Losy bohatera
Dzieje głównego bohatera, jak zazwyczaj bywa w tragedii greckiej, są tożsame z losami bohatera mitu. W utworze Sofoklesa losy Edypa przedstawione są w taki sposób, aby zachowana była struktura tragedii. Głównego bohatera poznajemy bezpośrednio przed jego klęską. Niewiele zdarzeń dzieje się bezpośrednio na scenie; znaczną część wydarzyła się wcześniej i dowiadujemy się o nich ze słów innych postaci. Na przykład o tym, że Lajos rozkazał porzucić swojego nowo narodzonego syna w górach, dowiadujemy się dopiero od sługi Lajosa w Epeisodionie IV. Mityczne wydarzenia nie są zatem uporządkowane chronologicznie, lecz według ich znaczenia dla budowania napięcia dramatycznego w utworze.
Edyp to postać ponadprzeciętna – pochodzi z rodu królewskiego, ma status bohatera (pokonał Sfinksa). Jednocześnie jednak jego charakter jest moralnie złożony; nie można go jednoznacznie określić ani jako dobrego, ani jako złego. Z jednej strony: Kreon zarzuca Edypowi, że nie jest dobrym władcą; zabił Lajosa; żyje w związku kazirodczym; jest nadmiernie podejrzliwy wobec Kreona i Tyrezjasza; kpi ze ślepoty Tyrezjasza; cechuje go pycha. Z drugiej strony Edyp jest bohaterem: wyraża chęć znalezienia zabójcy Lajosa; jako władca dba o swój lud; troskliwie opiekuje się swoimi córkami; utożsamia się z losem Tebańczyków oraz przyznaje się do winy i sam wymierza sobie sprawiedliwość, nie uciekając od konsekwencji nawet nieświadomie popełnionych czynów.
Konflikt tragiczny i wina tragiczna
Główny bohater tragedii Sofoklesa dąży do tego, aby przepowiedziana mu przyszłość nie miała miejsca. Przeciwstawia mu się siła ponadnaturalna, w tym przypadku przeznaczenie (czy też klątwa, która dotyczyła całego rodu Labdakidów). Ta walka między dążeniami bohatera a siłami wyższymi stanowi konflikt tragiczny. Właśnie te dążenia bohatera napędzają akcję utworu, a nie samo przeznaczenie czy klątwa. Zakończeniem konfliktu jest katastrofa bohatera. Edyp dowiaduje się prawdy, po czym traci żonę-matkę, okalecza się, opuszcza tron królewski i odchodzi ze swojego rodzinnego miasta.
Bohaterowie greckich dramatów sami doprowadzają do swoich klęsk, na których ciąży wina tragiczna (gr. hamartia). Dotyczy to także Edypa. Kiedy dowiaduje się on od delfickiej wyroczni o przepowiedni, usiłuje się jej przeciwstawić. Myśli, że jego rodzinnym domem jest Korynt, a rodzicami władcy tego miasta, Polibos i Merope. Udaje się zatem w podróż, z zamiarem nigdy nie wracać do Koryntu. Jednak, nieświadomie, sam wypełnia przepowiednię – zabija ojca i bierze ślub z matką. Można powiedzieć, że tragedią Edypa jest jego niewiedza na temat własnego pochodzenia, natomiast klęską bohatera jest poznanie prawdy.
Fatum
Niezwykle istotną kategorią dramatu starożytnego jest fatum, czyli przeznaczenie. Bohater musi ponieść klęskę, a przeznaczenie musi się dopełnić. Nie można go zmienić ani pokonać. Ludzkie życie nie zależy od człowieka. Zgodnie z grecką mitologią władzę nad nim mają Mojry – prządki ludzkiego życia. Są to trzy siostry: Kloto, Lachesis i Atropos. Pierwsza z nich przędzie nić ludzkiego życia, druga mierzy ją, trzecia ucina. Nie udaje się zatem Edypowi zmienić losu, który został mu przeznaczony.
