Akropol ateński: opis i budowle
Akropol ateński (gr. akropolis – górne miasto) to położone w Atenach wapienne wzgórze o względnej wysokości 95 m. Był on ufortyfikowanym wzgórzem, na którym już w czasach mykeńskich zbudowano cytadelę. W późniejszym okresie Akropol stał się miejscem kultu. Świątynie zbudowane w okresie archaicznym zostały zniszczone podczas wojen perskich. Podczas odbudowy zainicjowanej przez Peryklesa powstał tu kompleks świątyń: Partenon, Erechthejon, Świątynia Ateny Nike oraz Propyleje. Zniszczone rzeźby i elementy starszych budowli zostały użyte przy poszerzaniu tarasu w kierunku południowym (odnaleziono je podczas prac archeologicznych rozpoczętych w latach siedemdziesiątych XVIII wieku, w tzw. "gruzowisku perskim"). Perykles powierzył odbudowę Akropolu Fidiaszowi, a w pracach uczestniczyli także inni wybitni architekci greccy: Iktinos, Kallikrates i Mnesikles.
Partenon
Partenon, świątynia zbudowana z inicjatywy Peryklesa w latach 447–432 p.n.e., została poświęcona bogini Atenie Partenos, patronce miasta. Została zaprojektowana w porządku doryckim przez Iktinosa i Kallikratesa. Dzieła rzeźbiarskie zaprojektował Fidiasz, uważany za najwybitniejszego rzeźbiarza starożytnej Grecji. Wewnątrz świątyni stał gigantyczny posąg Ateny wykonany ze złota i kości słoniowej, najprawdopodobniej wyrzeźbiony osobiście przez Fidiasza.
Erechthejon
Erechthejon to świątynia w porządku jońskim zbudowana na cześć bohatera Erechteusza oraz poświęcona Posejdonowi i Atenie. Znajduje się tu słynny Porch of the Caryatids (kolumnada z karyatidami), czyli rzeźbione postacie kobiece, które wspierają dach świątyni. Erechthejon jest przykładem zaawansowanej architektury, łączącej różne style i funkcje religijne.
Świątynia Ateny Nike
Świątynia Ateny Nike, zbudowana około 427–424 p.n.e., to mała świątynia w porządku jońskim, poświęcona bogini Nike (wygranej). Jest przykładem amfiprostylosu – typu świątyni z kolumnadą po obu stronach fasady, ale bez kolumn na bokach. Świątynia Ateny Nike stanowi symbol zwycięstwa i triumfu Aten.
Propyleje
Propyleje to budowla wejściowa do Akropolu, zaprojektowana przez Mnesiklesa. Stanowi monumentalny portyk z dwoma poziomami kolumn – pierwszy poziom z doryckimi kolumnami, drugi z jońskimi. Propyleje pełniły funkcję wejścia do kompleksu świątyń na Akropolu, będąc jednocześnie symbolem władzy i bogactwa Aten.
Inne budowle
- Pinakotheka: Termin "pinakotheka" odnosi się do galerii sztuki. W kontekście Akropolu, odnosi się to do zbiorów dzieł sztuki przechowywanych w Muzeum Akropolu, które jest nowoczesnym muzeum dedykowanym ochronie i prezentacji oryginalnych rzeźb oraz artefaktów z Akropolu.
Historia i rekonstrukcja Akropolu
Akropol uległ częściowemu zniszczeniu w czasie oblężenia Aten przez wojska weneckie w 1687 roku, kiedy to oficer floty Wenecji trafił z działa okrętu w zgromadzone tam prochy. Rzeźby i elementy architektoniczne zostały uszkodzone lub zniszczone.
W latach 1802–1812 część zachowanych rzeźb Partenonu wywiózł do Londynu (dziś w British Museum) lord T.B. Elgin, co obecnie jest przedmiotem sporów międzynarodowych o zwrot zabytków do Grecji.
Ruiny Partenonu poddano wstępnej konserwacji w połowie XIX wieku. W latach 1929–1930 dokonano częściowej rekonstrukcji kolumnady północnej. W miejsce wywiezionych przez Elgina metop (rząd Grecji od lat stara się o ich zwrot) wmontowano kopie. Obecnie w Partenonie trwają szeroko zakrojone prace restauracyjne, które budzą kontrowersje w środowisku archeologicznym i konserwatorskim, dotyczące granic odbudowy zabytków.
Inne informacje
- Architekci:
- Iktinos i Kallikrates: Budowali Partenon.
- Mnesikles: Zaprojektował Propyleje.
- Fidiasz: Główny rzeźbiarz Partenonu.
- Działania Peryklesa: Perykles inicjował budowę Partenonu jako symbol potęgi Aten i kultu Ateny Partenos.
- Elgin's Marbles: Rzeźby wywiezione przez Lorda Elgina są obecnie przechowywane w British Museum w Londynie.
- Muzeum Akropolu: Nowoczesne muzeum, które przechowuje wiele oryginalnych rzeźb z Akropolu, stworzonych w celu ochrony przed dalszymi uszkodzeniami i umożliwienia lepszej prezentacji turystom.
Podsumowanie
Akropol ateński jest jednym z najważniejszych zabytków starożytnej Grecji, symbolizującym zarówno religijną, jak i polityczną potęgę Aten. Jego główne budowle, takie jak Partenon, Erechthejon, Świątynia Ateny Nike oraz Propyleje, odzwierciedlają mistrzostwo architektoniczne i artystyczne starożytnych Greków. Historia Akropolu, pełna burzliwych wydarzeń i rekonstrukcji, świadczy o jego trwałym znaczeniu kulturowym i historycznym.
