Zagadnienia z gramatyki

1. Porównaj dwa poniższe teksty. Określ ich funkcje, wyodrębnij i nazwij środki językowe dominujące w obydwu.

a). W nocy i w ciągu dnia była spora burza, ale prze. wieczorem ucichła i morze się uspokoiło

b). Morze w nocy - łamało się - hucząc roztrzaskiwało - kadłub - o nikłe betonowe - falochrony - o zachodzie - pomrukując - wyciągnęło się wzdłuż plaż - pogodzone - powlekało się - w purpurę - drżało jeszcze gniewnie - pod skórą fal - migotało.

Podstawowa funkcja języka to funkcja komunikatywna. Funkcja ta dzieli się na 4 odmiany. Teksty mogą spełniać funkcje: informatywną, ekspresyjną, impresyjną i poetycką.

- Informatywna charakteryzuje się tym, że nadawca przekazuje za pomocą tekstu (mówionego, pisanego) informacje o świecie - swoją wiedzę, swoje przemyślenia, swój opis stosunków międzyludzkich. Mogą to być informacje dotyczące uczuć, przeżyć, wyobrażeń.

- Ekspresywna - nadawca wyraża się w sposób ekspresywny (wyrazisty, emocjonalny), swoje odczucia, stany psychiczne. Czyni to przez odpowiedni dobór środków wyrazu, np. zdanie wykrzyknikowe, apostrofę, epitety, np. ach, jak wspaniale. W tekstach ekspresywnych szczególną rolę odgrywają wyrazy nacechowane emocjonalnie: zdrobnienia, zgrubienia, wyrazy o znaczeniu negatywnym.

- Impresywna - nadawca dąży do kształtowania postaw i zachowań odbiorcy, np. naprzód marsz, uwaga lub prośby typu: uprzejmie proszę o.

- Poetycka polega na zwróceniu uwagi odbiorcy na piękno języka, jego niezwykłość pod jakimś względem. Z funkcją poetycką spotykamy się najczęściej w literaturze pięknej.

Pierwszy tekst pełni funkcję informatywną. Mówiący (nadawca) informuje odbiorcę o burzy. Drugi tekst pełni funkcję poetycką. Nadawca nie tyle chce poinformować o tym samym zjawisku przyrody, ile wskazać na wrażenia i przeżycia, które ono wywołało. Używa języka bogatego w środki artystyczne: personifikacje „łamało się hucząc”, animizacje „pomrukując wyciągnęło się wzdłuż plaż”, „drżało jeszcze gniewnie pod skórą fal”, metafory „powlekało się purpurą, roztrzaskiwało kadłub o nikłe betonowe falochrony”. Nadawca stara się zachwycić odbiorcę samym pięknem języka, oryginalnością swoich skojarzeń, jego stosunek do opisywanego faktu jest bardzo emocjonalny.

2. Porównaj dwa poniższe teksty, określ ich funkcje, wyodrębnij i nazwij środki językowe dominujące w obydwu.

a). Równina - płaski lub lekko falisty obszar powierzchni ziemi. Występuje na różnych wysokościach nad poziomem morza. Może więc być nizina lub wyżyna.

b). Przed nami cudowna równina, jak okiem sięgnąć zieleń, zieleń. Z niej wystrzela gdzieniegdzie kępa krzewów kaliny i głogów pokrytych prześlicznymi śnieżnymi i bladoróżowymi kwiatami.

Pierwszy tekst spełnia funkcję informatywną (bezosobowy stosunek mówiącego do przedmiotu, encyklopedyczne informacje o przedmiocie, wymieniające jego typowe cechy).

Drugi tekst spełnia funkcję ekspresyjną. Mówiący wyraża swój zachwyt dla oglądanej równiny. Zachwyt ten wyraża zdaniami wykrzyknikowymi, powtórzeniami (zieleń, zieleń), metaforami (wystrzela kępa krzewów) i szeregiem epitetów (prześlicznymi, śnieżnymi).

3. Które z poniżej podanych wyrazów zapożyczonych mają swoje odpowiedniki rodzimie i wobec tego są w polszczyźnie niepotrzebne.

waloryzować, realizować, koncentrować, konsumować, trend

Wyraz waloryzować w związku z przemianami ekonomicznymi zrobił zawrotną karierę. Waloryzuje się renty, płace itp. Wyraz ten oznacza tyle co podwyższanie wartości pieniądza, urzeczywistnianie jej. Powoli zatraca się obcość, dzięki powszechnemu użyciu nie warto z niego rezygnować.

