Niedostosowanie społeczne. Trzy stadia niedostosowania społecznego

1. Stadium

Obserwujemy takie zjawiska jak uczucie odtrącenia oraz frustrację potrzeb, czyli niezaspokojenie potrzeb emocjonalnych. Jednostka wykazuje reakcje negatywne – zachowania oporne i zaczepne. Nie mają one formy nawykowej (trwałego utrwalenia), są raczej prowokujące. Często rejestruje się, że siła tych reakcji jest nieproporcjonalna do bodźca, który je wywołał; często mają charakter impulsywny. W tym stadium jednostki wykazują brak cierpliwości, wytrwałości i koncentracji (źródłem tych deficytów jest zobojętnienie emocjonalne). O takich osobach nie można mówić, że nie mają poczucia winy, ponieważ mają świadomość i żałują swoich czynów.

2. Stadium

Przejście do kolejnego stadium ma miejsce wtedy, gdy dziecko nie otrzymuje pomocy psychologicznej. Reakcje mogą być typu agresywnego, nawet w sytuacjach okazywania im życzliwości. Pojawiają się próby kontaktu ze środkami odurzającymi – alkohol. Jest to również czas, kiedy szukają grupy odniesienia – grupy przestępcze lub pary przestępcze.

3. Stadium

Obserwujemy dwa rodzaje zjawisk. Pierwsze jest związane z agresywnym zachowaniem, które zaczyna mieć formę nawyku i jest reakcją na sytuacje trudne i konfliktowe. Łączą się w różne grupy dokonujące różnego rodzaju przestępstw, następuje łączenie się w zbiorowości (zbiorowe gwałty, kradzieże). Kolejnym etapem taryfikowania się wykolejenia przestępczego jest strukturyzacja grupy i określenie zasad oraz specjalizacji grupy, np. grupy chuligańskie, złodziejskie.

Typy wykolejenia przestępczego

Dwie klasyfikacje:
1. I klasyfikacja – Czapów – wyróżnia trzy typy wykolejenia społecznego.
2. II klasyfikacja – Sullivana i Grandów – badacze amerykańscy.

Typologia wg Czapówa

1. Zwichnięta socjalizacja

Sposób dochodzenia do wykolejenia odwołuje się do zwichniętej socjalizacji – niedostatki w socjalizacji, rodzice nie spełniają funkcji rodzicielskich.

2. Demoralizacja

Mówimy wówczas, jeżeli w początkowej fazie socjalizacji dziecko ma dobre wzorce, ale w okresie socjalizacji wciela się w grupy przestępcze, np. przy okazji migracji ze wsi do miast.

3. Socjalizacja pod kulturowa

Jest to wychowywanie dziecka do funkcjonowania przestępczego. Są rodziny, które zaspokajają potrzeby emocjonalne i materialne, ale są przyuczane do życia przestępczego, np. bycie kieszonkowcem, rodziny mafijne.

Typologia wg Sullivana i Grandów

W swojej klasyfikacji nawiązują do charakterystycznych form dewiacyjnych, dewiantywnego zachowania się jednostki niedostosowanej społecznie. Oceniają od strony zachowania.

Klasy:

1. I klasa – Eksploraci

Jednostki aspołeczne, są to osoby, które postrzegają inne osoby do osobistej eksploracji (instrumentalne traktowanie drugiego człowieka na ile mogą wykorzystać). Jednostki te nie potrafią przewidzieć zachowań innych osób wobec siebie, dlatego też w sytuacji niepewności lub lekkiego zagrożenia reagują złością i agresją. Mają słabsze nasilenie niż u socjopatów, zdarza się im działać impulsywnie.

2. II klasa – Konformiści

Na frustrację własnych potrzeb reagują serwilizmem (ugrzeczona, służalcza, nadmiernie uprzejma postawa) w stosunku do osób, które utrudniają zaspokojenie potrzeb, ale jedynie w stosunku do osób znaczących. Tego rodzaju działanie jest często instrumentalne, manipulują swoim konformizmem, aby uzyskać doraźne korzyści.

3. III klasa – Neurotycy

Jednostki, które co prawda w jakimś stopniu zinternalizowały normy, ale nie bardzo wiedzą, czy sobie z nimi poradzą. Przeżywają nieustanny lęk. Lęk, że nie sprostają wymaganiom, powoduje niemoc i bezradność, pojawiają się zachowania nieakceptowane społecznie.

Przyczyny niedostosowania społecznego

Wyróżnia się trzy grupy:
1. Społeczne uwarunkowania nieprzystosowania społecznego.
2. Psychologiczne podstawy nieprzystosowania społecznego.
3. Biologiczne, biopsychiczne – koncepcje związane z genetyką, zmianami hormonalnymi.

Ad.1. Społeczne czynniki rozwoju

Dzikie dzieci – chowane w izolacji, bez kontaktu z ludźmi (Rosja – dzieci chowane przez wilki). Cechy charakterystyczne:
- brak wykształcenia pionowej postawy ciała,
- brak rozwiniętych umiejętności związanych z chwytaniem, umiejętności manualnych,
- brak rozwoju mowy, inteligencji; obcy jest im uśmiech i nawyk ubierania się.

Im dłużej przebywały w powyższych warunkach, tym trudniej wyrównać braki środowiskowe.

Na rozwój psychologiczny dziecka wywierają wpływ trzy środowiska:
1. Środowisko rodzinne.
2. Środowisko szkolne.
3. Środowisko rówieśnicze.

Ad.1. Środowisko rodzinne – dziecko uczy się przez kontakt z matką, śmiech, przez reakcje innych na jego zachowanie, np. płacz. Podkreślono, że istotne znaczenie w rozwoju dziecka ma podłoże emocjonalne – zaburzenia sfery uczuciowej rodziny.

Czynniki negatywne, które mają zaburzający wpływ na rozwój dziecka:
- niezgoda wśród rodziców,
- brak wzajemnego szacunku,
- zbyt szybkie tempo życia rodzinnego,
- niewłaściwe metody wychowawcze.

Gludów – na skutek przeprowadzonych badań nad 500 nieletnimi przestępcami:
1. Niewłaściwa postawa wychowawcza ojca – nadmiernie rygorystyczni lub nadmiernie pobłażliwi.
2. Brak kontroli i opieki ze strony matki.
3. Wrogi lub obojętny stosunek do dziecka przez jednego z rodziców.
4. Brak harmonijnego współżycia.

Batawia, Strzembosz i Żabczyńska – stwierdzili, że istnieje bardzo duża zależność między środowiskiem rodzinnym a zachowaniami antyspołecznymi. U wszystkich badanych nieletnich ich rodzice wadliwie sprawowali funkcje wychowawczo-opiekuńcze.

Elementy sytuacji rodzinnej

Emocjonalna więź dziecka z rodzicami – jest podstawą w rozwoju dziecka.