Losy bohatera
Dzieje głównego bohatera, jak zazwyczaj bywa w tragedii greckiej, są tożsame z losami bohatera mitu. W utworze Sofoklesa losy Edypa przedstawione są w taki sposób, aby zachowana była struktura tragedii. Głównego bohatera poznajemy bezpośrednio przed jego klęską. Niewiele zdarzeń dzieje się bezpośrednio na scenie; znaczną część wydarzyła się wcześniej i dowiadujemy się o nich ze słów innych postaci. Na przykład o tym, że Lajos rozkazał porzucić swojego nowo narodzonego syna w górach, dowiadujemy się dopiero od sługi Lajosa w Epeisodionie IV. Mityczne wydarzenia nie są zatem uporządkowane chronologicznie, lecz według ich znaczenia dla budowania napięcia dramatycznego w utworze.
Edyp to postać ponadprzeciętna – pochodzi z rodu królewskiego, ma status bohatera (pokonał Sfinksa). Jednocześnie jednak jego charakter jest moralnie złożony; nie można go jednoznacznie określić ani jako dobrego, ani jako złego. Z jednej strony: Kreon zarzuca Edypowi, że nie jest dobrym władcą; zabił Lajosa; żyje w związku kazirodczym; jest nadmiernie podejrzliwy wobec Kreona i Tyrezjasza; kpi ze ślepoty Tyrezjasza; cechuje go pycha. Z drugiej strony Edyp jest bohaterem: wyraża chęć znalezienia zabójcy Lajosa; jako władca dba o swój lud; troskliwie opiekuje się swoimi córkami; utożsamia się z losem Tebańczyków oraz przyznaje się do winy i sam wymierza sobie sprawiedliwość, nie uciekając od konsekwencji nawet nieświadomie popełnionych czynów.
Konflikt tragiczny i wina tragiczna
Główny bohater tragedii Sofoklesa dąży do tego, aby przepowiedziana mu przyszłość nie miała miejsca. Przeciwstawia mu się siła ponadnaturalna, w tym przypadku przeznaczenie (czy też klątwa, która dotyczyła całego rodu Labdakidów). Ta walka między dążeniami bohatera a siłami wyższymi stanowi konflikt tragiczny. Właśnie te dążenia bohatera napędzają akcję utworu, a nie samo przeznaczenie czy klątwa. Zakończeniem konfliktu jest katastrofa bohatera. Edyp dowiaduje się prawdy, po czym traci żonę-matkę, okalecza się, opuszcza tron królewski i odchodzi ze swojego rodzinnego miasta.
Bohaterowie greckich dramatów sami doprowadzają do swoich klęsk, na których ciąży wina tragiczna (gr. hamartia). Dotyczy to także Edypa. Kiedy dowiaduje się on od delfickiej wyroczni o przepowiedni, usiłuje się jej przeciwstawić. Myśli, że jego rodzinnym domem jest Korynt, a rodzicami władcy tego miasta, Polibos i Merope. Udaje się zatem w podróż, z zamiarem nigdy nie wracać do Koryntu. Jednak, nieświadomie, sam wypełnia przepowiednię – zabija ojca i bierze ślub z matką. Można powiedzieć, że tragedią Edypa jest jego niewiedza na temat własnego pochodzenia, natomiast klęską bohatera jest poznanie prawdy.
Fatum
Niezwykle istotną kategorią dramatu starożytnego jest fatum, czyli przeznaczenie. Bohater musi ponieść klęskę, a przeznaczenie musi się dopełnić. Nie można go zmienić ani pokonać. Ludzkie życie nie zależy od człowieka. Zgodnie z grecką mitologią władzę nad nim mają Mojry – prządki ludzkiego życia. Są to trzy siostry: Kloto, Lachesis i Atropos. Pierwsza z nich przędzie nić ludzkiego życia, druga mierzy ją, trzecia ucina. Nie udaje się zatem Edypowi zmienić losu, który został mu przeznaczony.
Zwycięstwo bohatera
Zwycięstwo bohatera polegać może tylko i wyłącznie na odpowiednim zareagowaniu na występujące przeciwności losu. Edyp mimo porażki zachowuje swoją godność. Nie popełnia samobójstwa, jak czyni to Jokasta, ponieważ jest odważny. Ma siłę ponieść za swoje grzechy karę okrutniejszą niż śmierć – wybiera cierpienie. Jest ono zarówno fizyczne, ponieważ staje się kaleką i żebrakiem, jak i duchowe, gdyż żyje dalej ze świadomością popełnionych grzechów i w oddaleniu od rodziny.
Problem władzy i ironia tragiczna
Edyp jako władca Teb dba o swoich poddanych. Chce, aby skończyły się klęski nękające miasto. Kiedy wysłuchuje proroctwa i dowiaduje się o sposobie uwolnienia Teb od nieszczęść, reaguje. Sposobem tym jest ukaranie zabójcy Lajosa. Edyp nie wie, kim jest morderca, zaczyna go szukać i wydaje wyrok:
*Niechajby taki człowiek w naszej ziemi,
Nad którą władzę ja dzierżę i trony,
Ani nie postał, ni mówi z innymi,
Ni do czci dogów nie był dopuszczony,
Ni do żadnego wspólnictwa w ofierze.
Zawrzyjcie przed nim podwoi ościeże,
W żadnym on domu niech nigdy nie spocznie,
Bo tego chciały pityjskie wyrocznie.*
Kiedy wieszcz Tyrezjasz nie chce zdradzić imienia zabójcy, Edyp dochodzi do wniosku, że Kreon (chcąc odzyskać władzę królewską) knuje intrygę, a prorok mu w tym pomaga. W rzeczywistości jednak Edyp wydaje wyrok na samego siebie. Na tym polega ironia tragiczna zastosowana przez Sofoklesa. Ostatecznie, kiedy Edyp poznaje prawdę, podejmuje godną króla decyzję. Mając do wyboru między dobrem własnym a dobrem państwa, wybiera to drugie. Ustępuje z tronu, a ponadto uwalnia Teby od nieszczęść poprzez pozbycie się z nich mordercy Lajosa.
Dodatkowe informacje
- Struktura Tragedii Greckiej: "Król Edyp" doskonale ilustruje klasyczną strukturę tragedii greckiej, gdzie akcja skupia się na uświadomieniu bohaterowi jego tragicznej przepowiedni i nieuchronności losu.
- Postać Tyrezjasza: W roli wieszczka Tyrezjasza ukazana jest postać, która zna prawdę, ale z różnych powodów nie jest w stanie jej ujawnić, co dodatkowo pogłębia dramatyzm sytuacji Edypa.
- Rola Kreona: Kreon pełni funkcję antagonistyczną, jednak jego działania są bardziej motywowane politycznymi ambicjami niż czystą złośliwością, co dodaje złożoności relacjom między postaciami.
- Symbolika Ślepoty: Ślepota Tyrezjasza oraz fizyczne oślepienie Edypa są symbolami duchowej niewiedzy i oświecenia, które pojawia się dopiero w momencie prawdy.
- Motyw Cierpienia: Cierpienie Edypa jest wielowymiarowe – zarówno fizyczne, jak i psychiczne, co podkreśla głębię jego tragicznej sytuacji.