Realizować - wyraz ten wyparł kilka rodzimych nazw czynności: wykonywać, robić, działać, czynić. Jego nadużywanie powoduje zubożenie języka. Realizuje się bowiem plany, zadania, budowy, marzenia, cele. W tych przytoczonych przykładach można ten wyraz zastąpić czasownikami: wykonuje się plany, do celów się zmierza, marzenia się spełniają.

Koncentrować - z użycia tego wyrazu w znaczeniu skupiać uwagę należałoby zrezygnować, ponieważ w tym przypadku użycie tego wyrazu nie jest niczym motywowane. Natomiast w związku frazeologicznym koncentrować wojsko należałoby go zostawić. W tym kontekście wyraz ten jest profesjonalizmem używanym w terminologii wojskowej.

Konsumować - wyraz ten jest podobnie nadużywany jak realizować. Wypiera on czasownik jeść, spożywać. Jego użycie należy ograniczyć, nie powinien występować w takich związkach jak konsumować obiad.

Trend - kierunek, wyraz używany w związkach trendy artystyczne, trendy mody. Można z użycia tego wyrazu zrezygnować i zastąpić go rodzimym kierunkiem.

4. Na czym polega manipulacja językowa w przytoczonych fragmentach recenzji i jakie ma ona tutaj cele.

a). Interesujący, choć nieco infantylizujący jest styl książki. Autor jakby prowadzi. .....

b). Sztuka ma rzekomo powodzenie u widzów, o czym świadczą kolejki. ......

Ad a). Autor tekstu z jakichś względów stara się ukryć prawdę, nie ujawnia swojego stosunku do książki i oglądanej sztuki. Nie chce w recenzji krytykować ani chwalić, być może boi się odpowiedzialności, nie chce się komuś narazić. Dążąc do ukrycia prawdy, autor zachowuje się śmiesznie i nieracjonalnie. Używa określeń zapożyczonych (infantylizujący, demagogiczny) oraz sędz wzajemnie się wykluczających (styl jest ciekawy, ale infantylizujący i demagogiczny).

Ad b) Druga recenzja jest również przykładem manipulacji językowej. Recenzent wydaje sztuce pochlebną opinię, posługując się informacją o kolejkach po bilety, nie będąc jednak pewny, czy sztuka jest wartościowa. Zastępuje jej ocenę przysłowiem „na bezrybiu i rak ryba”.

5. Sprawdź podzielność niżej podanych wyrazów. Znajdź formant i podstawę słowotwórczą, przyrostki i przedrostki.

nauczycielstwo, niebezpieczeństwo, robotnik, piłkarz, przesiedleniec.

Podstawą słowotwórczą nazywamy część wspólną występującą w wyrazie motywującym i motywowanym, np. wyraz motywowany: nauczycielstwo
motywujący: nauczyciel
podstawa słowotwórcza: nauczyciel
formant: stwo
Formant jest cząstką, przy pomocy której powstaje nowy wyraz (motywowany), formant modyfikuje znaczenie podstawy słowotwórczej.
Rdzeń to niepodzielna słowotwórczo cząstka powtarzająca się w całej rodzinie wyrazów i zawierająca jej podstawowe znaczenie.
Przedrostki to formanty wywodzące się przed rdzeniem, przyrostki po rdzeniu.

na| ucz| ycielstwo
na| ucz| yć
| ucz| yć

nie|bezpiecz| nstwo
bezpiecz| enstwo
bezpiecz| ny
bez pieczy
piecza

rob| ot| n| ik
rob| ot| ny
rob| ota

pił| k| arz
pił| ka
pił| a

prze| siedl| en| iec
prze| siedl| ony
prze| siedl| ić
o| siedl| ić

6. Co to jest synonim?
Wskaż wśród podanych wyrazów bliskoznacznych synonim o najogólniejszym znaczeniu, który może pozostać zastąpić w tekście.

a) bój, bitka, bójka, walka, batalia, bitwa, bijatyka
b) bajoro, trzęsawisko, moczary, mokradła
c) ćmić, łupać, drzeć, rwać, boleć, kłuć, łamać

Synonimy, inaczej wyrazy bliskoznaczne, dzielą się na absolutne, np. dyfteryt, błonnica, nazywamy inaczej jednoznacznikami oraz na wyrazy bliskoznaczne różniące się drugorzędnymi cechami znaczeniowymi, nacechowaniem emocjonalnym i łączliwością występowania w związkach frazeologicznych. Zaprezentowane wyrazy to wyrazy różniące się drugorzędnymi cechami znaczeniowymi.

