Tatry - referat

1. Położenie

Tatry są najwyższą i najbardziej alpejską w charakterze grupą górską wchodzącą w skład Karpat, zaliczaną do Karpat Zachodnich. Wznoszą się na kształt wielkiej skalistej wyspy, wyraźnie wypiętrzonej ponad otaczającymi je terenami. Od wschodu sąsiadują z Magurą Spiską, oddzielone od niej Przełęczą Zdziarską, a od zachodu z Halami Orawsko-Liptowskimi, od których dzieli je Przełęcz Huciańska. Od północy, odgrodzone Rowem Podtatrzańskim, sąsiadują z Kotliną Orawsko-Podhalańską, zaś od południa – z Kotliną Liptowsko-Spiską.

Tatry zajmują powierzchnię około 785 km², z czego do Polski należy niespełna 175 km² (dane aktualne na 2023 rok). Równoleżnikowo mają długość 53 km w linii prostej, a wzdłuż grzbietu 82 km. Z północy na południe mają zaledwie 18,5 km. Główny grzbiet Tatr Wysokich liczy około 26,5 km długości, a Tatr Zachodnich około 37 km. Ich łańcuch składa się z dwóch głównych części: Tatr Wschodnich i Tatr Zachodnich. Kształtem przypominają one dwa łuki wygięte na południe. Od głównego grzbietu gór odchodzą grzbiety boczne oddzielone od siebie dolinami walnymi. Tatry Zachodnie graniczą z Wschodnimi przez Przełęcz Liliowe. Tatry Wschodnie dzielą się na Tatry Bielskie i Tatry Wysokie, rozdzielone Przełęczą pod Kopą.

2. Budowa geologiczna

Tatry charakteryzują się typową budową dla gór fałdowania alpejskiego. Składają się na nie charakterystyczne jednostki tektoniczne: granitowy trzon krystaliczny oraz spoczywające na nim sfałdowane i przemieszczone skały osadowe serii wierchowych i reglowych. Najstarsze skały metamorficzne powstały około 300 milionów lat temu. W okresie karbonu miała miejsce intruzja magmy, która przeobraziła otaczające skały i zastygła w formie wielkiego batolitu granitoidowego, tworzącego obecny trzon krystaliczny. W jego strefie brzeżnej resztki roztworów pomagmowych osadziły żyły pegmatytowe zawierające duże kryształy kwarcu, miki i skaleni.

Skały osadowe Tatr tworzyły się głównie w erze mezozoicznej. W zmieniających się warunkach geologicznych obszar Tatr był morzem, w którym żyły rośliny i zwierzęta, lub lądem, na którym zachodziły procesy tworzenia i niszczenia form terenu. Następnie obszar pra-Tatr został zdeformowany przez cykl ruchów górotwórczych zwany orogenezą alpejską, który rozpoczął się około 100 milionów lat temu. W okresie tym skały z obszaru oceanu zostały sfałdowane w wyniku napierania na siebie dwóch płyt kontynentalnych – afrykańskiej i euroazjatyckiej.

Na skutek poziomych nacisków o kierunku południe–północ zostały nasunięte ku północy skały pochodzące z obszarów położonych na południu. Nasunięte partie skał noszą nazwę płaszczowin. Na obszar tatrzański zostały w tym okresie nasunięte m.in. płaszczowiny Czerwonych Wierchów i Giewontu. Dziś tworzą one tzw. serie wierchowe. Później zostały oderwane od krystalicznego podłoża i przesunięte daleko ku północy także skały osadowe z obszaru kriżniańskiego i choczańskiego (na Słowacji). Powstały z nich płaszczowiny kriżniańska i choczańska, budujące dziś reglowe części Tatr.

Około 15 milionów lat temu na linii wielkiego uskoku podtatrzańskiego, oddzielającego dziś Tatry od Kotliny Liptowskiej, południowa część Tatr została podniesiona o kilka kilometrów. Podnoszenie masywu tylko z jednej strony spowodowało pochylenie ku północy skał osadowych i pokrywających je płaszczowin oraz ich ponowne sfałdowanie i przemieszczanie. Charakterystyczne ślady tych dawnych procesów geologicznych prowadzących do ostatecznego ukształtowania Tatr są dość dobrze zachowane do dzisiaj i są przedmiotem badań geologów.

