System finansów publicznych w Polsce opiera się na własności publicznej i służy realizacji zadań państwa poprzez gromadzenie i wydatkowanie środków publicznych. Jego nadrzędnym celem jest zaspokajanie zbiorowych potrzeb społecznych, m.in. poprzez realizację funkcji: alokacyjnej, redystrybucyjnej i stabilizacyjnej. Funkcjonowanie tego systemu wymaga sprawnego podziału kompetencji między władzami publicznymi, ustalenia autonomii jednostek sektora finansów publicznych oraz określenia zasad kontroli nad środkami publicznymi.
Podmiotowy zakres sektora finansów publicznych
Zgodnie z art. 9 ustawy o finansach publicznych, do sektora finansów publicznych należą:
1. organy władzy publicznej, w tym:
- Sejm i Senat,
- Prezydent RP,
- Rada Ministrów,
- organy władzy samorządowej (np. rady gmin, powiatów i sejmiki wojewódzkie),
2. organy administracji rządowej i samorządowej,
3. sądy i trybunały,
4. jednostki budżetowe,
5. zakłady budżetowe,
6. państwowe fundusze celowe (np. Fundusz Pracy, Fundusz Solidarnościowy),
7. samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej (SPZOZ),
8. publiczne szkoły wyższe,
9. państwowe i samorządowe instytucje kultury,
10. państwowe i samorządowe osoby prawne utworzone na podstawie odrębnych ustaw w celu wykonywania zadań publicznych, z wyłączeniem spółek, banków i przedsiębiorstw.
W przeszłości funkcjonowały również instytucje takie jak Kasy Chorych czy Krajowy Związek Kas Chorych, jednak zostały one zlikwidowane w wyniku reformy ochrony zdrowia i zastąpione przez Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ) – obecnie także część sektora finansów publicznych.
Prawne podstawy funkcjonowania systemu finansów publicznych
Podstawy prawne określające ramy systemu finansów publicznych to:
- Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (1997) – w szczególności art. 216–220, regulujące kwestie budżetu państwa, deficytu budżetowego i ustawy budżetowej,
- Ustawa o finansach publicznych z dnia 27 sierpnia 2009 r. (Dz.U. 2023 poz. 1270 z późn. zm.),
- Ustawa o dochodach jednostek samorządu terytorialnego z dnia 13 listopada 2003 r. (Dz.U. 2023 poz. 2540 z późn. zm.),
- Ustawy podatkowe (np. o podatku dochodowym od osób fizycznych, o VAT, o podatkach lokalnych),
- Ustawa budżetowa i uchwały budżetowe samorządów,
- Ustawa o finansach publicznych zawiera również zasady kontroli, sprawozdawczości i nadzoru,
- Rozporządzenia wykonawcze (wydawane przez Radę Ministrów, ministra finansów i organy samorządu).
Instrumenty systemu finansów publicznych
System finansów publicznych operuje różnymi instrumentami dochodowymi i wydatkowanymi, m.in.:
- podatki centralne i lokalne,
- opłaty publiczne,
- cła,
- dochody z majątku publicznego,
- składki na ubezpieczenia społeczne (ZUS, KRUS),
- subwencje i dotacje (np. oświatowe, wyrównawcze),
- kredyty i pożyczki publiczne,
- emisja papierów wartościowych Skarbu Państwa.
Ewolucja systemu finansów publicznych po 1990 roku
Transformacja ustrojowa po 1989 roku zapoczątkowała proces budowy nowoczesnego systemu finansów publicznych. Do najważniejszych zmian należą:
- wprowadzenie podatku dochodowego od osób fizycznych (PIT) w 1992 r.,
- wprowadzenie VAT w 1993 r.,
- utworzenie samorządów terytorialnych (1990, 1999) i ich budżetów,
- utworzenie regionalnych izb obrachunkowych (RIO) w 1993 r.,
- reforma ochrony zdrowia i wprowadzenie NFZ (2003 r.),
- ograniczenie deficytu budżetowego przez zakaz finansowania go z kredytów NBP (od 1997 r.),
- rozwój instytucji zamówień publicznych (ustawa z 1994 r., obecnie: Prawo zamówień publicznych z 2019 r.),
- wzrost roli transparentności i jawności finansów publicznych.
Ocena efektywności
Według kryteriów Z. Fedorowicza ocena systemu finansów publicznych powinna uwzględniać:
- efektywność alokacyjną i redystrybucyjną,
- zgodność regulacji z realiami gospodarczymi,
- spójność i przejrzystość norm prawnych,
- możliwość samoregulacji systemu.
Obecnie system finansów publicznych w Polsce uległ znacznej profesjonalizacji, jednak wciąż wymaga usprawnień, m.in. w zakresie:
- uproszczenia systemu podatkowego,
- skuteczniejszej kontroli wydatków publicznych,
- wzmocnienia mechanizmów przeciwdziałania zadłużaniu się JST,
- zapewnienia trwałych źródeł finansowania dla ochrony zdrowia i ubezpieczeń społecznych.