7. Uporządkuj podane synonimy wg. rosnącej intensywności znaczeniowej.

a) ciepły, gorący, upalny, skwarny
b) szybki, pośpieszny, zawrotny
c) wyrzeczenie, poświęcenie, ofiara
d) dostatek, dobrobyt, zamożność, bogactwo

8. Na przykładzie poniższych fragmentów scharakteryzuj styl urzędowy, naukowy i publicystyczny

a) Trzeciorzęd rozpoczyna dzieje nowożytne skorupy ziemskiej, czyli. ..
b) w nawiązaniu do pisma okulnego z. ..
c) Minister Spraw Zagranicznych wraz z towarzyszącymi mu. ..

Pierwszy tekst pisany jest stylem naukowym, występuje w nim duża liczba wyrazów specjalnych, terminów naukowych znanych tylko uczonym danej dziedziny (w tym przypadku geologii). Te terminy to: trzeciorzęd, górna kreda. Wypowiedź tę cechuje jednoznaczność, precyzyjność formułowania myśli, brak pierwiastków emocjonalnych. Piszący w sposób obiektywny i rzeczowy prezentuje swoją wiedzę.

Drugi tekst pisany jest stylem urzędowym. Jest to styl przepisów prawnych, zarządzeń administracyjnych, instrukcji itp. Występują w tym stylu konstrukcje bezosobowe (w nawiązaniu do, gminę stać będzie). Odbiorca tego pisma traktowany jest jako anonimowy człowiek zbiorowości. Podmiotami zdań są rzeczowniki abstrakcyjne, utworzone od czasowników.

Trzeci tekst pisany jest stylem publicystyczno-dziennikarskim. W informacji tej przeważają zdania pojedyncze średniej długości. Styl jest skonwencjonalizowany, jest to notatka prasowa, nadawca nie wyraża swojego stosunku emocjonalnego, zaciera wszystkie elementy własnego, indywidualnego języka.

9. Zapożyczenia w języku polskim.

Zapożyczenia są podstawowym źródłem wzbogacenia języka. Najstarsze zapożyczenia odziedziczyliśmy z języka prasłowiańskiego. Dzisiaj nie mają już w nich śladów obcości. Są to zapożyczenia typu cesarz, król, książę, ksiądz, pieniądz. Najstarsza fala zapożyczeń w języku polskim pochodzi z języka łacińskiego. Miały one miejsce tuż po przyjęciu chrześcijaństwa. Za pośrednictwem języka czeskiego spolszczyły się następujące wyrazy łacińskie: kościół - łac. castulum, ołtarz, msza, pasterka. Następna fala zapożyczeń pochodziła z języka niemieckiego. Źródłem tego zjawiska było kolonizowanie polskich miast i wsi na prawie niemieckim oraz osiedlanie w nich niemieckich kolonistów. Z tego okresu wywodzą się takie wyrazy: rynek, ratusz, radca, nazwy zawodów jak malarz, burmistrz.

W XIV i XV w. duży wpływ na rozwój języka polskiego miał język czeski, pod wpływem tego języka staropolskie "wisiłe" stało się "weselem", "sierce" - "sercem", a "gańba" - "chańba". Wpływ języka czeskiego jest wyraźny w imieniu Władysław zamiast Włodzisław. W całym średniowieczu występują wpływy języka łacińskiego. Nazwy określające szkołę i środowisko z nią związane to pochodzenia łacińskiego, np. atrament, szkoła, bakalarz. W wiekach średnich pojawiają się zapożyczenia z języka arabskiego, np. atlas. W wieku XVI pojawiają się zapożyczenia z języka włoskiego. Temu językowi zawdzięczamy następujące wyrazy: kalafior, szpada, karoca.

