Geneza utworu
Bohdan Zaleski, na prośbę syna Adama Mickiewicza, wspominał, że poeta wydumał *Pana Tadeusza* na wsi w Poznaniu, tam obmyślił pierwszy plan poematu i zaczął go od opisu dworu szlacheckiego w Polsce.
Zatem Mickiewicz podjął zamiar napisania kolejnego dzieła literackiego w czasie pobytu w Wielkopolsce. Będąc powszechnie szanowanym poetą, doświadczał tam staropolskiej gościnności, obcował z narodową tradycją i przeżywał perypetie miłosne. Z wielkim zainteresowaniem śledził przebieg powstania listopadowego, które już wówczas chyliło się ku upadkowi. Klęska walk narodowowyzwoleńczych spowodowała falę emigracji. W 1832 roku twórca przybył do Paryża. Był bardzo rozczarowany brakiem jednomyślności wśród rodaków, którzy utworzyli dwa walczące ze sobą obozy polityczne.
Wspomniane informacje są ważne, ponieważ te właśnie wydarzenia z życia Mickiewicza miały mieć bezpośredni wpływ na powstanie i kształt dzieła. Wiemy, na podstawie korespondencji poety, że jego pierwotnym zamiarem było napisanie powieści, która byłaby wzorowana na sielance Goethego *Hermann und Dorothea*. Zatem nie było wówczas aspiracją wieszcza stworzenie epopei o narodowym znaczeniu, lecz napisanie – jak to określił w liście do Juliana U. Niemcewicza z końca maja 1833 roku – poematu wiejskiego.
Należy więc pamiętać, że:
*„Pan Tadeusz” czym innym miał być w pierwszych początkach, a czym innym stał się w toku tworzenia*
(zagadnienie to bada prof. Stanisław Pigoń, por. A. Mickiewicz *Pan Tadeusz*, BN, s. XXI). Mickiewicz, który jeszcze niedawno „oddychał Polską” w Poznaniu, teraz żył w uprzemysłowionym Paryżu, gdzie ciągłe swary, panujące wśród emigrantów, realnie oddalały nadzieję na odzyskanie niepodległości ojczyzny. Tęsknota za spokojem, litewską przyrodą i „krajem lat dziecinnych” przyczyniła się do powstania *Pana Tadeusza* w takim kształcie, jaki obecnie podziwiamy. Dzieło powstawało w latach 1832-1834.
Wskazówką interpretacyjną, która przybliża genezę utworu, jest Epilog. Autor zawarł tam krytykę działań skłóconych emigrantów oraz wyraził chęć ucieczki od „za późnych żalów, potępieńczych swarów!” do czasów szczęśliwego dzieciństwa. *Pan Tadeusz* stał się tekstem, który ową ucieczkę umożliwił. Warto jednak pamiętać, że Epilog, chociaż napisany przez Mickiewicza po zakończeniu utworu, został opublikowany dopiero po śmierci wieszcza.
