Społeczeństwo polskie w XVI wieku - rozwój

Wiek XVI (rozwój):
- Szlachta: W XVI wieku ziemie polskie zamieszkiwało około 8 milionów ludzi, z czego około 10% stanowiała szlachta, czyli około 800 tysięcy osób. Szlachta miała największe znaczenie w kraju, szczególnie pod względem politycznym. Jej udział procentowy był jednym z największych w całej Europie. Była to jednak grupa zróżnicowana pod względem majątkowym, dzieląca się na magnaterię (najbogatszą grupę szlachecką), gołą szlachtę (szlachtę nieposiadającą własnego majątku) oraz najliczniejszą część – szlachtę zagrodową (posiadającą swoje majątki i gospodarstwa). Szlachta dążyła do ograniczenia władzy króla, a jej pozycja umocniła się dzięki przywilejom szlacheckim nadanym już w XV wieku, które obowiązywały również w późniejszych latach. Przywileje te gwarantowały m.in.:
- Chłopom i mieszczanom zakaz nabywania ziemi.
- Ograniczenie prawa chłopskiego do minimum.
- Zakaz sprawowania urzędów państwowych przez mieszczan.
- Zwolnienie szlachty z opłat celnych, co sprawiało, że ich produkty były tańsze i częściej kupowane niż wyroby mieszczan.

Dzięki tym przywilejom szlachta zwiększyła swoją rolę polityczną, ponieważ bez jej zgody władca nie mógł ustanawiać nowych praw, nakładać podatków ani zwoływać pospolitego ruszenia. Szlachta zapewniła sobie także ochronę majątków – król gwarantował, że nie będzie konfiskował ich dóbr, ziem bez wyroków sądowych oraz nie uwięzi żadnego szlachcica bez wyroku sądu. Najważniejszym przywilejem dla szlachty było prawdopodobnie „Nihil Novi”, który stwierdzał, że żadna nowa ustawa nie może być uchwalona bez zgody izby poselskiej, w której skład wchodziła właśnie szlachta. Szlachta w XVI wieku bogaciła się dzięki temu, że Polska była ośrodkiem produkcji zboża w Europie.

- Chłopi: Stanowili oni około 64% spośród 8 milionów mieszkańców Polski. Sytuacja chłopów w XVI wieku była lepsza niż w poprzednich stuleciach. Jednak szlachta, wykorzystując swoją pozycję w państwie, przeforsowała szereg ustaw mających na celu ograniczenie praw chłopów. W tym przypadku również odgrywały dużą rolę przywileje szlacheckie, które miały na celu osłabienie pozycji chłopów. Jeden z punktów przywileju piotrkowskiego brzmiał: „Tylko jeden syn chłopski mógł opuścić wieś w celach zarobkowych lub związanych z nauką (po zakończeniu pracy lub nauki musiał wrócić do wsi, by uzyskać dokument od pana nadający mu pełną wolność)”. Konstytucja z roku 1509 wprowadzała zasadę, że zgodę na kształcenie musi dać pan, a edukacja musi się rozpocząć przed 12. rokiem życia. Inne ograniczenia dotyczyły m.in. tego, że rocznie tylko jeden chłop mógł opuścić wieś oraz ograniczono możliwość przemieszczania się ludzi bez zatrudnienia lub stałego miejsca pobytu do miast w celach zarobkowych. Celem tych regulacji było przede wszystkim kontrolowanie mobilności chłopów oraz utrzymanie ich w zależności od pana.

Wiek XVII (upadek):

- Szlachta: Szlachta wierzyła, że wywodzi się z rodu walecznego ludu Sarmatów, dlatego kultura szlachecka często była nazywana sarmacką. W warunkach upadku gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej, zmniejszających się miast i mieszczaństwa oraz ubożenia drobnej i średniej szlachty, wzrosła potęga magnatów. Drobna szlachta pełniła służbę na dobrach magnackich, a zamożniejsza pełniła rolę zarządców. W sejmie przekupiona szlachta zaczęła służyć rodzinom magnackim zamiast interesom Polski, co miało negatywny wpływ na politykę wewnętrzną i zagraniczną kraju. Szczególnie znaczące stało się liberum veto, które umożliwiało każdemu posłowi zrywanie obrad sejmu, unieważnianie podjętych uchwał i blokowanie reform. Przyczyną częstego zrywania sejmu było warcholstwo szlachty oraz stawianie interesów poszczególnych województw ponad interes ogólny. Magnaci, kierując się wyłącznie własnym interesem, często stawali się narzędziem obcych państw na terenie Polski. Władza królewska traciła na znaczeniu, a szlachta, pod wodzą magnatów, niejednokrotnie występowała zbrojnie przeciw królowi. Anarchia zapanowała również w sądownictwie – sądy surowo karały chłopów, mieszczan i drobną szlachtę, lecz były pobłażliwe dla magnatów i ich klienteli. Niesprawiedliwość sądów oraz przekupstwo sędziów doprowadziły do lekceważenia prawa przez stany wyższe. W miarę upływu czasu rola szlachty malała, co było wynikiem pogarszającej się sytuacji ekonomicznej państwa, uderzającej głównie w szlachtę i mieszczaństwo. Magnaci zachowali swoje majątki, nawet jeśli zostały one poważnie uszczuplone.

- Chłopi: Wojny XVII wieku całkowicie osłabiły państwo polskie. Liczne przemarsze wojsk powodowały ogromne straty, palono domy i rabowano plony. Chłopi nie mieli środków na odbudowę swoich gospodarstw. Na chłopa nałożono liczne obowiązki wobec jego pana, szczególnie uciążliwa była pańszczyzna, która została podniesiona. Szlachta traktowała chłopów jako część swojego inwentarza, a pan mógł nawet sprzedać swojego poddanego. Chłopi pracowali na folwarkach niechętnie i mało wydajnie, a źle uprawiana ziemia dawała jeszcze mniejsze plony. Nie kupowali wyrobów rzemieślniczych, ponieważ nie mieli na nie pieniędzy, zaś szlachta sprowadzała je z zagranicy, co dodatkowo osłabiało lokalną gospodarkę.

- Mieszczanie: Mieszczanie stracili część klientów, którzy wcześniej kupowali ich towary, ponieważ chłopi nie mieli środków na zakup wyrobów rzemieślniczych. Miasta, w których w poprzednim stuleciu handel rozwijał się dynamicznie, były całkowicie zniszczone, co przyczyniło się do upadku klasy mieszczańskiej.

- Duchowieństwo: Kościół w XVII wieku tracił wiernych, jednak nie przyczyniło się to do ubożenia duchowieństwa. Ich pozycja społeczna była tylko nieznacznie inna od tej w XVI wieku.

Podsumowanie:
Moim zdaniem życie w XVI wieku było dla wszystkich stanów społecznych lepsze niż w XVII. W znacznym stopniu przyczynił się do tego rozwój handlu, zwłaszcza eksport zboża, co uczyniło Polskę głównym spichlerzem zboża w Europie. W XVII wieku zaś nastąpił upadek gospodarczy i społeczny, który negatywnie wpłynął na wszystkie warstwy społeczne, szczególnie na chłopów i mieszczaństwo.