W wieku XVII pojawiają się zapożyczenia z języka węgierskiego (szyszak, orszak, dobosz, hajduk). W XVII w. z wpływu tureckiego pochodzą: orda, watacha, ułan. W XVII i XVIII w. źródłem zapożyczeń jest język francuski. Z tego języka pochodzą: awangarda, batalia, fryzjer, dama, pensja. W wieku XIX nadal źródłem zapożyczeń jest łacina i język francuski. Pod koniec XIX w. pojawiają się wpływy języka angielskiego. Dzisiaj w związku z rozwojem mediów wpływy te są coraz częstsze i wyraźniejsze. Nie spolszcza się już fonetycznie wyrazów obcych. Występują one w mniej lub bardziej obcym brzmieniu.

10. Z przytoczonych fragmentów wiersza wybierz formacje słowotwórcze nacechowane stylistycznie. Jaką funkcję one spełniają.

Cieplutko w moim pokoiku
Miłutko jasno i wesoło. ...

Formacje słowotwórcze nacechowane stylistycznie w tym wierszu to formacje utworzone przy pomocy przedrostków ko, ka, ik, ek.

Ciepło, cieplutko, miło, miłutko, pokój, pokojik - przyrostek - ik
Pianino, pianinko - przedrostek - ko
Sofa, sofka - przyrostek - ka
Wszystkie przyrostki i formacje słowotwórcze przy ich pomocy powstały mają znaczenie zdrobnienia. Poeta nagromadził zdrobnienia, by podkreślić urodę pokoju ukochanej, która po latach rozstania wydaje się szczególna i wyjątkowa.

11. Podaj łączliwe związki frazeologiczne, w których pojawiają się następujące przymiotniki:
dobroczynny, czczy, wierny, bezdenny, dożywny, paniczny, tytaniczny

- dobroczynny człowiek, instytucja
- czcza gdańska
- wierny kłamca
- bezdenna głębia
- dożywna wdzięczność
- paniczny strach
- tytaniczna praca

Wyrazy mają zdolność tworzenia związków frazeologicznych, czyli wchodzenia w związki z innymi wyrazami. Ta zdolność nie jest nieograniczona, np. wyraz chleb wchodzi w związki frazeologiczne z wyrazami: kroić, smarować, piec, kupować, czerstwy, smaczny, razowy, świeży. Nie wchodzi natomiast w związki z wyrazami: metalowy, zapchany, pracować. Związki dzielą się na stałe, np. kula w płot, jak okiem sięgnąć, przyczepić się jak rzep do psiego ogona. Związki stałe oznaczają coś jako całość, a ich znaczenie nie wynika ze znaczenia poszczególnych wyrazów. Związki łączliwe podlegają wymianie w zależności od kontekstu.

12. Wskaż w podanym fragmencie środki służące stylizacji gwarowej, omów ich funkcję artystyczną.

Urodziłaś się ty
tu
moja
miła. ....

Poeta, góral z pochodzenia, mówiąc o pięknie gwary podhalańskiej, świadomie zastosował stylizację gwarową. Stylizacja ta służy oddaniu kolorytu lokalnego, jest elementem charakteryzacji i indywidualizacji bohaterów. W tym wierszu poeta stara się podkreślić inność gwary góralskiej w porównaniu z językiem ogólnopolskim. Wiersz składa się z fragmentów języka ogólnopolskiego i z fragmentów stylizowanych na gwary. Cechy góralszczyzny uwypuklone w utworze: mazurzenie, czyli wymowa ż jako z (róża, nóż) – zorza i wiatrzyko, wymowa a jako o (stół), wymowa sz, cz jako s, c (ostro, pięknie, cudownie), wymowa ę jako spółgłoski pośredniej między i i y (pięknie). Stosowanie końcówki k zamiast ch i m.

13. Podaj rodzimie wyrazy, którymi można zastąpić zapożyczenia użyte w następujących związkach:
buja imaginacja, machinalny ruch, fundamentalne znaczenie, pasywny stosunek do życia, poeci trzech generacji

- buja wyobraźnia
- bezwiedny ruch
- podstawowe znaczenie
- bierny stosunek do życia
- poeci trzech pokoleń

14. EPITET - określenie poetyckie. Służy uzupełnieniu nazwy przedmiotu, wskazując na jego właściwości (w formie przymiotnika, rzeczownika lub imiesłowu w sposób bezpośredni lub przenośny). Funkcje epitetu: podkreśla cechę przedmiotu, wzmacnia plastykę przedstawienia, wnosi zabarwienie uczuciowe, wyraża stosunek autora do przedmiotu, służy ozdobności stylu.

