Krzysztof Kolumb i jego wyprawy

Krzysztof Kolumb (wł. Cristoforo Colombo, hiszp. Cristóbal Colón) żył w latach 1451-1506. Był żeglarzem włoskim w służbie Hiszpanii, jedną z najwybitniejszych postaci w dziejach odkryć geograficznych i żeglugi, uznawanym za odkrywcę Ameryki.

Urodził się w Genui w 1451 roku. Co do pochodzenia Kolumba toczyły się liczne spory. Warto wspomnieć, że 14 państw ubiegało się o jego służbę, w tym także Polska. On sam w 1498 roku, w ustanowieniu majoratu dla swojego syna, napisał: „Ja sam stamtąd pochodzę i tam się urodziłem” – w Genui. Jego ojciec, Domenico Colombo, był tkaczem sukiennikiem. Pierwszy brat Kolumba, Giovanni Pellegrino, urodził się kilka lat po nim i zmarł młodo. W historii zapisali się jego drugi i trzeci bracia, Giacomo i Bartolome, którzy podążyli za nim do Nowego Świata; urodzili się oni odpowiednio w 1460 i 1468 roku. Najmłodsza siostra, Bianchinetta, urodziła się w latach siedemdziesiątych. Jego rodzina była szanowana, ale dosyć uboga, co sprawiło, że edukacja Kolumba w młodości nie była wystarczająca.

Genua

Genua drzeworyt wyk: Hartmann Schedel, "Liber Chronicarum", Norymberga 1493; J. Świet, "Krzysztof Kolumb", Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, 1979.

Kolumb bardzo wcześnie rozpoczął żeglugę. W liście do króla Ferdynanda Aragońskiego (króla Hiszpanii) napisał: „Wyszedłem w morze w wieku 14 lat”, podczas gdy w dziennikach podróży z 1492 roku zanotował: „Pływam po morzu 23 lata i nie opuściłem go nigdy na czas godny wzmianki” – co sugerowałoby, że został marynarzem w wieku 21 lat.

Najwcześniejszy, anonimowy portret Kolumba, ilustracja pochodzi z kolekcji "The Portraits of Christopher Columbus", Visual Anthropology.

Swoją karierę żeglarza rozpoczął w Genui. Genua w tamtych czasach była ośrodkiem handlu morskiego i żeglugi. Genueńczycy byli znani jako umiejętni żeglarze i kupcy, choć nie zawsze byli postrzegani pozytywnie przez inne narodowości. Kolumb, wychowany w takiej tradycji, uważał handel niewolnikami za równie opłacalny interes jak handel korzeniami czy mahoniem. Jednak Genueńczycy byli cenieni za swoje umiejętności nawigacyjne i mapograficzne. Do końca XIII wieku opłynęli całe Morze Śródziemne, a pod koniec tego stulecia dotarli do portów Morza Kaspijskiego i Zatoki Perskiej. Gdy w XV wieku Turcy odcięli Genueńczykom drogi wiodące na wschód, skierowali swoją uwagę w stronę Atlantyku. Genueńczycy posiadali doskonałe opisy obszarów wodnych potrzebne do nawigacji oraz dokładne mapy. Lecz swoimi informacjami nie dzielili się z nikim i potrafili świetnie strzec swoich sekretów, wprowadzając konkurentów w błąd. Kolumb w podobny sposób postępował ze swoimi odkryciami.

Notatki Kolumba na marginesie "Opisania Świata" Pierre'a d'Ailly'ego; J. Świet, "Krzysztof Kolumb", Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, 1979.

Kolumb we wczesnych latach brał udział w walkach przeciwko Mauretom. Przypuszczalnie dotarł także do wybrzeży Gwinei przed ukończeniem 18 lat. Pewne jest natomiast, że w bardzo młodym wieku został wprawnym nawigatorem, a później zdobył znaczną wiedzę astronomiczną. Zaznajomił się także z "Kosmografią" Ptolemeusza oraz dziełem, które wywarło na niego znaczny wpływ – "Imago Mundi" kardynała Pierra d'Ailly, z którym nie rozstawał się podczas swoich rejsów. Kolumb napisał także dwa listy do Paolo Toscanelli'ego, uznanego i cenionego geografa oraz fizyka tamtych czasów, mieszkającego we Florencji. Autentyczność tych listów jest jednak poddawana w wątpliwość.

