Podział mitów
Celem mitów było uporządkowanie otaczającej człowieka rzeczywistości. Opisywały one tę jej część, której nie dało się wytłumaczyć w sposób racjonalny. Dawały też odpowiedzi na najważniejsze dla ludzi pytania. Mity opowiadały, jak powstał świat i człowiek, tłumaczyły prawa rządzące na Ziemi i zjawiska w inny sposób niewyjaśnialne. Sprawiały, że stawały się one bliższe i bardziej przyjazne dla człowieka.
Dzielimy mity na cztery kategorie, co wynika z problematyki, którą poruszają. Wyróżnia się mity:
1. Teogoniczne – opowiadają o bogach, o tym, jak powstali, kim są oraz jaką mają naturę. Przykładami są część mitu o powstaniu świata dotycząca bogów czy narodziny Afrodyty z piany morskiej.
2. Kosmogoniczne – dotyczą świata, jego powstawania i zjawisk występujących w przyrodzie. Przykładami są mit o powstaniu świata czy opowieść o Demeter i Korze, odnosząca się do zmienności pór roku.
3. Antropogeniczne – przedstawiają historię pojawienia się na świecie ludzi. Przykładami są historia stworzenia człowieka przez Prometeusza czy mit o czterech wiekach ludzkości.
4. Genealogiczne – opowiadając o historiach bohaterów pochodzących z pradawnych rodów, niosą treści dotyczące obyczajów, norm moralnych i motywów ludzkich działań. Przykładami są mit rodu Labdakidów czy historia porwania Heleny przez Parysa.
Bogowie, herosi i inni
Bogowie starożytnych Greków mieli takie same cechy jak ludzie. Na równych zasadach odczuwali miłość, zazdrość czy gniew. Ich charaktery nie były nieskazitelne; popełniali czyny zarówno dobre, jak i złe. Żyli również podobnie do ludzi – pracowali, polowali, brali udział w ucztach, zawierali małżeństwa. Bogowie różnili się od ludzi tym, że byli istotami nieśmiertelnymi. Główną siedzibą bogów była góra Olimp, gdzie panował Zeus. Osobne królestwa mieli Posejdon (władca mórz) i Hades (władca krainy podziemi). Istniały również inne, większe i mniejsze bóstwa odpowiedzialne za różne aspekty życia, które zamieszkiwały powietrze, ziemię lub nie miały stałej siedziby.
Herosi to przedstawiciele pradawnych rodów. Byli znacznie silniejsi i potężniejsi od zwykłych ludzi. Często rodzili się ze związku boga z kobietą lub bogini z mężczyzną. Niektórzy z nich to: Orfeusz, Tezeusz, Achilles.
Poza bogami i herosami w mitologii greckiej występują też takie stworzenia jak nimfy, duszki opiekuńcze czy fauny. Świat kieruje się prawami, którymi często rządzą siły nadprzyrodzone. Zwierzęta oraz przedmioty mogą posiadać cechy ponadnaturalne.
Greccy i rzymscy bogowie
Poniżej przedstawiono odpowiedniki greckich bogów w mitologii rzymskiej:
- Afrodyta – Wenus
- Apollo – Apollo
- Ares – Mars
- Artemida – Diana
- Atena – Minerwa
- Demeter – Cerera
- Dionizos – Bachus
- Hermes – Merkury
- Hades – Pluton
- Hefajstos – Wulkan
- Hera – Junona
- Hestia – Westa
- Persefona – Prozerpina
- Posejdon – Neptun
- Zeus – Jowisz
Cechy "Iliady" jako eposu
"Iliada" Homera posiada następujące cechy charakterystyczne dla eposu:
1. Inwokacja – czyli apostrofa umieszczona we wstępie utworu, skierowana do bóstwa z prośbą o pomoc w tworzeniu dzieła. W "Iliadzie" autor zwraca się do Muzy, bogini, która podaje pieśń śpiewakom.
2. Równoległość dwóch płaszczyzn – świata bogów i świata ludzi. W "Iliadzie" fabuła przebiega w świecie bogów (bogowie walczą po obu stronach konfliktu, np. Atena decyduje o zwycięstwie Achillesa nad Hektorem) i w świecie ludzi oraz ich uczuć (np. miłość Parysa do Heleny).
3. Obiektywny narrator – narrator eposu ujawnia swoje uczucia tylko w inwokacji; potem jest obiektywny, wszechstronny i zdystansowany wobec wydarzeń.
4. Styl podniosły – wydarzenia są opisane stylem podniosłym, patetycznym, dostosowanym do wagi opisywanych wypadków. Widać to wyraźnie w sposobie opisu pojedynku Achillesa i Hektora.
5. Realizm szczegółów – szczegółowy, realistyczny opis przedmiotów i sytuacji. Przykładem w "Iliadzie" jest opis tarczy Achillesa. Homer opisuje nie tylko kolejne działania Hefajstosa, lecz także obrazy przedstawione w płaskorzeźbie, tak szczegółowo, że można je z łatwością odtworzyć.