15. EPOPEJA (epos) - dłuższy utwór epicki, zwykle wierszowany, nacechowany patosem i powagą. Prototypami epopei były w literaturze greckiej "Iliada" i "Odyseja" Homera. Możemy wyróżnić epopeje heroiczne, fantastyczne, rycerskie, religijne i narodowe. Polska epopeja narodowa to "Pan Tadeusz". EPOPEJA NARODOWA to zwykle jeden epos w literaturze narodowej, który wiernie oddaje charakterystyczne dla opisywanej epoki rysy narodu lub jego warstwy, osiągając jednocześnie wysoki stopień artyzmu. Cechy gatunkowe epopei to:
- podniosły, patetyczny styl,
- realizm szczegółu (opisy drobiazgowe ludzi, przedmiotów),
- wielowątkowość akcji (obok wątku głównego wątki poboczne np. historia Asesora i Reyenta, spór o zamek, historia Doweyki i Domeyki),
- opis scen batalistycznych (zajazd na Soplicach),
- porównania homeryckie,
- heksametr jako miara wiersza (13-zgłoskowiec).

16. SYNONIMY - to wyrazy jednoznaczne, ale częściej bliskoznaczne, które pokrewne znaczeniem podstawowym różnią się jednak od siebie barwą, odcieniem, przynależnością do określonego stylu. Synonimy umożliwiają większą precyzję wyrażania, zapobiegają monotonii języka. [ciąć, siekać, śmagać] - pozwalają oddać determinację jeźdźca, zapobiegają monotonii, budują narastający gniew bohatera. [ogień, żar], [siła, moc, potęga] - precyzują wyrażenia, wzbogacają język.

17. PRZENOSNIA (metafora) - polega na tym, że zespół wyrazów zyskuje odmienne znaczenie od tego, jakie wynikałoby ze znaczenia poszczególnych wyrazów, jest nowym zestawieniem, które nie da się odtworzyć przy użyciu innych wyrazów. [łabędzia szyja, kolorowe ostrowy burzanów, powódź kwiatów, los sztandarów].

Animizacja - rodzaj przenośni przypisującej przedmiotom martwym lub abstrakcyjnym cechy istot żywych.

Personifikacja - przenośnia ukazująca pojęcie abstrakcyjne w postaci osoby.

Peryfraza (omówienie) - polega na zastąpieniu zwykłego określenia innym, szerszym, wielowyrazowym, często przenośnym. Może służyć tylko ozdobieniu stylu, unikaniu powtarzania, osłabieniu drastyczności określeń. Miewa charakter aluzji.

18. CECHY DRAMATU NEOROMANTYCZNEGO. Omówię cechy dramatu neoromantycznego na przykładzie "Wesela" S. Wyspiańskiego.

- Jest to dramat symboliczny, który ukształtował się na przełomie XIX i XX w.
- Jego twórcy oparli się na doświadczeniach dramatu romantycznego.
- "Wesele" składa się z 3 aktów i 2 głównych wątków:
a) realistyczno-obyczajowego
b) fantastyczno-obyczajowego.
- Symbol w "Weselu" stał się ważnym środkiem stylistycznym. Symbolami są osoby dramatu: Widmo - symbol pamięci o zamierzonym, który zmarł, Stańczyk - symbol troski o przyszłe losy kraju, Rycerz - symbol minionej chwały, Hetman - symbol zdrady narodu, Upiór - symbol problemów społecznych, dawnych konfliktów między chłopami a szlachtą, Wernyhora - symbol idei walki o niepodległość.
- Symbolami są rekwizyty: złoty róg, dzwon Zygmunta, złota podkowa, czapka z pawimi piórami. Symboliczne są sceny zbiorowe, taniec - letarg społeczeństwa polskiego. Symbolem jest też Chochol - chwilowa niemoc Polaków.
- Charakterystyczna cecha dramatu neoromantycznego to łączenie elementów plastycznych i muzycznych ze słowem poetyckim (synteza sztuk). Elementy plastyczne to: obrazy J. Matejki, barwne stroje ludowe, światło i cienie (półmrok w izbie, blask lamp). Elementy muzyczne to: taniec, kapela ludowa, nastrój ciszy, tajemniczości, nawet grozy.
- Inna cecha to didaskalia, czyli tekst poboczny dramatu (bardzo rozbudowany).
- Ludowość (obrzęd weselny, gwara podkrakowska, przysłowia i przyśpiewki).
- Dialogi zwięzłe, ale bogate w treść.
- Forma szopki (izba, w której pojawiają się bohaterowie parami i odchodzą, by zrobić miejsce następnym).
- NEOROMANTYCZNY - bo nawiązuje do romantycznej idei walki o wolność.
- MODERNISTYCZNY - bo symbolizm i impresjonizm.