Wynikiem długiej i skomplikowanej historii formowania się górotworu tatrzańskiego jest również bogactwo i różnorodność występujących tu typów skał. Skały przeobrażone to różne odmiany łupków krystalicznych i gnejsów, spotykane obecnie przede wszystkim w grani głównej Tatr Zachodnich. Ze skał magmowych (granitów i granodiorytów) zbudowane są najwyższe szczyty tatrzańskie. Środkową i północną część Tatr Zachodnich oraz północną część Tatr Wysokich tworzy mozaika skał osadowych. Są to przede wszystkim różnego wieku wapienie, dolomity, piaskowce i łupki.

3. Rzeźba terenu

W Tatrach występują dwa podstawowe elementy rzeźby: grzbiety i doliny. Ich występowanie wiąże się w większości przypadków z budową geologiczną. Formy grzbietowe powstały w bardziej odpornych na zniszczenia formacjach skalnych.

Formy grzbietów w Tatrach:
- Granie skalne (np. Orla Perć)
- Grzbiety krawędziowe (np. Karczmisko)
- Grzbiety ostre (np. na odcinku Wołowiec–Łopata)
- Grzbiety zaokrąglone (np. Ornak)
- Grzbiety podwójne i potrójne z rowem oddzielającym (np. fragmenty Grani Tatr Zachodnich)

Rodzaje dolin:
- Doliny walne – ciągną się od grzbietu głównego ku podnóżom gór (np. Dolina Chochołowska)
- Doliny wierchowe – zaczynają się na północnych stokach Tatr Wierchowych i rozcinają Tatry Reglowe w poprzek (np. Dolina Lejowa)
- Doliny reglowe – występują wyłącznie w obrębie regli (np. Dolinka ku Dziurze)

Doliny mogą być proste lub złożone – gdy dolina główna rozgałęzia się na boczne, co zależy głównie od stosunków wodnych.

Tatry uległy trzykrotnemu zlodowaceniu, czego ślady możemy obserwować w postaci moren, czyli form powstałych po wytopieniu się lodu. Najczęściej depczemy po morenie dennej w dnach dolin, które dopiero od niedawna, czyli około 10 tysięcy lat, rozcinane są przez potoki. Moreny boczne zachowały się dobrze w Dolinie Małej Łąki i na Kalatówkach. O czasowym zatrzymaniu się lodowca świadczą moreny czołowe sypane na przedzie jęzora lodowcowego (np. pod Morskim Okiem) oraz tarasy powstałe na zboczach dolin lub w kotłach. Kotły, zwane też karami lub cyrkami, to miejsca narodzin lodowca, skąd wylewał się on w doliny. Najpiękniejszym cyrkiem jest Czarny Staw pod Rysami.

Oprócz form polodowcowych duże znaczenie mają twory peryglacjalne powstałe między okresami zlodowaceń w warunkach chłodnego klimatu. Są to m.in. żleby rozcinające zbocza lub ściany skalne (np. Żleb Kulczyńskiego). U ich podnóża znajdują się stożki usypiskowe, zwane też piargami, które zbierają materiał skalny spadający żlebami.

Bardzo bogata, zwłaszcza na terenie Tatr Zachodnich, jest rzeźba krasowa.

W Tatrach możemy obserwować współczesne formy i procesy, takie jak osuwiska czy obrywy skalne.

4. Klimat

Tatry charakteryzują się klimatem wysokogórskim z piętrowym układem stref klimatycznych.