Portugalia

Kolumb przybył do Portugalii około roku 1471 lub 1474. Razem z nim do Portugalii przeniósł się jego brat Bartolome. Zajmowali się handlem mapami morskimi w Lizbonie, gdzie Kolumbowie prowadzili także działalność handlową. Tam usilnie starali się zdobyć poparcie dla swojego projektu dotarcia do Indii drogą na zachód przez Atlantyk.

W roku 1475 Kolumb poślubił portugalską damę o nazwisku Dona Filipa Moniz Perestrelo. Małżeństwo to stanowiło szczęśliwy traf dla Kolumba. Bez przeszkód wszedł on do znakomitego portugalskiego domu, a co ważniejsze, spokrewnił się z ludźmi, którzy brali bezpośredni udział w zamorskich przedsięwzięciach Henryka Żeglarza i jego następców.

Portret Henryka Żeglarza. "Świat Wiedzy: Historia Świata. Wielkie Odkrycia Geograficzne: Kolekcja Marshalla Cavendisha", 1995.

Henryk Żeglarz powoli wytyczał nowy szlak morski wzdłuż zachodnich brzegów Afryki. W ostatecznym rozrachunku droga ta miała zaprowadzić Portugalczyków do Indii. Jednak w rezydencji na zamku w Sagres, skąd Henryk Żeglarz planował i wysyłał nowe flotyle statków, nie myślono o tym na początku. Książę zamierzał osiągnąć inny cel – dotrzeć jak najdalej wzdłuż brzegów Afryki, zagarniając przy tym nowo odkryte ziemie. W 1456 roku Portugalczycy odkryli Wyspy Zielonego Przylądka, a nieco później wpłynęli do Zatoki Gwinejskiej. W 1460 roku zmarł Henryk Żeglarz, lecz jego śmierć nie powstrzymała Portugalczyków przed posuwaniem się dalej na południe i opanowaniem Wybrzeża Kości Słoniowej, Wybrzeża Pieprzowego oraz Wybrzeża Niewolniczego, skąd sprowadzano niewolników. W 1419 roku Portugalczycy osiedlili się na Maderze, a trzydzieści lat później dotarli do Azorów. Statki portugalskie przecinały Atlantyk we wszystkich kierunkach, do Lizbony napływały informacje o nowo odkrytych ziemiach, a linia horyzontu przesuwała się z każdym rokiem coraz dalej na południe i na zachód. W takiej atmosferze poszukiwań i odkryć znalazł się Kolumb. Przez okres pobytu w Portugalii Kolumbowie pracowali dla rodziny Perestrelo, zajmując się handlem oraz mapami morskimi, co zapewne przyczyniło się znacznie do podniesienia poziomu wiedzy Kolumba.

Kastylia

Kolumb przeniósł się do Hiszpanii w 1484 roku i tam prowadził rozmowy z księciem Luisem de la Cerda. Próbował go zainteresować swoim projektem, lecz bezskutecznie.

Pomiędzy rokiem 1485 a 1488 podczas pobytu w Kordobie poznał Donę Beatriz de Arana, z którą miał syna Hernanda. Jego projekty złożone u króla Portugalskiego zostały odrzucone przez komisję z Salamanki w 1486 roku. Wydawały się one zbyt śmiałe i niezgodne z ptolemeuszowskim opisem świata. Jego brat Bartolome udał się zatem z zamiarem przedstawienia pomysłu królom Francji i Anglii, jednak ci także nie zgodzili się na jego plany.

Królowie Katoliccy Ferdynand i Izabela, fragment karty tytułowej dzieła "Podbój nowego Świata", miedzioryt z XV w. "Krzysztof Kolumb - Pisma", Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, 1970r.

Kolumb z pomocą przyjaciół i licznych zwolenników przedstawił swój pomysł na dworze hiszpańskim. W tym czasie w Hiszpanii toczyła się zacięta wojna z Maurami, co spowodowało odkładanie rozpatrzenia projektu na później. Kolumb spędził 7 lat w Kastylia, usiłując przekonać królów katolickich, Ferdynanda i Izabelę, o wielkich korzyściach płynących z tego przedsięwzięcia. Po usilnych staraniach i dzięki dużemu poparciu wśród przyjaciół na dworze, w 1492 roku jego projekt został zatwierdzony. Kolumbowi przyznano ogromne prawa, nadano mu tytuł Wicekróla Indii i Admirała Oceanu.