19. ŚRODKI ARTYSTYCZNE:
- Epitety: laurowy wieniec, dym pochlebstw, poezji liliowe opary, srebrne gwiazdy, stary dworek, czarny fortepian.
- Personifikacje (uosobienia) - przenośnia ukazująca zjawiska przedmioty w postaci osoby: srebrnym gwiazdom tęsknić, kwiatom marzyć, wieczór oddycha, księżyc się skrada.
- Przenośnie (metafory) nie mające charakteru personifikacji: laurowego dosłodzić się wienca (sławy, chwały).
- Rymy: abba, abba.
- Rymy gramatyczne - obejmują końcówki gramatyczne wyrazów.
- Rymy ścisłe (dokładne) - od ostatniej akcentowanej samogłoski.

20. DRAMAT ANTYCZNY na przykładzie "Antygony" Sofoklesa.

Charakteryzuje się:
a) Jednością miejsca i czasu akcji:
- wydarzenia rozgrywają się w jednym miejscu,
- czas nie może przekroczyć 24 godz.,
- akcja jednowątkowa.
b) Ograniczoną ilością aktorów: 1-2, Sofokles wprowadził 3, brak scen zbiorowych.
c) Aktorzy występują w maskach na koturnach i w odpowiednich strojach.
d) Podstawa fabuły to tzw. konflikt tragiczny (dwie równorzędne racje Kreona i Antygony).
e) Przebieg wydarzeń stanowi określony schemat: ekspozycja, zawiązanie akcji, rozwój akcji, punkt kulminacyjny, dalsze perypetie, rozwiązanie akcji, epilog.
f) Specyficzna budowa:
- Prolog - zapowiedź wydarzeń przez aktora,
- Parados - pierwszy występ chóru,
- Epejsodion - wystąpienie aktorów,
- Stasimon - wystąpienie chóru,
- (epejsodiony i stasimony przeplatają się nawzajem),
- Exodos - ostatnie wystąpienie chóru.

Dramat ten i cały teatr antyczny wywodzą się ze świata Dionizosa, boga urodzajów i wiecznej młodości, lecz także boga narodzin i śmierci. W miastach odprawiano (wiosną) Dionizje Wielkie, we wsiach (jesienią) Dionizje Małe. Pieśni obrządkowe tych uroczystości to dytyramby. Z nich wykształcił się dialog koryfeusza (przewodnika chóru) z chorem. Koryfeusz dał początek pierwszemu aktorowi, którego wprowadził Tespis w VI w. p.n.e., Ajschylos wprowadził drugiego aktora, a Sofokles trzeciego. W ten sposób powstała tragedia grecka. Dionizje Wielkie dały początek tragedii, Dionizje Małe - komedii.

21. PORÓWNAJANIE - to figura polegająca na zestawieniu pojęć na podstawie jakiegoś podobieństwa przy użyciu łączących wyrazów: jak, jakby, podobnie, równie itp.

"Mgła spada jak dymy z ogniska" - opadająca mgła porównana jest do dymów z ogniska, podkreśla w ten sposób jej gęstość niespotykaną, bo rzadko mgła jest taka jak dym.

"Okret jak koń zblakły nocą wśród pastwiska, rzy żałosnie" - samotność okrętu porównana została do samotności zblakanego konia na pastwisku, nocą, a odgłosy jakie wydaje do rżenia konia.

"Jam jest jako ten okret" - podmiot liryczny określa swój nastrój jako nastrój samotnego, zblakanego okrętu.

Funkcje:
- wzbogaca treść utworu;
- ubogaca język;
- buduje nastrój;
- zdobi styl.

22. ONOMATOPEJA - to dźwiękonaśladowstwo. Dzięki onomatopei autor może przy pomocy języka naśladować odgłosy otaczającego świata, np. tetęń konia, szum morza, bicie dzwonów, padanie deszczu. Uzyskuje to przez odpowiednią instrumentację głoskową i rytmizację wypowiedzenia.

