Charakterystyka i ocena postawy społeczeństwa polskiego wobec zaborcy w II połowie XIX wieku.

I. Wstęp

Przywiązanie Polaków do idei patriotyzmu w okresie zaborów wystawione zostało na poważną próbę. Zwłaszcza po upadku powstania listopadowego 1831 r., a następnie – styczniowego w 1863 r., gdy polityka wynarodowiania prowadzona wobec Polaków przez zaborców oraz represje popowstaniowe szczególnie się nasiliły, zmuszeni byli do udzielenia sobie jasnej odpowiedzi na pytania o własną narodowość, patriotyzm oraz dokładny zakres tych definicji. O ile w zaborze austriackim zastosowano odrębne i wyjątkowe na tle pozostałych zaborów rozwiązanie polityczne, dając Galicji szeroką autonomię oraz dużą swobodę w podtrzymywaniu tradycji narodowej, o tyle w pozostałych dwóch zaborach – pruskim i rosyjskim – prowadzono bezwzględną politykę germanizacji i rusyfikacji, dążąc – jak w przypadku Prus – do całkowitej unifikacji ziem polskich i ich mieszkańców z Rzeszą, czy też – jak w przypadku Rosji – do maksymalnego wyzysku ziem zabranych, wynarodowienia oraz narzucenia pełnego posłuszeństwa carowi. Toteż, przystępując do charakterystyki postaw i zachowań Polaków w stosunku do zaborców, nie wolno pomijać uwarunkowań politycznych oraz stosunku państw zaborczych do kwestii polskiej, gdyż mają one znaczący wpływ na kształtowanie się tych postaw.

II. Realizacja tematu

1. Zabór austriacki – Galicja

a) Sytuacja Polaków:

- Zapoczątkowanie przez Wiosnę Ludów (1848-1849) kryzysu tendencji absolutystycznych w wielonarodowościowym państwie habsburskim; ścieranie się tendencji centralistycznych i decentralistycznych, objęcie rządów przez Franciszka Józefa I.
- Coraz większa autonomia dla Galicji:
- 1860 – dyplom październikowy (A. Gołuchowski)
- 1861 – patent ludowy, pierwszy sejm galicyjski (Sejm Krajowy we Lwowie)
- 1867 – ustawa o polonizacji szkolnictwa w Galicji – utworzenie Austro-Węgier; Statut Krajowy dla Galicji określający jej ustrój
- 1869 – spolszczenie administracji i sądownictwa
- 1870 – wprowadzenie języka polskiego na większości katedr uniwersytetów w Krakowie i Lwowie
- 1873 – koniec walki o autonomię

b) Postawy:

- Trójlojalizm, serwilizm:
- 1866 – klęska Austrii pod Sadową – adres sejmu galicyjskiego do cesarza
- 1869 – ogłoszenie pamfletu "Teka Stańczyka" (Przegląd Polski, 1869, J. Szujski, S. Tarnowski, L. Wodzicki i S. Koźmian); stańczycy

- Rozwój nowoczesnych ruchów politycznych:
- Po 1873 – początek działalności ks. Stojałowskiego
- 1879 – Koło Polskie w większości rządowej
- 1893 – zawiązanie PPSD (I. Daszyński)
- 1894 – wystawa Krajowa w Lwowie
- 1895 – powstanie Stronnictwa Ludowego (Rzeszów, B. i M. Wysłouchowie)
- 1903 – SL zmienia nazwę na Polskie Stronnictwo Ludowe (m.in.: K. Lewakowski, H. Rewkowicz, J. Stapiński, J. Bojko, B. Wysłouch, W. Witos). Organy prasowe: "Przyjaciel Ludu", "Kurier Lwowski", "Gazeta Ludowa".
- 1905-1907 – walka o reformę wyborczą i pierwsze równe i powszechne wybory w Galicji

- Aktywizm społeczny; rozwój kultury, sztuki i przemysłu, dbałość o utrzymanie tożsamości narodowej:
- Działalność teatrów i uniwersytetów w Krakowie i Lwowie, obchody wielkich rocznic (m.in. 200. rocznica odsieczy wiedeńskiej, 500. rocznica bitwy pod Grunwaldem)
- Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, rozwój nurtu młodopolskiego w literaturze
- 1885 – powstanie Macierzy Szkolnej na Śląsku Cieszyńskim
- Galicja „polskim Piemontem” – centrum odrodzenia Polski na początku XX w.