Przygotowania do wyprawy przebiegły sprawnie i 3 sierpnia 1492 roku statki wypłynęły z Palos.

Pierwsza Wyprawa (1492-1493)

Opis podróży w dziennikach zachował się jedynie w kopii Bartolomeo de las Casas. Najważniejszym wydarzeniem podczas podróży była obserwacja deklinacji magnetycznej, zupełnie do tej pory nieznanego zjawiska, a także odkrycie Morza Sargassowego. 6 września 1492 roku statki Kolumba opuściły Wyspy Kanaryjskie i płynęły wprost na zachód – ku nieznanym morzom i lądom. Podczas pierwszej wyprawy odkryto wyspy takie jak Kuba, Hispaniola (Haiti), San Salvador (miejsce pierwszego lądowania), Crooked Island, Rum Cay oraz Long Island.

Druga Wyprawa (1493-1496)

Król Ferdynand i królowa Izabela obsypali Kolumba honorami i potwierdzili uroczyście wszystkie prawa i przywileje obiecane mu w 1492 roku. Ludzi nieufnych, wątpiących w prawdziwość jego odkrycia było bardzo mało. Rząd hiszpański niezwłocznie wyposażył drugą wyprawę, składającą się z 17 okrętów. Wydatki związane z wyprawą zostały w znacznej części pokryte z pieniędzy skonfiskowanych Żydom wygnanym z Hiszpanii. Kolumb nie znalazł u Indian ani bydła, ani europejskich roślin uprawnych. Ponieważ na Hispanioli zamierzano założyć kolonię hiszpańską, załadowano więc na statki konie, osły i bydło. Prócz tego admirał kazał załadować na okręty gatunki latorośli oraz nasiona najrozmaitszych zbóż europejskich. Wraz z Kolumbem wyruszyła także szukać szczęścia w nowych krajach uboga, lecz dumna szlachta oraz wielu mnichów i księży, którzy mieli nawracać tubylców na wiarę chrześcijańską. W sumie zebrało się prawie 1500 ludzi. Jesienią 1493 roku druga wyprawa Kolumba wypłynęła z Kadyksu. Podczas swej drugiej podróży Kolumb odkrył następujące wyspy: Dominikę, Marię Galantę, Gwadelupę, Santa Cruz. Odkrył też archipelag Wysp Dziewiczych oraz Małych Antyli. W dalszej części podróży odkrył i nazwał jedną z większych wysp – Puerto Rico. Po kilku tygodniach statki dotarły na Hispaniolę. W osadzie Navidad nie znaleźli żywego ducha, tylko cztery ludzkie ciała w całkowitym rozkładzie, z których jedno okazało się być ciałem Europejczyka. Po opuszczeniu tego strasznego miejsca, gdzie pozostało jednak 500 ludzi, admirał odkrył ogromną nową wyspę – Jamajkę (Santiago). Po wielu miesiącach spędzonych na morzu Kolumb postanowił powrócić do Hiszpanii, ponieważ zapasy żywności zaczynały się wyczerpywać. Druga wyprawa trwała w sumie 2 lata i 9 miesięcy.

Trzecia Wyprawa (1498-1500)

Z największym trudem udało się Kolumbowi uzyskać środki na trzecią wyprawę, o wiele skromniejszą niż druga. Flotylla admirała składała się z sześciu małych okrętów i trzystu ludzi załogi (w tym skazańców i przestępców). W połowie lipca 1498 roku Hiszpanie osiągnęli 5. stopień szerokości geograficznej północnej. Straszliwy upał męczył marynarzy, smoła topiła się, a okręty zaczęły przeciekać, żywność psuła się. Admirał postanowił zmienić kurs na północny-zachód. Po nużącej podróży okręty weszły w nieco chłodniejszą strefę i ruszyły wprost na zachód. Po trzech tygodniach dotarli do trzech pokaźnych wysp, którym Kolumb nadał nazwę Trinidad. W sierpniu 1498 roku Kolumb po raz pierwszy ujrzał ogromną rzekę Orinoko i wywnioskował, że musi mieć ona źródło daleko w głębi lądu, który później nazwano Ameryką Południową. Ujrzał część Nowego Kontynentu, lecz uznał go za wyspę, podczas gdy wcześniej Kubę uważał za część lądu należącego do Starego Świata. Podczas nieobecności Kolumba na Hispanioli wyspa ta coraz bardziej uniezależniała się od admirała, a jego autorytet malał. Co chwilę władzę na niej przejmował inny gubernator.

