Przyczyny i Skutki II Wojny Światowej

PRZYCZYNY

Wybuch II wojny światowej był uwarunkowany różnorodnymi czynnikami. Traktaty pokojowe zawarte po I wojnie światowej nie tylko nie usunęły istniejących między poszczególnymi państwami sprzeczności, ale spowodowały nowe, przede wszystkim między Niemcami, Włochami i Japonią, których nie zadowalał wynik I wojny światowej (1914–1918), a Stanami Zjednoczonymi, Wielką Brytanią i Francją, które dążyły do utrwalenia swojej przewagi wojskowej uzyskanej w wyniku I wojny światowej.

Ważną rolę odegrała też polityka Związku Radzieckiego skierowana przeciwko traktatowi wersalskiemu.

Wielki kryzys gospodarczy w latach 1929–1933 naruszył układ społeczny, wpłynął na rozwój faszyzmu i narodowego socjalizmu, a w konsekwencji doprowadził do ukształtowania się trzech ośrodków agresji: Niemiec i Włoch w Europie oraz Japonii na Dalekim Wschodzie. Państwa te dążyły do nowych podbojów i podziału między sobą sfer wpływów. Również chęć zniszczenia Związku Radzieckiego była ważnym motywem przygotowań Niemiec do wojny.

Kierujący polityką Związku Radzieckiego Stalin dążył do wywołania wojny między Niemcami a demokratycznymi państwami Zachodu. W celu doprowadzenia do wojny gotów był do koniunkturalnego sojuszu z Niemcami. Stalin sądził, że walczące strony wykrwawią się, a wtedy Związek Radziecki narzuci swoje panowanie i ustrój komunistyczny w Europie. Bezpośrednie niebezpieczeństwo dla pokoju światowego wynikało z odwetowych dążeń Niemiec zmierzających do przekreślenia traktatu wersalskiego i do podboju Europy. Niemcy systematycznie łamały postanowienia tego traktatu. 16 marca 1935 r. wprowadzono w Niemczech powszechny obowiązek służby wojskowej. 7 marca 1936 r. obsadzono zdemilitaryzowaną strefę Nadrenii wojskami niemieckimi, rozbudowano flotę wojenną. W tych działaniach Niemcy nie napotykały zdecydowanego sprzeciwu ze strony państw zachodnich, forsowały proces militaryzacji kraju i przygotowywały go do prowadzenia wojny.

Wybuch II wojny światowej poprzedzały działania Niemiec. W lipcu 1936 r. Niemcy udzieliły zbrojnego poparcia gen. F. Franco w walce z ustrojem republikańskim w Hiszpanii. 13 marca 1938 r. dokonały aneksji Austrii. Na początku października 1938 r. zajęły czeskie Sudety, 14 marca 1939 r. podporządkowały sobie Słowację, 15 marca 1939 r. dokonały zaboru Czech i Moraw. 20 marca 1939 r. Niemcy wysunęły oficjalnie polityczne i terytorialne żądania wobec Polski: przyłączenie Wolnego Miasta Gdańska do III Rzeszy, budowę eksterytorialnej autostrady między zachodnią częścią Niemiec a Prusami Wschodnimi, przebiegającej przez terytorium Polski.

23 marca 1939 r. Niemcy zajęły autonomiczny okręg Kłajpedy na Litwie.

Na drogę agresji weszły również Włochy, które usiłowały umocnić swoje wpływy w Afryce, w basenie Morza Śródziemnego i na Półwyspie Bałkańskim. W latach 1935–1936 dokonały podboju Etiopii, w lipcu 1936 r. udzieliły zbrojnego poparcia gen. Franco w Hiszpanii, 7 kwietnia 1939 r. anektowały Albanię.

Japonia, dążąc do zdobycia hegemonii w Azji, w listopadzie 1931 r. zajęła północno-wschodnią część Chin — Mandżurię, tworząc podporządkowane sobie państwo — Mandżukuo. 7 lipca 1937 r. Japonia rozpoczęła wojnę z Chinami w celu ich opanowania. W maju 1939 r. Japonia napadła na Mongolię.

Agresywna polityka państw bloku faszystowskiego nie napotkała zdecydowanego przeciwdziałania ze strony Ligi Narodów, a zwłaszcza Wielkiej Brytanii, Francji i Stanów Zjednoczonych.

