Teatr antyczny w Grecji

Osiągnięcia obywateli greckich na polu kultury w czasach antycznych (500 p.n.e. – 500 n.e.) wywarły ogromny wpływ na kulturę i cywilizację Europy. W tych czasach powstało wiele teatrów, które mogły pomieścić nawet 20 000 widzów. Jego podstawowymi elementami była scena i widownia. Pierwsze teatry, które powstawały około VI w. p.n.e., były prymitywne i zbudowane z drewnianych konstrukcji. Z czasem budowano teatry większe, z kamiennych płyt. Przedstawienia odbywały się pod gołym niebem. Zasadniczym elementem teatru greckiego był okrągły placyk, zwany orchestrą, pośrodku którego pierwotnie stał ołtarz (thymele). Na stycznik do obwodu orchestry ustawiono niski budynek, zwany skene (mieszczący garderoby aktorów), z wysuniętymi do przodu bocznymi skrzydłami (paraskeniami), między którymi znajdowało się podwyższenie (proskenion), połączone schodami z orchestrą. We frontowej ścianie skene znajdowało się troje drzwi (środkowe – większe, boczne – mniejsze, przeznaczone dla mniej ważnych osób). Do ściany tej przymocowano malowane płyty (zwane pinakes), stanowiące element dekoracji. Naprzeciw skene znajdowała się amfiteatralna widownia (theatron), wykuta w zboczu wzgórza, obejmująca wachlarzastą orchestrę (około 2/3 jej obwodu). Widownia dzieliła się w kierunku horyzontalnym na trzy strefy, między którymi biegły chodniki. Promieniście rozchodzące się schody wydzielały sektory z ławkami dla widzów. Pierwszy rząd siedzeń, z ozdobnymi kamiennymi fotelami, był przeznaczony dla urzędników. Ilość miejsc wynosiła od kilku do kilkudziesięciu tysięcy. Między paraskeniami a theatronem były szerokie przejścia (parados), przeznaczone dla chóru. W okresie hellenistycznym orchestra stanowiła zwykle wycinek koła, proskenion był głębszy, a skene miała często kilka pięter i bogaty wystrój architektoniczny. Najstarszym kamiennym teatrem greckim był teatr Dionizosa w Atenach, usytuowany u podnóża Akropolu (ukończony w IV w. p.n.e.), będący wzorem dla późniejszych teatrów. Teatry znajdowały się we wszystkich większych miastach greckich. Do najlepiej należą teatry w Epidauros, Megalopolis, Syrakuzach, Delfach, Prienie i na Delos. W Rzymie pierwszy kamienny teatr został wzniesiony przez Pompejusza w 55–52 p.n.e. W konstrukcji teatru Rzymian łączyły się elementy dawnych drewnianych teatrów italskich i klasycznych teatrów greckich. Były to na ogół budowle wolno stojące, lokowane na płaskim terenie. Widownia (cavea) i orchestra miały kształt regularnego półkola. Skene łączyła się bezpośrednio z widownią i miała tę samą wysokość. Elewacja skene (frons scaenae) była bogato zdobiona. Widownia wspierała się na przysklepionych substrykcjach, kryjących poziome korytarze komunikacyjne. Liczne wejścia (vomitoria) ułatwiały szybkie zajmowanie miejsc. Ponad skene był stały dach chroniący dekoracje, cały teatr można było zakrywać przy pomocy velum. W teatrze rzymskim stosowano kurtynę (aulēum), opuszczaną w dół. Resztki teatru rzymskiego zachowały się w Rzymie (teatr Pompejusza, Balbusa i Marcellusa) oraz w Orange, Aspendos i w wielu innych miastach.

V wiek p.n.e. jest w literaturze greckiej okresem, w którym dramat osiągnął szczyty swego rozwoju, stając się jedną z najważniejszych i najoryginalniejszych części dziedzictwa kulturowego starożytności. Utwory, które wówczas powstały, inspirowały teatr współczesny, wystawia się je po dziś dzień w teatrach całego świata. Ukształtowały się wówczas dwa podstawowe gatunki literackie dramatu: tragedia i komedia.

