profil

Okoliczności powstania i działalność Wielkiej Koalicji.

poleca 84% 711 głosów

Treść
Grafika
Filmy
Komentarze

Wielka Koalicja to blok państw, które w czasie II wojny światowej mimo wielu różnic systemowych
przeciwstawiły się ekspansyjnej polityce Niemiec i ich sprzymierzeńców. Wspólne prowadzenie wojny
przez wojska koalicji antyfaszystowskiej na wszystkich frontach doprowadziło do klęski państw osi i ich
kapitulacji w 1945r. Najważniejsze decyzje w sprawie prowadzenia działań wojennych i przyszłego
podziału świata przedstawiciele państw Wielkiej Koalicji omawiali podczas kolejnych konferencji.
Kluczowe role odgrywali na nich: prezydent USA Franklin Delano Roosevelt, przywódca Związku
Radzieckiego Józef Stalin oraz szef rządu brytyjskiego Winston Churchill. Działalność Wielkiej Koalicji
zakończyła się wraz z ustaniem działań wojennych, a próby jej przedłużenia nie powiodły się z uwagi na
różne poglądy na kształt powojennego świata. Koalicja antyfaszystowska spełniła więc swe podstawowe
zadanie, doprowadzając do klęski Niemiec, lecz jej członkowie nie zdołali, a niektórzy nie chcieli,
zaprowadzić nowego porządku na świecie, opartego na przyjaźni i współpracy wszystkich krajów.

Proces powstawania koalicji antyfaszystowskiej rozpoczął się w chwili ataku wojsk hitlerowskich
na Polskę 1 września 1939r. Rządy Francji i Wielkiej Brytanii przekazały wówczas władzom niemieckim
ultimatum, domagając się natychmiastowego zaprzestania działań wojennych. Po odrzuceniu żądań przez
władze III Rzeszy państwa te wypowiedziały 3 września wojnę Niemcom, wywiązując się tym samym z
podpisanych wcześniej układów z rządem polskim. Do podpisania sojuszu polsko-francuskiego doszło w
1921r., gwarancje brytyjskie polskie władze otrzymały zaś 25 sierpnia 1939r., co opóźniło o tydzień agresję
niemiecką. W wyniku dalszej ofensywy wojsk hitlerowskich i zajmowania coraz to nowych obszarów grono
państw koalicji znacznie się poszerzało. W wyniku ofensywy w pierwszej połowie 1940r. Hitler zobył
bowiem Danię, Norwegię, Francję oraz państwa Beneluksu. 11 marca 1941r. Kongres USA uchwalił
ustawę „Lend Lease”, na mocy której władze amerykańskie miały udzielać pomocy militarnej w formie
wypożyczenia lub wydzierżawienia sprzętu wojskowego wszystkim państwom, których obrona jest
konieczna dla bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych. W praktyce oznaczało to pomoc wojskom alianckim
oraz świadczyło o sprzeciwie Roosevelta i jego współpracowników ekspansyjnej polityce Hitlera. „Lend
Lease Act”, jak się później okazało, odegrał ogromną rolę i znacznie wpłynął na dalsze rozsztrzygnięcia
wojenne. Dzięki tej ustawie Alianci uzyskali bowiem dużą przewagę w produkcji broni i innego sprzętu
wojennego. Ogólna wartość amerykańskiej pomocy wyniosła około 50 mld dolarów, z czego ponad połowę
otrzymała Wielka Brytania, na której barkach przez długi okres czasu spoczywał ciężar walki z III Rzeszą.
Sporą kwotę otrzymał także Związek Radziecki, któremu pomocy militarnej w ramach ustawy „Lend
Lease” Amerykanie udzielili po podpisaniu porozumienia w Moskwie w październiku 1941r. Przyczyną
wstąpienia Związku Radzieckiego do Wielkiej Koalicji była agresja niemiecka na jego terytorium. Doszło
do niej 22 czerwca 1941r., kiedy to wojska hitlerowskie przekroczyły granicę ZSRR, realizując tym samym
opracowany rok wcześniej „Plan Barbarossa”. Doszło więc tym samym do konfliktu dwóch mocarstw,
które w pierwszym etapie wojny podzieliły się zdobytym podczas kampanii wrześniowej obszarem II RP.
Spór ten był zresztą nieunikniony, gdyż Hitler od początku wielkie nadzieje wiązał ze wschodnimi ziemiami,
które miały zagwarantować Niemcom „Lebensraum”, czyli przestrzeń życiową. O planach ataku na Rosję
Radziecką wciąż informowany był Stalin, lecz przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych nie przyjmował
tych pogłosek do swej wiadomości, wierząc w podpisany 28 września 1939r. niemiecko-radziecki „układ o
granicy i przyjaźni”. Agresja niemiecka spowodowała natychmiastowe działania dyplomatyczne Wielkiej
Brytanii. Winston Churchill potępił niemiecki atak na ZSRR i zapowiedział swą pomoc. 12 lipca doszło do
podpisania układu brytyjsko-radzieckiego o wspólnym prowadzeniu wojny z III Rzeszą. Podobne układy
ZSRR zawarł także z Czechosłowacją i Polską, kiedy to 30 lipca 1941r podpisano układ Sikorski-Majski.