2. Zabór rosyjski – Królestwo Polskie

Cezurą czasową jest data wybuchu powstania styczniowego.

a) Sytuacja Polaków przed wybuchem powstania:

- Duży wpływ „odwilży posewastopolskiej” i ustępstwa Rosji wobec Królestwa;
- Kształtowanie się postaw patriotycznych;
- Po 1860 r. – manifestacje patriotyczne (pogrzeb generałowej Katarzyny Sowińskiej, pogrzeb pięciu ofiar zabitych 27 II 1861 r.);
- Manifestacje na różne sposoby: śpiewano pieśni patriotyczno-religijne, noszono czarne stroje, patriotyczną biżuterię, uroczyste obchody historycznych rocznic, bojkot oficjalnych uroczystości, podziemna prasa, ulotki, zamachy na urzędników i oficerów rosyjskich (Andrzej Potiebna strzelał do namiestnika Aleksandra Ldersa);
- Popularność idei społecznego aktywizmu, pracy organicznej („millenerzy” – Edward Jurgens);
- Polskie organizacje w Rosji (Związek Trojnicki na Ukrainie, koło oficerskie w Petersburgu – Z. Sierakowski, Z. Padlewski);

- Brak społecznego porozumienia co do tego, jak realizować idee patriotyzmu:
- „Czerwoni” (lewicowa młodzież dążąca do obalenia cara i odzyskania niepodległości) i „Biali” (konserwatyści i liberałowie propagujący działalność legalną i pracę organiczną, dążenie do jak największej autonomii i rozwoju gospodarczego kraju, by w przyszłości odzyskać niepodległość)

b) Zmiana sytuacji po powstaniu styczniowym:

- Represje popowstaniowe, rusyfikacja i polityka wynarodowienia (Kraj Nadwiślański, administracja, szkolnictwo – „noc apuchtinowska”)
- Polityka antyklerykalna, represje gospodarcze:
- 1867 – likwidacja autonomii Królestwa Polskiego
- 1869 – zamknięcie Szkoły Głównej
- 1874 – likwidacja stanowiska namiestnika
- Wprowadzenie funkcji generał-gubernatora
- Policyjne rządy generał-gubernatora
- „Noc apuchtinowska”
- 1875 – likwidacja kościoła unickiego na ziemiach rosyjskich

- Postawy:
- Próby zachowania tożsamości narodowej poprzez zmianę sposobu walki z rusyfikacją: praca organiczna (pozytywizm), państwo należy wzmocnić poprzez oświatę i gospodarkę, praca u podstaw (E. Orzeszkowa, H. Sienkiewicz, B. Prus), rozwój szkolnictwa:
- Szkolnictwo zawodowe (Szkoła Techniczna w Warszawie – Hipolit Wawelberg i Szkoła Handlowa w Warszawie – Leopold Kronenberg)
- 1882 – powstanie „Macierzy Szkolnej”
- 1885 – początki działalności Uniwersytetu Latającego
- Walka z analfabetyzmem i tajne nauczanie
- Konrad Prószyński (pseud. Kazimierz Promyk) – "Elementarz"
- Kasa im. Mianowskiego [fundusze na naukę – Słownik geograficzny Królestwa Polskiego…, stypendia, czytelnie, sieć bibliotek]
- Rozwój prasy („Niwa”, „Przegląd Tygodniowy”, „Gazeta Świąteczna”)
- Poparcie dla rozwoju handlu (Bank Handlowy – Leopold Kronenberg, rozwijanie przemysłu poprzez zakładanie towarzystw)