23. Sonet
To gatunek liryczny. Powstał we Włoszech, gdzie używali go m.in. Dante, potem przeniknął do poezji hiszpańskiej, francuskiej i innych. Składa się z dwóch strof 4-wersowych, rymowanych zwykle abba, abba oraz dwóch 3-wersowych o układzie rymów podobnym do ?.
Wersy mają najczęściej 11 lub 13 zgłoskowe, ale bywają też dłuższe lub krótsze. Dwie pierwsze zwrotki zawierają zwykle opis, dwie ostatnie - refleksję. Do najbardziej znanych sonetów polskich należą „Sonety krymskie” Mickiewicza i „Z chałupy” Jana Kasprowicza.

24. Powieść poetycka - inaczej poemat, jest to dłuższy utwór wierszowany (np. „Konrad Wallenrod” A. Mickiewicza) zbliżony treścią do współczesnej noweli lub powieści, a więc posiada fabułę. Jest mniejszy rozmiarami od epopei i swobodniejszy w formie, nastroju. Występują w niej często wszystkie rodzaje literackie: dramat, liryka, epika. Zjawisko to nosi nazwę synkretyzmu rodzajowego. Romantyczna powieść poetycka stosowała oprócz tego świadome zaburzenia czasu i przestrzeni. Akcja nie posuwa się tylko do przodu, ale także wstecz. Nosi to nazwę retrospekcji czasowej. W powieści poetyckiej występuje na ogół tajemniczy bohater. Mają miejsce niedomówienia i niejasności.

25. Powieść realizmu krytycznego - „Lalka” to długi utwór fabularny epicki pisany prozą. Cechuje się wielowątkowością. W „Lalce” obok wątku głównego: historii romansu Wokulskiego z Łęcką, jest wiele wątków pobocznych, np. losy Rzeckiego, historia Magdalenki czy Wysockiego. Poza tym powieść ta wprowadza ogromną ilość postaci literackich, niespotykaną dotąd w utworach. Operuje dowolnie przestrzenią i czasem. W „Lalce” uzupełnia niejako wątek główny „Pamiętnik Rzeckiego”, który opowiada o tym, co było wcześniej, od biegnącej aktualnie akcji. W powieści wykorzystane są wszystkie formy podawcze - opis, opowiadanie, dialog, monolog. Występują też różne odmiany narratora. W „Lalce” jest ich dwóch - Rzecki i narrator występujący w trzeciej osobie. Powieść pozytywistyczna to utwór obszerny objętościowo i ukazujący panoramę społeczeństwa lub jego warstwy w określonym odcinku czasu. Gatunek ten przejął niejako rolę epopei z czasów romantyzmu, np. „Nad Niemnem” E. Orzeszkowej nazywana bywa „epopeją prozą” lub „Panem Tadeuszem prozą”.

26. Zapożyczenia - wyrazy, rzadziej element wyrazu, przyjęte z języka obcego, np. intelekt z łac. intellectus. Wyrazów obcych jest w języku polskim bardzo dużo. Wzięliśmy je z różnych języków albo bezpośrednio, tj. przez kontakty Polaków z innymi narodami, albo pośrednio, tj. przez inne języki. Wyrazy zapożyczone dzielimy na:
a) Cytaty - czyli wyrazy przeniesione dosłownie z języka obcego (tangens, remis, tajga);
b) Zapożyczenia właściwe - czyli wyrazy przeniesione do języka polskiego z języka obcego w zmienionej pisowni dostosowanej do pisowni polskiej, np. brydż, bandaż, bekon;
c) Zapożyczenia przyswojone - czyli wyrazy o pisowni i brzmieniu dostosowanej do naszego języka (sklep, telewizja, radio);
d) Zapożyczenia częściowo przyswojone - czyli wyrazy nieodmienne ze względu na swoją postać fonetyczną (jury, alibi, atelier);
e) Kalki, repliki, odbitki wyrazowe - czyli wyrazy dosłownie tłumaczone na język polski z języka obcego (ludowładztwo, demokracja, rzeczpospolita).