6. Opisy scen batalistycznych – np. pojedynek Hektora z Achillesem, obraz oblężenia grodu, zasadzki i bitwy.
7. Porównanie homeryckie – jest to porównanie, którego drugi człon jest rozbudowany tak, że stanowi odrębną, epizodyczną scenkę. Przykładem jest porównanie walczących Achillesa i Hektora do walki orła i gołębicy, umieszczone w pieśni 22 noszącej nazwę "Pojedynek".
8. Epizodyczność akcji – opisanie wydarzenia mniej istotnego, potocznego, niezwiązanego z główną fabułą. Przykładem jest drobiazgowy opis tarczy Achillesa.
9. Heksametr – miarą wierszową eposu homeryckiego jest heksametr. Jest to wers składający się z sześciu (heks = 6) stóp metrycznych: daktyli lub spondejów.
Geneza teatru antycznego
Powstanie teatru antycznego wiąże się z kultem Dionizosa – boga narodzin i śmierci, winnej latorośli, wina i urodzaju. Według greckiego mitu to właśnie Dionizos nauczył ludzi uprawy winorośli i produkcji wina. W otoczeniu bachantek, satyrów i osłów niosących worki z upojnym trunkiem wędrował na rydwanie po wszystkich krajach starożytnego świata przy akompaniamencie hałaśliwej muzyki bębenków. Dla uczczenia boga, który okazał się tak szczodrym darczyńcą i nauczył ludzi zabawy oraz wszelkiego użycia, starożytni Grecy urządzali dwa razy w roku huczne uroczystości. Początkowo miały one charakter orgiastyczny, lecz z czasem, pod wpływem kultu Apollina – boga poezji, muzyki, sztuk i nauk – uległ on złagodzeniu. Wiosną, w porze zrównania dnia z nocą, odbywały się Wielkie Dionizje, jesienią zaś Małe Dionizje, obchodzone przede wszystkim na wsi.
Przypowieść o synu marnotrawnym
Młodszy syn otrzymuje od ojca przypadającą mu część majątku i opuszcza dom, aby wszystko roztrwonić, "żyjąc rozrzutnie". Gdy wszystko wydał, zaczął cierpieć niedostatek, tym bardziej że nastał ciężki głód w krainie, do której się udał. Pragnąc pożywić się czymkolwiek, podjął się pasać świnie u jednego z obywateli owej krainy, ale nawet tego nikt mu nie chciał podać. Wtedy pomyślał: "Iluż to najemników mojego ojca ma pod dostatkiem chleba, a ja tu z głodu ginę!". Podjął więc decyzję: "Zabiorę się i pójdę do mego ojca, i powiem mu: 'Ojcze, zgrzeszyłem przeciw Bogu i względem ciebie; już nie jestem godzien nazywać się twoim synem, uczyń mnie choćby jednym z najemników'". Kiedy tylko ojciec ujrzał wracającego syna, wzruszył się głęboko, wybiegł naprzeciw niego, rzucił mu się na szyję i ucałował go. Ojciec cieszy się z powrotu syna, lecz szczodrość ojca oburzyła starszego brata. Ojciec wypowiada do starszego syna: "Trzeba się weselić i cieszyć z tego, że ten brat twój był umarły, a znów ożył; zaginął, a odnalazł się".
Historia Hioba
Życie Hioba stało się przedmiotem zakładu między Bogiem a Szatanem. W wyniku tego zakładu Hiob został pozbawiony majątku i rodziny oraz dotknięty trądem, co miało wystawić jego wiarę na próbę. Mimo dotykających go nieszczęść i wątpliwości, Hiob pozostał wierny Bogu, który nagrodził go za to przywróceniem i pomnożeniem zdrowia, mienia i dzieci.
Konflikt tragiczny
Konflikt tragiczny polega na zderzeniu dwóch racji, które są równorzędne. Kończy się obustronną porażką oraz na walce człowieka z losem, skazanego na przegraną.
Hybris
Hybris to pojęcie w kulturze starożytnej Grecji oznaczające dumę, pychę rodową lub majestat władcy, które uniemożliwiają mu prawidłowe rozpoznanie sytuacji, w której się znalazł. Pycha ta stanowi przekroczenie miary, którą bogowie wyznaczyli człowiekowi (zob. dike), stanowi więc wyzwanie wobec bogów i ściąga na siebie ich karę. Pojęcie "hybris" znalazło wyraz zwłaszcza w tragedii greckiej, w której często jest głównym czynnikiem prowadzącym do katastrofy bohatera.
Ironia
Ironia to sposób wypowiadania się oparty na zamierzonej niezgodności, najczęściej przeciwieństwie, dwóch poziomów wypowiedzi: dosłownego i ukrytego, np. w zdaniu "Jaka piękna pogoda" wypowiedzianym w trakcie ulewy. W klasycznej retoryce ironia stanowi jeden z tropów.
