Charakterystyka stylu romańskiego

Dzieje sztuki greckiej dzieli się na trzy podstawowe okresy: archaiczny, klasyczny i hellenistyczny.

Rzeźba stanowiła początkowo integralną część dekoracji świątyń i miała ścisły związek z religią. W najstarszych świątyniach Grecy stawiali drewniane kloce, odziane w naturalne szaty i zwieńczone maską człowieka. Lepili również z gliny lub odlewali z brązu małe, prymitywne figurki ofiarne (wota), składane bóstwom na ołtarzu. Najwcześniejsze przykłady rzeźby monumentalnej pochodzą dopiero z okresu późnoarchaicznego (VII w. p.n.e.), kiedy powstały wielkie kamienne świątynie. Charakterystyczne rzeźby z tego okresu to figury nagich młodzieńców, zwanych kurosami, oraz odzianych w szaty dziewcząt, zwanych korami. Statycznie, sztywno kroczące lub siedzące postacie były ukazywane frontalnie. Ich twarze nie posiadały indywidualnych rysów.

W okresie klasycznym rzeźbiarze zaczęli przedstawiać postacie w pełni realistycznie, oddając ich naturalny ruch. Mając za najwyższy wzór naturę, wybierali z niej najdoskonalsze elementy. Przedstawiając ciało w pełnej syntezie, prezentowali wyidealizowany obraz człowieka – pięknej bogini czy młodego atlety. Ich wzniosły styl i nastrój określano mianem etosu. Trzech najwybitniejszych rzeźbiarzy tego czasu to Fidiasz, Poliklet i Myron.

Fidiasz zasłynął dwoma olbrzymimi, kilkunastometrowymi posągami: „Zeus” w Olimpii, uważanym za jeden z siedmiu cudów świata, oraz „Ateny Partenon”, wykonanym w technice chryzelefantyny (charakteryzującej się drewnianym tronem posągu okładanym płytkami z kości słoniowej imitującymi ciało, a ze złotych blach wykonywanymi szatami). Największymi osiągnięciami zespołu artystów kierowanych przez Fidiasza był fryz z Partenonu, przedstawiający procesję panatenajską ku czci Ateny, oraz rzeźby z jego dwóch tympanonów.

Osiągnięciem Polikleta było opracowanie kanonu w teoretycznym dziele. Artysta chciał, aby piękno było odbiciem obiektywnych reguł. Kanon zilustrowany został posągowi atlety zwanemu „Doryforos”. Modułem była szerokość palca, a głowa mieściła się osiem razy w wysokości ciała. Rzeźbiarz pierwszy zastosował kontrapost, czyli pozę polegającą na ustawieniu postaci tak, aby ciężar ciała spoczywał na jednej nodze, a tułów i ramiona były lekko wyciągnięte w stronę przeciwną. Kontrapost został przyjęty do sztuki na stałe.

Myronowi sławę przyniósł posąg „Dyskobola”, w którym doskonale wyraził ruch. Wzniosły styl klasyczny V w. p.n.e. nie przetrwał długo. Artyści greccy IV w. p.n.e., tacy jak Praksyteles, Lizyp, Skopas, szukali związku ze życiem. Nie wystarczała im sztuka pełna powagi i godności.

Praksyteles rzeźbił piękne posągi bóstw o smukłych, zmysłowych kształtach. Inspirował go przede wszystkim akt męski. Pierwszy wprowadził również do rzeźby wolno stojącej nagą postać kobiety. Jego arcydzieła to „Hermes z małym Dionizosem”, „Apollo z jaszczurką” oraz „Afrodyta Knidyjska”. Lizyp stworzył nowy kanon o proporcjach o wiele smuklejszych niż masywne figury Polikleta. Wyraził to w posągu młodzieńca oczyszczającego ciało z oliwy za pomocą skrobaczki, zatytułowanym „Apoksymenos”. Lizyp wyrzeźbił także postać wypoczywającego Heraklesa. Nikt wcześniej nie przedstawił muskulatury ciała w tak okazały sposób, co było zapowiedzią „barokowych” efektów okresu hellenistycznego.

Z harmonią klasycznego układu zerwał także Skopas. Wprowadzał on nową ideę – patos – która zastępowała etos Fidiasza. Dawny ideał równowagi zostaje zakłócony przez ekspresyjny gest i wzniosłość uczuć. W posągu „Bachantki” widoczny jest nadmiar wewnętrznego wyrazu postaci, silne przechylenie głowy i skręt torsu. Rzeźba IV w. p.n.e. jest rozluźnieniem klasyczności, a zatem stanowi podwaliny pod nowe koncepcje sztuki hellenistycznej.

Aleksander Wielki, tworząc ogromne imperium wschodnie, przyczynił się do rozprzestrzenienia kultury greckiej. Dynamika rozwoju nowych ośrodków w Azji Mniejszej była większa niż w macierzystej Grecji, trzymającej się dawnych wzorów. Po śmierci Aleksandra w 323 p.n.e. i rozpadzie imperium na kilka państw, w sztuce greckiej rozpoczyna się okres hellenistyczny.

Największą zasługą rzeźby hellenistycznej było to, że zaczęła przedstawiać człowieka w całej jego różnorodności: w aspektach wieku (dzieciństwo i starość), przynależności społecznej (niewolnicy) oraz etnicznej (Galowie, Murzynie). Zwrócono uwagę na uczucia człowieka. Najważniejszymi ośrodkami sztuki w tym okresie były: Pergamon, Rodos i Aleksandria. W Pergamonie i na wyspie Rodos panowała tendencja „barokowa” – patetyczna i dynamiczna. Stosowano wybujałe, ekspresyjne formy, silne kontrasty światłocieniowe oraz obfitość kształtów. Skłębione ciała miały wyrażać patos walki i śmierci. Cechy takie prezentowały rzeźby z ołtarza pergamennego, „Grupa Laokoona”, „Byk Farnezyjski” oraz „Nike z Samotraki”.

Ważnym ośrodkiem sztuki hellenistycznej była Aleksandria w Egipcie, gdzie rozwijała się rzeźba rodzajowa, ukazująca motywy, sceny i typy ludzkie zaczerpnięte z codziennego życia. Niektóre kompozycje, swą lekkością i finezją, przypominały XVII-wieczne rokoko. Wytworzył się tam także nowy kierunek z tendencją do karykatury i groteski. W sztuce hellenistycznej ważne miejsce zajmowała rzeźba portretowa, poszukująca prawdy, nie zaś idealizacji. Pokazywała indywidualne cechy fizyczne i osobowościowe portretowanego. Większość tych zabytków, niestety, nie dotrwała do dzisiejszych czasów. Znamy je tylko z późniejszych, o kilka wieków marmurowych kopii rzymskich, zwłaszcza zabytków okresu klasycznego.