Czwarta Wyprawa (1502-1504)

Kolumb opłynął wschodnie wybrzeże Ameryki Środkowej od obecnego Hondurasu aż do Przesmyku Panamskiego. W wyprawie tej brały udział tylko cztery okręty i około 150 ludzi. Skarbiec królewski w dalszym ciągu otrzymywał znikome dochody z nowych kolonii. W tym czasie Portugalczyk Vasco da Gama okrążył od południa Afrykę i dotarł do Indii, gdzie ujrzał gęsto zaludniony kraj, wielkie miasta z gmachami o cudownej architekturze, wspaniałe pola obsiane ryżem i przepiękne sady owocowe. Ziemie odkryte przez Kolumba nie miały nic wspólnego z bogatymi Indiami. Tymczasem z Hispanioli dochodziły wieści o buntach i egzekucjach dokonywanych na szlachcie. Kopalnie złota w środkowej części wyspy okazały się być bardzo bogate, lecz Kolumb zezwolił na przepłukiwanie tylko niewielkiej ilości i to przez zaufanych mu ludzi. Poza tym odliczał dużą część zdobyczy na rzecz skarbca królewskiego oraz na własną korzyść. Ponieważ sam nie spieszył się z przywozem dóbr do Kastylia i wstrzymywał wypłatę pensji kolonistom, zaczęły się sypać na niego nowe oskarżenia. Szlachta hiszpańska, która powróciła z niczym z odkrytych przez Kolumba Indii, publicznie obrażała admirała, który odkrył kraj oszustw i nieszczęść. Cmentarz kastylijskiej szlachty stawał się miejscem protestów. Tłumy szlachty gwizdem i oskarżeniami prześladowały syna admirała – pazia królowej.

Tymczasem na Hispanioli uknuto spisek przeciwko Kolumbowi. Najbardziej zawzięty ze spiskowców, Diego de Nicuesa (często mylony z Antonio de Molina), nakazał wtrącić Kolumba i jego braci do więzienia. Rozpoczęto śledztwo. Zarzuty przeciwko Kolumbowi gromadziły się latami. Najpoważniejszym jednak oskarżeniem było prawdopodobnie zeznanie złożone pod przysięgą, jakoby Kolumb nie pozwolił ochrzcić kilku Indian, ponieważ nie miał prawa sprzedawać chrześcijan do niewoli. Po trwającym dwa miesiące śledztwie, spiskowiec doszedł do wniosku, że Kolumb „był człowiekiem okrutnego serca, niezdolnym do rządzenia krajem”, i postanowił odesłać go oraz jego braci do Hiszpanii. Admirał spodziewał się, że będą go sądzić i prawdopodobnie skazać na śmierć na Hispanioli, dlatego bardzo się ucieszył, gdy wsadzono go na okręt.

Po dotarciu Kolumba do Kastylia para królewska uroczyście uwolniła admirała. Obiecano mu także przywrócenie wszystkich praw, jakie utracił. Obietnic jednak nigdy nie dotrzymano. Kolumb zmarł w Valladolid 20 maja 1506 roku w zupełnym zapomnieniu, dwa lata po powrocie z ostatniej podróży na zachód. Nikogo już nie obchodził starzec, który uparcie wierzył w swoje dotarcie do Indii. Tymczasem jego odkrycia przyniosły Nowemu Światu zarówno korzyści, jak i straty. Krzysztof Kolumb był na pewno genialnym żeglarzem. Niestety, nie sprawdził się jako kapitan na stałym lądzie, a jego działania budziły kontrowersje związane z zarządzaniem nowo odkrytymi terytoriami.