- Lojalizm i ugodowość wobec władzy, bezwarunkowa wierność carowi (serwilizm):
- Zygmunt Wielopolski; Erazm Pilty i Włodzimierz Passowicz na łamach pisma „Kraj” propagują ugodowość, która mogła przynieść poprawę społeczeństwa

- Tworzenie nowoczesnych ruchów politycznych w Królestwie:
- 1893 – utworzenie Ligi Narodowej
- 1897 – utworzenie Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego

3. Zabór pruski – Wielkie Księstwo Poznańskie

a) Wyjątkowo trudna sytuacja Polaków w zaborze pruskim:

- Wielkie Księstwo Poznańskie traktowane jak jedna z prowincji Rzeszy; ograniczanie autonomii
- 1862-1890 – epoka bismarckowska oraz represje związane z polityką Kulturkampf (1872-1879) – antyklerykalizm
- Germanizacja szkolnictwa i administracji – walka z polskością w myśl hasła „ausrotten” (niem. 'wykorzenić'):
- 1885 – Rugi pruskie
- 1886 – założenie Komisji Kolonizacyjnej
- 1894 – powstanie Hakaty (Hanemann, Kenemann, Tiedemann) – Związek Popierania Niemczyzny w Marchiach Wschodnich

b) Postawy: "Nie rzucim ziemi, skąd nasz ród" – gospodarczy aktywizm, brak podziałów wśród społeczeństwa – silne poczucie jedności narodowej i walka o polskość (w literaturze – M. Konopnicka „Rota”, H. Sienkiewicz; w malarstwie – W. Kossak „Rugi pruskie”; w szkolnictwie – 1901 r. strajk szkolny we Wrześni)

- Idea pracy organicznej:
- Towarzystwa oświatowe i rolnicze, kółka rolnicze
- Kasy pożyczkowe, banki, różne formy spółdzielczości, zakładanie w Poznaniu (Tytus Działyński, Karol Marcinkowski, Hipolit Cegielski, Maksymilian Jackowski, ksiądz Piotr Wawrzyniak)
- Kościół ostoją polskości (tajny Związek Misyjny, którego członkowie w przebraniach odwiedzali parafie, przeprowadzając modlitwy); towarzystwa śpiewacze („Harmonia”), gimnastyczne („Sokół”)
- 1872 – Towarzystwo Oświaty Ludowej (późniejsze Towarzystwo Czytelni Ludowych)
- Biblioteki w Kórniku i Rogalinie
- Budzenie świadomości narodowej na Śląsku (Karol Miarka – pismo „Katolik”, Józef Lompa – redaktor „Dziennika Górnośląskiego”, Wojciech Korfanty – gazeta „Górnoślązak”) i na Mazurach (Krzysztof Mrongowiusz, pastor Gustaw Gizewiusz, Wojciech Kętrzyński)
- 1901-1908 – pruskie ustawodawstwo wyjątkowe „kanclerza Bernarda Bllowa”:
- 1901 – nauczanie religii po niemiecku
- 1904 – nakaz uzyskania pozwolenia na postawienie domu (wóz Drzymały – ustawodawstwo kagańcowe w Prusach)
- 1908 – ustawa o wywłaszczeniu Polaków (nie weszła w życie)
- 1908 – ustawa „kagańcowa”

III. Zakończenie i wnioski

Krótkie porównanie postaw Polaków w każdym zaborze; zwrócenie uwagi na: różnice sytuacji politycznej Polaków w zaborach rosyjskim i pruskim oraz w Galicji, zależności między intensywnością polityki antypolskiej a stopniem poczucia solidarności narodowego i dbałości o podtrzymanie kultury polskiej (zwłaszcza w zaborze pruskim), postawy lojalizmu, serwilizmu oraz trójlojalizmu oraz ich zależność od prowadzonej polityki zaborcy (negatywna ocena), pozytywizm; pozytywna ocena postaw Polaków, którzy mimo zaborów zachowali odrębność narodową, podtrzymując wartości patriotyczne oraz własne tradycje kulturowe i historyczne, tworząc solidne podstawy pod budowę przyszłej, niepodległej już, II Rzeczpospolitej.