Piętra klimatyczne:
Wysokie łańcuchy górskie, takie jak Tatry, mają klimat astrefowy. Oznacza to, że można spotkać śnieg nawet w górach w niższych szerokościach geograficznych, np. w Afryce. W Tatrach wraz z wysokością temperatura spada średnio o około 0,6°C na każde 100 metrów. Średnie temperatury roczne zmieniają się od około +6°C u podnóża, do około –4°C na najwyższych szczytach. Te różnice temperaturowe odpowiadają piętrom roślinnym. Górna granica hal to izoterma –2°C, kosodrzewina 0°C, górna granica regla górnego +2°C, a przebieg granicy regla dolnego jest podobny do izotermy +4°C.

Charakterystyczne jest zjawisko inwersji temperatury, polegające na tym, że temperatura w zagłębieniach terenu jest niższa niż na zboczach, co prowadzi do powstawania tzw. kotlin chłodu.

Dodatkowy wpływ na odczuwalną temperaturę mają wiatr i wilgotność powietrza.

Wiatr:
Najbardziej znanym typem górskiego wiatru w Tatrach jest halny. Powstaje, gdy powietrze wędrujące w postaci frontu atmosferycznego napotyka przeszkodę w postaci gór i unosi się ku górze do obszaru o niższym ciśnieniu. Następuje proces rozprężania i ochłodzenia powietrza, aż do skroplenia zawartej w nim pary wodnej w postaci opadu deszczu. Osuszone powietrze po przejściu przez grzbiet spływa w dół, sprężając się i ogrzewając. Dla zaistnienia wiatru halnego konieczny jest układ niżowy na zachodzie i wyżowy na wschodzie – najczęstszy w kwietniu i listopadzie. Halny należy do grupy wiatrów typu fenowego.

Opady:
W Tatrach ogólnie wielkość opadów wzrasta wraz z wysokością, jednak często obserwowane jest zjawisko inwersji opadowej, które ściśle związane jest z inwersją termiczną. Oprócz deszczu duże znaczenie w bilansie wodnym mają opady śniegu. Trwała pokrywa śnieżna w wysokich partiach gór zalega nawet przez 200–220 dni w roku. Teoretyczne wyliczenia wskazują, że linia wiecznego śniegu na północnych stokach Tatr przebiega na wysokości około 2200 m n.p.m. Brak lodowców w Tatrach wynika z ostrych grani, które uniemożliwiają gromadzenie się śniegu. W ocienionych kotłach znajdują się jednak wieloletnie płaty śnieżne, nazywane również lodowczykami.

5. Wody

Tatrzańskie potoki są krótkie – najdłuższy z nich, Białka, ma około 40 km, z czego w Tatrach około 15 km – nadrabiają za to wartkością. Wszystkie należą do dorzecza Dunajca. Maksymalny odpływ rzek Tatr Wysokich przypada w czerwcu, co jest charakterystyczne dla ustroju śnieżnego górskiego. W ciągu roku potoki odprowadzają ponad 70% wody z opadów na tym terenie, co jest jednym z najwyższych wskaźników w Polsce.

Urozmaicona rzeźba sprawia, że w Tatrach powstało wiele wodospadów. Do najsłynniejszych należą Wodogrzmoty Mickiewicza, Wielka Siklawa oraz Siklawica. Słynne są również jeziora polodowcowe, zwane stawami. W Tatrach znajduje się około 200 stawów, z czego po polskiej stronie około 40, o łącznej powierzchni około 160 ha. Większość leży w Tatrach Wysokich powyżej 1600 m n.p.m. Stawy najniżej położone są wolne od lodu przez połowę roku, natomiast te położone wyżej są zamarznięte przez większą część roku, stąd często spotyka się nazwy takie jak Zmarzły Staw.

Zróżnicowana budowa geologiczna Tatr sprawia, że bardzo interesująco przedstawia się ich hydrografia podziemna. Występuje tu kilka rodzajów wód podziemnych:

- Wody krasowe – zlokalizowane głównie w wapieniach i dolomitach Tatr Zachodnich. Miejsca, gdzie wypływają na powierzchnię, zwane wywierzyskami, są najbardziej wydajnymi źródłami w Tatrach.
- Źródła szczelinowe – w skałach krystalicznych.
- Źródła pokrywkowe – w skałach zwietrzelinowych.