Prezydent Roosevelt przekonywał zaś naród amerykański o konieczności odrzucenia neutralności i
przystąpienia USA do wojny, powołując się przy tym na Cztery Wolności: wolność słowa, wyznania,
wolność od nędzy i od strachu. Stwierdził, iż w wyniku działań hitlerowskich nie są one przestrzegane i
Stany Zjednoczone mają obowiązek stanąć w ich obronie. Wielkim krokiem w kierunku utworzenia
Wielkiej Koalicji było podpisanie przez Churchilla i Roosevelta tzw.”Karty Atlantyckiej”, do czego doszło
12 sierpnia 1941r. na pokładzie pancernika „Prince of Wales”. Dokument ten zakładał wspólne
prowadzenie wojny aż do kapitulacji i rozbrojenia państw osi oraz zaprowadzenie trwałego pokoju na
świecie po zakończeniu działań wojennych, opartego na współpracy wszystkich krajów. Przyszły porządek
miał opierać się na pełnej suwerenności wszystkich państw, równym ich dostępie do bogactw i surowców
oraz swobodzie handlu i żeglugi. Wojnę uznano ponadto za niewłaściwy środek załatwiania sporów
pomiędzy skłóconymi państwami. Miesiąc później na konferencji w Londynie zasady „Karty Atlantyckiej”
przyjęło siedem kolejnych państw, zaatakowanych przez armię niemiecką w pierwszych latach wojny. Takie
dekalarcje podpisały także Polska i Związek Radziecki, z tym, że Stalin nie zgodził się na uznanie
przedwojennej granicy polsko-radzieckiej. Teoretycznie czynnego udziału w wojnie nie brały jeszcze Stany
Zjednoczone, lecz sytuacja ta diametralnie zmieniła się pod koniec 1941r. 7 grudnia tego roku doszło
bowiem do japońskiego ataku na amerykańską bazę wojskową Pearl Harbour. Dzień później amerykański
prezydent wypowiedział wojnę Japonii, a 11 grudnia Stanom Zjednoczonym wojnę wypowiedziały Włochy i
III Rzesza. Japońska agresja paradoksalnie ułatwiła sytuację Rooseveltowi, gdyż ostatecznie przekonała
społeczeństwo amerykańskie o konieczności udziału w konflikcie zbrojnym. Przyłączenie się Stanów
Zjednoczonych do wojny z zadowoleniem przyjął zarówno Churchill, który liczył na wsparcie wojsk
amerykańskich na frontach w Europie i Afryce, jak i Stalin, gdyż nie musiał już się obawiać ofensywy
japońskiej z Dalekiego Wschodu. Podpisana w sierpniu Karta Atlantycka stała się podstawą do podpisania
1 stycznia 1942r. w Waszyngtonie przez władze 26 państw Deklaracji Narodów Zjednoczonych. Właśnie
wtedy doszło do ostatecznego uformowania Wielkiej Koalicji. W tym samym miesiącu odbyła się też w
stolicy USA konferencja „Arcadia”, na której doszło do kolejnych rozmów amerykańsko-brytyjskich.
Podczas spotkania obie strony uznały pierwszeństwo wojny z III Rzeszą i zadeklarowały, że nie zawrą
pokoju z Niemcami. Pierwszym krokiem do pokonania armii hitlerowskiej miała być zaś wspólna operacja
w Afryce Północnej. Operacja ta rzeczywiście zakończyła się sukcesem i otworzyła wojskom alianckim
drogę na Sycylię, gdzie wylądowały 9 lipca 1943r. Pierwsze oznaki słabości armii profaszystowskich
pojawiły się już w drugiej połowie 1942r., kiedy to wojskom „Afrika Korps” dowodzonym przez gen.
Erwina Rommla drogę do Egiptu zablokowała 8 Armia Brytyjska gen.Bernarda Montgomery’ego,
wygrywając bitwę pod El-Alamajn. Na froncie wschodnim ku końcowi zbliżała się zaś obrona Stalingradu,
która zakończyła się 2 lutego 1943r. całkowitą klęską wojsk feldmarszałka Friedricha von Paulusa. Na
Dalekim Wschodzie armia japońska dowodzona przed admirała Yamamoto po początkowym paśmie
sukcesów przegrała bitwę powietrzną o wyspę Midway i przeszła do defensywy. Mimo wielu wspólnych
celów istaniały też duże rozbieżności pomiędzy państwami Wielkiej Koalicji. Stopniowo słabła rola
Churchilla, którego poglądy odnośnie przyszłego kształtu świata znacznie różniły się od wizji Roosevelta.