Funkcje wypowiedzeń:
- Informatywna - polega na przekazaniu określonej informacji, np. Dziś jest ładna pogoda.
- Impresywna - występuje, gdy nadawca chce wywołać u odbiorcy określone działanie, np. Przyjdź do mnie jutro.
- Ekspresywna - występuje w zdaniu, w którym nadawca informuje nas o swoich odczuciach, np. Kocham pejzaż górski.

Rodzaje wypowiedzeń:
a) Proste, pojedyncze
b) Złożone, dzielą się na:
- współrzędne,
- podrzędne,
- wielokrotne.

Style w języku polskim:
a) Naukowy - prace naukowe, język precyzyjny, wiele terminów obcych, brak osobistych komentarzy, nie zawsze zrozumiały dla przeciętnego odbiorcy.
b) Publicystyczny (prasa) - mniej skomplikowany niż naukowy, dostosowany do możliwości umysłowych przeciętnego czytelnika.
c) Urzędowy - pisma urzędowe, dokumenty, bezosobowy, rzeczowy, prosty, jasny, precyzyjny, oschły.
d) Potoczny - formamówiony, zdania proste, potoczne słownictwo, zabarwiony emocjonalnie, osobisty.
e) Artystyczny - metafory, epitety, dzieła literackie.

27. Homonimia - jednakowe brzmienie dwóch lub więcej wyrazów mających różne znaczenie, np. zamek, babka.

28. Synonimy - wyraz bliski znaczeniowo drugiemu wyrazowi, lecz różniący się odcieniem znaczeniowym i barwą uczuciową, np. wiatr, wicher, huragan, tajfun.

29. Związki frazeologiczne - to połączenia wyrazowe stanowiące pewną całość pod względem znaczeniowym. Ze względu na charakter gramatyczny wyrazów wchodzących w ich skład i rodzaj powiązania składniowego między nimi dzielimy je na wyrażenia, zwroty i frazy. Biorąc pod uwagę stopień zespolenia związku - na związki:
- Stałe;
- Luźne;
- Łączliwe.

a) Łączliwe - to takie związki, w których dopuszczalna jest wymiana jednego lub kilku elementów w obrębie ograniczonej grupy wyrazów, np. wziąć się w garść - wziąć się w ryzy - wziąć się w karby.
b) Stałe - to takie związki, w których nie można oddzielić od siebie składników, np. ugryźć się w język, rzucić okiem.
c) Luźne - to takie związki, które tworzymy każdorazowo, doraźnie, ich elementy nie są zrośnięte trwale, np. uczeń czyta gazetę, uczeń czyta książkę.

30. Wyrazy nacechowane stylistycznie
Wyrazy te klasyfikujemy, biorąc pod uwagę ich barwy ekspresywne na: poniewrażliwe, książkowe, potoczne, rubaszne, wulgarne, nieprzyzwoite, obelżywe, pogardliwe, lekceważące, ironiczne, żartobliwe, zdrobniale, zgrubiałe.

31. Budowa wyrazu
Rdzeń - to najmniejsza niepodzielna podstawa słowotwórcza, np. domek - formant, przyrostek.

Formanty dzielimy na przedrostki i przyrostki. Przed rdzeniem - przedrostek, za - przyrostek.
Podstawa słowotwórcza - część wyrazu pochodnego, która została zaczerpnięta z wyrazu podstawowego, np.:

kot - kotek, kociątko, koteczek

Rdzeń i podstawa słowotwórcza często się pokrywają, lecz nie zawsze.

32. Znaczenia wyrazu
a) Przenośne - inaczej znaczenie metaforyczne wyrazu. Znaczenie wtórne, które mu nadajemy w zestawieniu z innym wyrazem mającym podobne znaczenie właściwe, np. wyrazy chodzić, biec, płynąć użyte w odniesieniu do czynności ludzi i zwierząt mają znaczenie właściwe, ale w zwrotach: "słuchy chodzą", "myśl biegnie", "chmury płyną" mają znaczenie przenośne.
b) Realne - inaczej znaczenie leksykalne wyrazu. Znaczenie, jakie wyraz posiada aktualnie w słowniku, tj. niezależnie od jego znaczenia pierwotnego, np. sklep - oznacza miejsce, gdzie robimy zakupy. Znaczenie realne jest więc sumą cech charakterystycznych przedmiotu czy zjawiska. Nie ma wyrazów bez znaczenia realnego, czyli pustych, bez znaczenia.