Ciekawostką jest występowanie cieplic w Jaszczurówce. Z temperaturą około 20°C mają pożyteczne właściwości lecznicze.

6. Flora i fauna

Flora:
Tatry wyróżniają się niezwykłym bogactwem szaty roślinnej. W polskiej części Tatr stwierdzono występowanie ponad 1000 gatunków roślin naczyniowych, z czego około 200 to gatunki górskie lub wysokogórskie. Występują tu także gatunki endemiczne, takie jak wiechlina tatrzańska i świetlik bezostny. Inne endemity to warzucha tatrzańska, pszonak Wahlenberga, przymiotno węgierskie i kostrzewa tatrzańska. W Tatrach są także endemity ogólnokarpackie, takie jak ostróżka tatrzańska czy skalnica tatrzańska.

Wiele gatunków to relikty, czyli rośliny, które przetrwały z odległych epok. Reliktami epoki lodowcowej są np. dębik ośmiopłatkowy i wierzba żyłkowana. Z roślin pochodzących z trzeciorzędu warto wymienić goździk lśniący i ostróżkę tatrzańską. Nieliczne okazy sosny zwyczajnej zachowały się na kilku stanowiskach, np. na Skałce nad Łysą Polaną.

Roślinność układa się piętrowo:

- Regiel dolny (do 1250 m n.p.m.) – dawniej dominowały lasy bukowo-jodłowe z domieszką świerka, jaworu, jarzębu, cisa i modrzewia. Obecnie przeważają monokultury świerkowe. Rośliny zielne to m.in. zawilce, kaczeńce, lilia złotogłów i dziewięćsił. Wczesną wiosną na polanach kwitnie szafran spiski (krokus).

- Regiel górny (do 1550 m n.p.m.) – dominuje bór świerkowy z limbą w górnej strefie. Występuje też modrzew europejski, jarząb pospolity, wierzba śląska, brzoza karpacka.

- Piętro kosodrzewiny (do 1800 m n.p.m.) – występuje kosodrzewina, wierzba krzaczasta, brzoza karpacka, porzeczka skalna, różanecznik alpejski. Rośliny zielne to goryczki i jaskry.

- Piętro hal (do 2300 m n.p.m.) – łąki alpejskie z roślinami takimi jak boimka dwurzędowa, sit skucina, dębik ośmiopłatkowy, lepnica bezłodygowa, skalnice, kozłowiec.

- Piętro turniowe (powyżej 2300 m n.p.m.) – mimo surowych warunków występuje tu około 120 gatunków roślin naczyniowych, w tym goryczki, pierwiosnka maleńka, rośliny poduszkowe, skalnice, mchy i porosty.

Fauna:
Świat zwierzęcy Tatr jest równie bogaty. Piętra leśne zamieszkują:

- Ssaki: jelenie, sarny, dziki, lisy, wilki, rysie, żbiki, niedźwiedzie brunatne (około 10–12 osobników po polskiej stronie).
- Drobne drapieżniki: kuna, łasica, gronostaj.

W wyższych piętrach żyją:
- Kozica tatrzańska – populacja około 800 osobników, z czego około 300 po stronie polskiej.
- Świstak tatrzański.
- Polnik tatrzański, darniówka tatrzańska.

Ptaki:

- Orzechówka, świergotek górski, pluszcz, pliszka górska, pomurnik, orzeł przedni (kilka par), głuszec, cietrzew, jarząbek.

Gady i płazy:

- Salamandra plamista, traszki, żmija zygzakowata.

Bezkręgowce:

- Skrzelopływka bagienna – relikt epoki lodowcowej.
- Około 500 gatunków chrząszczy w reglach, ponad 100 w piętrze kosówki, ponad 60 w piętrze hal i turni.