Zwycięstwo bohatera
Zwycięstwo bohatera polegać może tylko i wyłącznie na odpowiednim zareagowaniu na występujące przeciwności losu. Edyp mimo porażki zachowuje swoją godność. Nie popełnia samobójstwa, jak czyni to Jokasta, ponieważ jest odważny. Ma siłę ponieść za swoje grzechy karę okrutniejszą niż śmierć – wybiera cierpienie. Jest ono zarówno fizyczne, ponieważ staje się kaleką i żebrakiem, jak i duchowe, gdyż żyje dalej ze świadomością popełnionych grzechów i w oddaleniu od rodziny.
Problem władzy i ironia tragiczna
Edyp jako władca Teb dba o swoich poddanych. Chce, aby skończyły się klęski nękające miasto. Kiedy wysłuchuje proroctwa i dowiaduje się o sposobie uwolnienia Teb od nieszczęść, reaguje. Sposobem tym jest ukaranie zabójcy Lajosa. Edyp nie wie, kim jest morderca, zaczyna go szukać i wydaje wyrok:
Niechajby taki człowiek w naszej ziemi,
Nad którą władzę ja dzierżę i trony,
Ani nie postał, ni mówi z innymi,
Ni do czci dogów nie był dopuszczony,
Ni do żadnego wspólnictwa w ofierze.
Zawrzyjcie przed nim podwoi ościeże,
W żadnym on domu niech nigdy nie spocznie,
Bo tego chciały pityjskie wyrocznie.
Kiedy wieszcz Tyrezjasz nie chce zdradzić imienia zabójcy, Edyp dochodzi do wniosku, że Kreon (chcąc odzyskać władzę królewską) knuje intrygę, a prorok mu w tym pomaga. W rzeczywistości jednak Edyp wydaje wyrok na samego siebie. Na tym polega ironia tragiczna zastosowana przez Sofoklesa. Ostatecznie, kiedy Edyp poznaje prawdę, podejmuje godną króla decyzję. Mając do wyboru między dobrem własnym a dobrem państwa, wybiera to drugie. Ustępuje z tronu, a ponadto uwalnia Teby od nieszczęść poprzez pozbycie się z nich mordercy Lajosa.
Dodatkowe informacje
- Struktura Tragedii Greckiej: "Król Edyp" doskonale ilustruje klasyczną strukturę tragedii greckiej, gdzie akcja skupia się na uświadomieniu bohaterowi jego tragicznej przepowiedni i nieuchronności losu.
- Postać Tyrezjasza: W roli wieszczka Tyrezjasza ukazana jest postać, która zna prawdę, ale z różnych powodów nie jest w stanie jej ujawnić, co dodatkowo pogłębia dramatyzm sytuacji Edypa.
- Rola Kreona: Kreon pełni funkcję antagonistyczną, jednak jego działania są bardziej motywowane politycznymi ambicjami niż czystą złośliwością, co dodaje złożoności relacjom między postaciami.
- Symbolika Ślepoty: Ślepota Tyrezjasza oraz fizyczne oślepienie Edypa są symbolami duchowej niewiedzy i oświecenia, które pojawia się dopiero w momencie poznania prawdy.
- Motyw Cierpienia: Cierpienie Edypa jest wielowymiarowe – zarówno fizyczne, jak i psychiczne, co podkreśla głębię jego tragicznej sytuacji.
Król Edyp - Gatunek literacki
Dramat starożytnej Grecji dzielił się na dwa główne gatunki – tragedię i komedię. Ze sztuk scenicznych osobno wyróżnić należy dramat satyrowy i mim. Tragedia była najwyżej cenionym przez Greków gatunkiem literackim. Jej wyznaczniki zostały opisane powyżej. W tym miejscu opisuję, w jaki sposób są one obecne w "Królu Edypie" Sofoklesa:
Bohaterem tragicznym jest Edyp. Dowiadujemy się z utworu, że jego życie podporządkowane było przeznaczeniu, które znała już Jokasta. Tak opowiadała ona Edypowi o Lajosa:
"Wiedz więc, że Laios otrzymał wróżby,
Nie od Apollona, lecz od jego służby,
Iż śmierć go z rąk syna pokona,
Co zeń zrodzony – i z mojego łona."
Edyp sprzeciwia się jednak swojemu losowi (a raczej próbuje się sprzeciwić). Zachodzi więc konflikt tragiczny.