Premier brytyjski liczył bowiem na utrzymanie mocarstwowej pozycji oraz nowe zdobycze terytorialne,
podczas gdy amerykański prezydent był zwolennikiem przekształcenia posiadłości kolonialnych wielkich
mocarst w niepodległe państwa. Kwestią sporną był też stosunek do Francuskiego Komitetu Narodowego
gen.Charlesa de Gaulla, którego Roosevelt długo nie uznawał. Churchill darzył ponadto sporą nieufnością
Stalina i często ostrzegał przychylnego przywódcy rosyjskiemu Roosevelta, by przypadkiem jednego
totalitaryzmu nie zastąpić w Europie drugim. Do kolejnego spotkania delegacji Stanów Zjednoczonych i
Wielkiej Brytanii doszło w styczniu 1943r. na konferencji w Casablance. Po raz kolejny ustalono wówczas,
że walki na wszystkich frontach będą toczone aż do ostatecznej kapitulacji Niemiec i ich sojuszników.
Odrzucono więc możliwość zawierania traktatów pokojowych z państwami wspierającymi wojska
hitlerowskie, co przekreśliło nadzieje Mussoliniego, który widząc nieuchronną klęskę wojsk włoskich chciał
przejść na stronę aliantów. W trakcie konferencji doszło do kolejnej różnicy zdań pomiędzy Churchillem a
Rooseveltem, który odrzucił sugestie premiera brytyjskiego odnośnie otworzenia II frontu na Bałkanach, a
nie w Normandii. Prezydent USA zdawał sobie sprawę, iż Churchill domagał się ataku na tzw.”miękkie
podbrzusze Europy” w celu zdobycia wpływówpolitycznych na tych terenach. Do Casablanki nie dotarł
Józef Stalin, który usprawiedliwił swą nieobecność koniecznością pozostania w kraju w trakcie
decydującego etapu obrony Stalingradu. Nie był to jednak prawdziwy powód, gdyż Stalin celowo odwlekał
termin spotkania z przywódcami Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. Do rozmów chciał przystąpić
bowiem dopiero po wyparciu wojsk hitlerowskich z terenów ZSRR, by mieć wówczas jeszcze silniejszą
pozycję. Wielka Trójka spotkała się więc dopiero pod koniec 1943r. na konferencji w Teheranie. Zanim do
niej doszło w sierpniu w Qubecu po raz kolejny spotkali się Churchill i Roosevelt. Uzgodnili oni wtedy
wspólne stanowisko w sprawie otwarcia II frontu, które miało nastąpić w maju 1944r we Francji.
Przygotowaniem stron do konferencji teherańskiej było także moskiewskie spotkanie ministrów spraw
zagranicznych trzech mocarstw: Wiaczesława Mołotowa, Anthony’ego Edena i Cordella Hulla na przełomie
pażdziernika i listopada. Miesiąc później, w dniach 28.XI - 1.XII doszło wreszcie do długo oczekiwanych
rozmów pomiędzy Wielką Trójką. Podczas konferencji przywódcy trzech najważniejszych państw koalicji
antyfaszystowskiej podjęli ostateczną decyzję dotyczącą strategii działań wojennych w Europie Zachodniej.
Uzgodniono też demilitaryzację Niemiec i podział państwa na strefy okupacyjne. Co do klęski armii
hitlerowskiej żaden z uczestników spotkania nie miał bowiem żadnych wątpliwości, gdyż Niemcy i inne
państwa osi wyraźnie ustępowały wojskom alianckim na wszystkich frontach. Zdecydowano się też
wesprzeć wojska partyzanckie Josipa Broz Tito w Jugosławii oraz podjęto wstępne ustalenia w sprawie
polskiej. Granica wschodnia miała przebiegać zgodnie z tzw.linią Curzona, zachodnia zaś miała opierać się
o linię Odry. W sprawach Europy Wschodniej Roosevelt i Churchill oddali inicjatywę Stalinowi, który
posiadał w tej sprawie niemal wolną rękę. Sposób załatwienia sprawy polskiej, udzielenie pomocy
jugosłowiańskiej partyzantce oraz rezygnacja z ofensywy na Bałkanach wskazywały, jak duży wpływ ma
ZSRR na sytuację w tym rejonie Europy. Premier brytyjski namawiał prezydenta USA do większego
zaangażowania strony amerykańskiej w kwestii podziału ziem europejskich, powołując się na zasadę
równowagi sił. Z niezadowoleniem przyjął więc dekleracje Roosevelta o wycofaniu wojsk amerykańskiech z
Europy po zakończeniu wojny, gdyż oznaczało to wzrost potęgi radzieckiej. Za zwycięzcę konferencji w
Teheranie uznaje się więc Józefa Stalina, którego sposób uprawiania polityki oparty na sile i terrorze okazał
się skuteczniejszy od demokratycznych metod polityków zachodnich. Zarówno przed ,jak i bezpośrednio po
tej konferencji doszło do dwóch spotkań Churchilla i Roosevelta w Kairze. W rozmowach w egipskiej
stolicy uczestniczyli także generalissimus armii chińskiej Chiang Kai-shek oraz premier Turcji Ismet Inonu.
