Do najbardziej powszechnych przejawów degradacji gleb należą: zakwaszenie gleb, gromadzenie substancji toksycznych, pogarszanie struktury gleb, przesuszenie, stepowanie, zamulenie. Cechy te posiada większość gleb obszarów zurbanizowanych i uprzemysłowionych.

Dewastacja i degradacja gleb jest powodowana przez: górnictwo, przemysł (energetyka, hutnictwo), przemysł chemiczny, transport, chemizację, intensyfikację rolnictwa, gospodarkę komunalną, wycieki produktów ropopochodnych podczas ich produkcji, transportu i magazynowania.

Załączniki:
Podoba się? Tak Nie

Czas czytania: 10 minut

Ciekawostki ze świata