W dramatach (tak w tragedii, jak i w komedii) występował chór złożony z dwunastu lub piętnastu młodych ludzi oraz aktorzy, początkowo jeden, później dwóch, wreszcie trzech. Grywali oni więcej niż jedną rolę, a sztuki miewały więcej niż trzy postacie. Aktorzy byli profesjonalistami, chórzystów natomiast wybierano spośród młodych Ateńczyków (tylko mężczyzn, kobiety nigdy nie pojawiały się na scenie – przedmiotem sporów jest to, czy nawet bywały na widowni). Przygotowano ich do określonego widowiska przez dłuższy czas. Dzięki temu teatr był także szkołą dla znacznej liczby ludzi. Aktorzy tekst śpiewali lub śpiewnie recytowali, chóry śpiewały i tańczyły. Widowisko łączyło w ten sposób słowo, gest taneczny i muzyczny. Dla przedstawień teatralnych szyto specjalne stroje, sporządzano obuwie na grubych podeszwach (koturny). Aktorzy i chórzyści nosili maski, które wykonywano z usztywnionego płótna. Były one ściśle związane z określoną rolą i sygnalizowały widzom, kim jest postać pojawiająca się na scenie. Przedstawienia odbywały się najwyżej trzy razy w roku w czasie kolejnych kilku dni. Wystawiano sztuki kilku aktorów, a specjalna komisja oceniała, komu przyznać nagrodę. Na widowiskach pojawiały się tłumy. Na wniosek Peryklesa mniej zamożnym obywatelom wypłacano kwoty, które umożliwiały im wstęp do teatru. Sadzono bowiem, że wszyscy członkowie polis powinni wziąć udział w tym święcie. Wymagały tego względy pobożności – była to bowiem forma oddania czci Dionizosowi; sprawiedliwości społecznej, ponieważ wszyscy mieli mieć udział w przyjemności, jaką dawało widowisko; oraz względy wychowawcze, gdyż dramat uczył widzów moralności obywatelskiej. Przygotowanie spektaklu od strony technicznej, nadzór nad wyborem i nauką chórzystów zalecano wybranym zamożnym obywatelom. Jeśli sztuki zyskiwały nagrodę, to i oni otrzymywali ją razem z autorami.

Tragedia była utworem podniosłym, czerpała swą tematykę z mitów. Czyniono wprawdzie próby wprowadzenia na scenę wydarzeń historycznych (Ajschylos – "Persowie"), ale szybko je zarzucono. Celem tragedii nie było opowiedzenie mitu, ten wszyscy znali. Tragedia miała stworzyć okazję do rozważań nad ludzkim zachowaniem, chciała odkrywać prawdy moralne i uczyć ich widownię. Z wielkiej liczby autorów, którzy uprawiali ten gatunek, tylko trzech, genialnych, przetrwało próbę wieków: Ajschylos (525–450 r. p.n.e.), Sofokles (496–406 r. p.n.e.) i Eurypides (ok. 485–407/6 p.n.e.). Na dziełach tych wielkich tragików najlepiej można zaobserwować tendencje rozwojowe i ich ścisły związek z życiem Aten.

Największe dzieła trzech genialnych twórców:
- Ajschylos: "Persowie", "Oresteia", "Prometeusz"
- Sofokles: "Antygona", "Edyp król", "Elektra"
- Eurypides: "Medea", "Cyklop", "Hipolit"

Śmiało można stwierdzić, że teatr antyczny w Grecji ma wielki udział w tworzeniu się dziedzictwa kulturowego w naszej erze. Okres, w którym powstawały teatry, był okresem wielkiego rozwoju kulturowego, społecznego i materialnego. Człowiek bez kultury jest niczym. Niegdyś kultura była bardzo powszechna, a ludzie jak nigdy dotąd garniły się do teatrów i do uprawiania aktorstwa scenicznego. A co będzie z nami za kilkanaście lat, gdy nikt nie będzie pamiętał o zasługach Greków? Wtedy cywilizacja wyginie wraz z kulturą, bądź będzie ona na bardzo niskim poziomie.