Chór występujący w "Królu Edypie" wypełnia swoje zadania. Zarówno komentuje zachodzące zdarzenia, ocenia zachowania bohaterów, głosi uniwersalne prawdy moralne o życiu, jak i informuje o tym, co dzieje się poza sceną:
"Pola kłosem się nie skłonią,
Matki w połogach mrą lub płody ronią.
Jak lotne ptaki, wartkie błyskawice,
Mkną ludzie cwałem w Hadesu ciemnice."
Imię bohatera tragedii Sofoklesa zawarte jest w tytule utworu.
Występujące postacie pochodzą z rodów królewskich: Edyp, Kreon, Jokasta.
Na scenie jednocześnie przebywają najwyżej trzej bohaterowie. Scen zbiorowych nie ma, a te zdarzenia, które wymagałyby uczestnictwa większej ilości postaci (jak na przykład walka Edypa z Lajosem i jego dworzanami), nie dzieją się na scenie. Akcję utworu znacznie dynamizuje zastosowanie przez Sofoklesa stichomytii. Doskonałym jej przykładem jest dialog Edypa z Tyrezjaszem:
(Tyrezjasz): "Uszedłem, prawda jest siłą w mej duszy."
(Edyp): "Gdzieś ty ją nabył? Chyba nie z twej sztuki."
(Tyrezjasz): "Od ciebie. Tyś mnie zmusił do mówienia."
(Edyp): "Czego? Mów jeszcze, abym się pouczył."
(Tyrezjasz): "Czyś nie rozumiał, czy tylko mnie kusisz?"
(Edyp): "Nie wszystko jasnym; więc powtórz raz jeszcze."
(Tyrezjasz): "Którego szukasz, ty jesteś mordercą."
(Edyp): "Nie ujdziesz kary za wtórą obelgę."
"Król Edyp" jest skomponowany według kryteriów gatunku. Struktura utworu prezentuje się następująco:
- Prolog: wersy 1–150
- Parodos: wersy 151–215
- Epeisodion I: wersy 216–462
- Stasimon I: wersy 463–512
- Epeisodion II: wersy 513–860
- Stasimon II: wersy 861–910
- Epeisodion III: wersy 911–1085
- Stasimon III: wersy 1086–1109
- Epeisodion IV: wersy 1110–1184
- Stasimon IV: wersy 1185–1222
- Eksodos: wersy 1223–1532
Zdarzenia wpisane są w charakterystyczny dla tragedii greckiej schemat fabularny. Na zawiązanie akcji składa się występowanie w Tebach plag i nieszczęść, informacje przyniesione przez Kreona od wyroczni oraz złożenie przez Edypa przysięgi, że znajdzie on mordercę poprzedniego króla. Napięcie dramatyczne powoli wzrasta. Edyp szuka zabójcy Lajosa, rozmawia z Tyrezjaszem, powstają pierwsze wskazówki co do tego, kto jest winny zbrodni. W wyniku tej rozmowy Edyp posądza Kreona o zdradę i chęć odebrania mu korony, natomiast Tyrezjasza o to, że jest z Kreonem w zmowie. Napięcie dramatyczne cały czas wzrasta. Edyp rozmawia z Jokastą, co daje mu kolejne informacje, potwierdzające słowa Tyrezjasza. Punkt kulminacyjny następuje, kiedy Edyp rozmawia ze sługą Lajosa oraz posłańcem z Koryntu. Upewnia się wówczas, co do swoich podejrzeń:
"Biada, już jawnym to, czegom pożądał,
O słońce, niechbym już cię nie oglądał!
Życie mam, skąd nie przystoi, i żyłem,
Z kim nie przystało – a swoich zabiłem."
Dalej napięcie dramatyczne zaczyna wówczas spadać, aż w końcu następuje rozwiązanie akcji. Jokasta popełnia samobójstwo, a Edyp oślepia się i skazuje na wygnanie oraz prosi Kreona o to, aby opiekował się jego małoletnimi córkami, Antygoną i Ismeną.