Niemcy, wykorzystując swą przewagę militarną oraz niezdecydowaną postawę nie w pełni gotowych do wojny państw zachodnich, jak również przede wszystkim dzięki sojuszowi ze Związkiem Radzieckim, skierowały agresję w pierwszej kolejności na Polskę.

SKUTKI

Tragiczny bilans wojny
W drugiej wojnie światowej uczestniczyło 72 państwa. Działania wojenne prowadzono w Europie, Afryce i Azji. Pod broń powołano ok. 110 milionów żołnierzy. Życie utraciło 50 milionów osób, z tej liczby 20 milionów było ofiarami terroru i ludobójstwa. Aż 80% spośród tych, którzy zginęli, zamieszkiwało Europę. 35 milionów zostało inwalidami wojennymi. 3,3 miliona Rosjan, którzy byli wzięci do niewoli niemieckiej, zostało zamordowanych.

Największe straty ludności poniosła Polska — aż 6 milionów osób, a 40% majątku narodowego uległo zniszczeniu. Nie da się ująć w liczbach i procentach strat, jakie poniesiono od strony moralnej i w dziedzinie kultury duchowej. Prawie całkowitej zagładzie w Europie ulegli Żydzi. Po 1945 r. narodził się nowy świat.

Trudno oszacować faktyczne koszty wojny. Niewątpliwie zrujnowana została gospodarka światowa. Załamał się światowy system monetarny. W 1945 r. przed rządami wielu krajów stanęła kwestia wyżywienia ludności. Problem ten musieli rozwiązać alianci, szczególnie Amerykanie. Ludzie oswobodzeni z obozów koncentracyjnych, a także z katorżniczej pracy na rzecz Trzeciej Rzeszy, znaleźli się na obszarach, nad którymi sprawowali kontrolę alianci.

Alianci w sumie musieli wyżywić ok. 14 milionów ludzi, dostarczyć odzież i lekarstwa. Od jesieni 1943 r. działała Agencja Narodów Zjednoczonych do Spraw Pomocy i Odbudowy (UNRRA). Finansowana była przez Stany Zjednoczone. W 1945 r. sytuację żywnościową pogorszyła panująca w Europie susza. Jednocześnie w Europie trwała wielka migracja ludności. W wyniku wojny około 40–50 milionów osób zmieniło miejsce pobytu.

Plan Marshalla i początki integracji gospodarczej na Zachodzie

W następstwie koniunktury wojennej USA dysponowały olbrzymimi nadwyżkami w bilansie handlowym z Europą. Stały się wierzycielem wielu krajów europejskich, szczególnie Wielkiej Brytanii. Nad Francją i Anglią w latach 1945–1947 zawisło niebezpieczeństwo całkowitego załamania się systemu finansowego. We Francji trudności gospodarcze wyraziły się w szybko postępującej inflacji. Rząd brytyjski w 1947 r. wydał miliardy dolarów na akcję pomocy międzynarodowej i zaciągnął długi u amerykańskiego wierzyciela. W tej sytuacji amerykańska administracja opracowała Plan Odbudowy Europy, znany jako Plan Marshalla, gdyż jego założenia przedstawił sekretarz stanu G. Marshall. Warunkiem udzielania pomocy państwom europejskim było usunięcie z rządów komunistów. Miano dopuszczać kapitał amerykański na europejski rynek oraz uzgadniać plany odbudowy i rozwoju gospodarki z administracją amerykańską.

Winston Churchill był zwolennikiem zintegrowanej Europy i obok organizacji współpracy gospodarczej (OEEC) oraz militarnej (NATO) powstało w 1949 r. stowarzyszenie państw zachodnioeuropejskich nazwane Radą Europy. Na początku lat pięćdziesiątych z inicjatywy dyplomacji francuskiej powstała Europejska Wspólnota Węgla i Stali (EWWiS). Traktat podpisany był w 1951 r. przez Francję, RFN, Włochy i kraje Beneluksu (Belgia, Holandia, Luksemburg). Celem działania EWWiS była koordynacja polityki gospodarczej w dziedzinie surowców i produktów o znaczeniu strategicznym.

W wyniku II wojny światowej, a zwłaszcza porozumienia wielkiej trójki w Jałcie (Roosevelta, Churchilla i Stalina), Europa została podzielona na dwie strefy wpływów:

A) amerykańską

B) radziecką

System pojałtański rozpadł się dopiero na przełomie lat 80. i 90.