7. Ciekawe miejsca

Będąc w Tatrach, warto odwiedzić miejsca pamięci historycznej i kulturalnej:

- Pomnik Powstańców z Chochołowa – upamiętnia powstanie chochołowskie z 1846 roku.
- „Prometeusz Rozstrzelany” w Kuźnicach – poświęcony pamięci 20 Polaków rozstrzelanych przez okupanta hitlerowskiego.
- Pomnik Legionistów – upamiętnia żołnierzy Legionów Polskich.
- Pomnik Doktora Tytusa Chałubińskiego – zasłużonego dla rozwoju Zakopanego i Tatr.
- Pomnik Władysława Jagiełły – autorstwa Wojciecha Brzegi, zrekonstruowany po II wojnie światowej w Parku Miejskim.

Muzea:

- Muzeum Karola Szymanowskiego – prezentuje pamiątki po kompozytorze.
- Muzeum Jana Kasprowicza – muzeum biograficzne poety.
- Muzeum Stylu Zakopiańskiego im. Stanisława Witkiewicza – historia i rozwój stylu zakopiańskiego.
- Muzeum Tatrzańskie im. dra Tytusa Chałubińskiego – główne muzeum regionu.
- Muzeum Kornela Makuszyńskiego – miejsce związane z życiem pisarza.

8. Tatrzański Park Narodowy

Położenie, powierzchnia, historia:

Tatrzański Park Narodowy (TPN) leży w południowej Polsce, w województwie małopolskim, na granicy ze Słowacją. Utworzony w 1954 roku na obszarze 21 164 ha. Aktualna powierzchnia wynosi 21 197 ha, z czego około 15 000 ha to lasy, a 6 000 ha to zbiorowiska wysokogórskich hal i turni. Ochroną ścisłą objęto około 11 500 ha, w tym 6 100 ha ekosystemów leśnych.

Potrzebę ochrony Tatr dostrzeżono już w końcu XIX wieku. W 1925 roku podjęto pierwsze próby utworzenia parku narodowego wspólnie ze Słowacją. W 1937 roku formalnie utworzono park na terenie lasów państwowych. Po II wojnie światowej, w 1947 roku, powołano Park Tatrzański. W 1954 roku utworzono Tatrzański Park Narodowy. W 1992 roku TPN i TANAP (Tatranský národný park na Słowacji) zostały uznane przez UNESCO za rezerwat biosfery.

Geologia i geomorfologia:

Park obejmuje najmłodsze, najwyższe i jedyne w Polsce góry typu alpejskiego. Obecny wygląd Tatr zawdzięczamy głównie zlodowaceniom w plejstocenie. Najwyższym szczytem polskiej części Tatr i parku są Rysy (2499 m n.p.m.). Tatry dzielą się na Tatry Wysokie, zbudowane ze skał krystalicznych, oraz Tatry Zachodnie, zbudowane ze skał krystalicznych i osadowych.

Na terenie parku znajduje się ponad 800 jaskiń, z których najdłuższą i najgłębszą jest Jaskinia Wielka Śnieżna (długość korytarzy ponad 23 km, głębokość 824 m). Dla turystów udostępniono 6 jaskiń.

Wody:

W parku występują liczne potoki oraz około 200 stawów. Największe to Morskie Oko (34,9 ha, głębokość 50,8 m) i Wielki Staw Polski (34,1 ha, głębokość 79,3 m). Jeziora tatrzańskie są bardzo czyste i przejrzyste. Największym wodospadem jest Wielka Siklawa (około 70 m wysokości).

Roślinność:

Roślinność parku charakteryzuje się układem piętrowym. Występuje tu ponad 1000 gatunków roślin naczyniowych, w tym 85 podlegających ochronie gatunkowej. Wiele z nich to endemity tatrzańskie i karpackie.

Zwierzęta:

Fauna parku jest bogata i różnorodna. Występują tu m.in.:

- Ssaki: kozica, świstak, niedźwiedź brunatny, ryś, wilk, wydra.
- Ptaki: orzeł przedni, sokół wędrowny, pomurnik, płochacz halny, głuszec, cietrzew, jarząbek.
- Inne: liczne gatunki płazów, gadów i bezkręgowców.