Utwór Sofoklesa zachowuje zasadę trzech jedności. Cała akcja rozgrywa się na placu przed pałacem królewskim w Tebach. Trwa ona jeden dzień. Jest też jeden wątek główny, czyli odkrywanie przez Edypa prawdy o swojej przeszłości.
Tragedia została napisana stylem podniosłym i język odpowiada przedstawianym treściom – zachowana jest zatem zasada decorum.
Publiczność "Króla Edypa" miała doznać dzięki obejrzeniu sztuki oczyszczenia. Ma ono polegać na odczuciu wyzwolenia z litości i trwogi względem postaci Edypa. Widz miał postawić się w sytuacji bohatera i zdać sobie sprawę, że nie jest w stanie przezwyciężyć przeznaczenia, cokolwiek by nie zrobił. Dodatkowo publiczność powinna uzmysłowić sobie ogrom grzechów ojcobójstwa i kazirodztwa, zwłaszcza, że Jokasta mówi:
"A tych miłostek z matką się nie strachaj,
Bo wielu ludzi już we śnie z matkami
Się miłowało; swobodnie ten żyje.
Kto snu mamidła lekko sobie waży."
Król Edyp - Gatunek literacki
"Król Edyp" Sofoklesa jest klasycznym przykładem greckiej tragedii, która spełnia wszystkie fundamentalne cechy tego gatunku literackiego. Tragedia jako forma dramatyczna w starożytnej Grecji miała na celu nie tylko rozrywkę, ale także edukację moralną oraz duchowe oczyszczenie widza poprzez doświadczenie katharsis – emocjonalnego oczyszczenia wynikającego z przeżycia silnych emocji, takich jak litość i trwoga.
Elementy tragedii obecne w "Królu Edypie":
1. Bohater tragiczy: Edyp jest bohaterem tragicznym – postacią szlachetną, która dzięki swojej hamartii (wina tragiczna) doświadcza upadku i klęski. Jego walka z przeznaczeniem oraz ostateczne odkrycie prawdy ilustrują klasyczną trajedię.
2. Konflikt tragiczny: Centralnym konfliktem jest walka Edypa z nieuchronnym przeznaczeniem. Pomimo wszelkich prób uniknięcia przepowiedni, Edyp nieświadomie jej wypełnia, co podkreśla nieuchronność fatum.
3. Ironia tragiczna: W "Królu Edypie" ironia tragiczna jest silnie obecna – widzowie wiedzą o prawdziwym pochodzeniu Edypa i jego związkach rodzinnych, podczas gdy sam bohater stopniowo odkrywa prawdę, co prowadzi do jego upadku.
4. Chór: Chór pełni funkcję komentatora wydarzeń, reprezentuje społeczne i moralne normy oraz wprowadza dodatkowe informacje, które nie są bezpośrednio pokazywane na scenie.
5. Struktura dramatyczna: Utwór jest podzielony na prolog, parodos, epeisodia, stasimy i eksodos, co jest charakterystyczne dla struktury greckiej tragedii. Przestrzeganie tych elementów strukturalnych podkreśla formalność i rytualny charakter sztuki.
6. Jedność miejsca, czasu i akcji: "Król Edyp" zachowuje zasadę trzech jedności – cała akcja rozgrywa się w jednym miejscu (plac przed pałacem królewskim w Tebach), w jednym czasie (jeden dzień) oraz skupia się na jednym głównym wątku (odkrywanie prawdy o przeszłości Edypa).
7. Dekorum: Styl językowy i zachowanie bohaterów odpowiadają zasadzie decorum, czyli odpowiedniego do sytuacji wyrazu i postawy. Dialogi są podniosłe, a postacie zachowują się w sposób godny swojej pozycji społecznej.
Podsumowanie:
"Król Edyp" jest doskonałym przykładem klasycznej tragedii greckiej, w której Sofokles wykorzystuje wszystkie kluczowe elementy tego gatunku, aby przedstawić historię o walce z przeznaczeniem, moralnych dylematach oraz konsekwencjach ludzkich działań. Tragedia ta nie tylko spełnia formalne wymogi gatunku, ale także głęboko angażuje widza emocjonalnie i intelektualnie, zmuszając do refleksji nad naturą losu, władzy i ludzkiej odpowiedzialności.