Ustalono wówczas przyłączenie do Chin odebranych im przez Japonię terenów Mandżurii i Tajwanu oraz
utworzenie Korei jako niepodległego państwa. Nie powiodło się nakłonienie delegacji tureckiej do
przystąpienia do wojny, do czego doszło dopiero w marcu 1945r. Rok 1944r. przyniósł kolejne
rozstrzygnięcia, które sprawiły, że nawet dowódcy niemieccy nie widzieli możliwości wygrania wojny. Na
Dalekim Wschodzie armia japońska przegrała bitwę morską o wyspę Leyte, a Amerykanie rozpoczęli
bombardowanie największych miast sojusznika Niemiec. Po udanej operacji „Overlord” w Normandii armie
gen.Dwighta Eisenhowera i gen. Bernarda Montgomery’ego wyzwoliły Paryż i zbliżały się do granicy
niemieckiej. Na froncie wschodnim trwał z kolei „marsz na Berlin” radzieckiej armii gen. Gieorgija
Żukowa, która „wyzwalała” po drodze miasta polskie spod okupacji hitlerowskiej. Pod koniec października
doszło w Moskwie do spotkania Churchilla ze Stalinem, w trakcie którego doszło do podziału wpływów na
papierowej serwetce. Klęska Hitlera zbliżała się nieuchronnie, konieczne więc było zoorganizowanie
kolejnego spotkania Wielkiej Trójki, do którego doszło w dniach 4-11.II.1945r. w rosyjskiej Jałcie. Już
samo miejsce przeprowadzenia rozmów wskazywało na ogromne znaczenie Stalina. Rosyjski przywódca
odgrywał na konferencji główną rolę i miał największy wpływ na podejmowane na niej decyzje. W efekcie
ustalono wówczas powojenny podział świata zwany „ładem jałtańskim”, który dzielił Europę na dwie strefy
wpłyów, z których teren od Łaby na wschód przypadł Stalinowi. Decyzje te w wielkim stopniu wpłynęły na
dalsze dzieje Europy, a podział ten istniał aż do 1989r,, kiedy to w wielu krajach, w tym w Polsce, doszło
do powrotu demokratycznych rządów. W Polsce ustalenia jałtańskie przyjęto jako zdradę kraju przez jego
zachodnich sojuszników. Co prawda podobne ustalenia w sprawie polskich granic zapadły już w Teheranie,
lecz nie zostały one oficjalnie ogłoszone. Duży wpływ na zatajenie tych decyzji miał Roosevelt, który liczył
na głosy polskiej kolonii w wyborach prezydenckich, które zresztą wygrał. W Jałcie ustalono także podział
Niemiec na cztery strefy okupacyjne, a Berlina na cztery sektory pod zarządem Sojuszniczej Rady Kontroli.
Związek Radziecki zoobowiązał się też do wypowiedzenia wojny Japonii trzy miesiące po kapitulacji
Niemiec. W zamian Stalin otrzymał Wyspy Kurylskie, południowy Sachalin oraz znaczne wpływyw w
Mongolii i Korei Północnej. Ustalono też ostateczny kształt polskiej granicy, która miała przebiegać wzdłuż
lini Curzona na wschodzie, z zachodniej strony Polska miała otrzymać zaś nowe tereny w ramach
rekompensaty za straty na wschodzie. Decyzją uczestników spotkania w kraju miał powstać także rząd
koalicyjny o nazwie Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej. W rzeczywistości przedstawicielom rządu
emigracyjnego przyznano jedynie 4 miejsca, pozostałych czternaście przekazano komunistom, których
przedstawiciel Edmund Osóbka-Morawski został premierem. Powołano też w Jałcie Komisję Dobrych
Usług oraz zdecydowano o utworzeniu Organizacji Narodów Zjednoczonych, której konferencja
założycielska odbyła się 25 kwietnia w San Francisco.Uczestniczyli w niej przedstawiciele 51 państw, z
których pięć: Stany Zjednoczone, Związek Radziecki, Wielka Brytania, Francja i Chiny, zyskało status
stałych członków. W ten sam dzień doszło w miejscowości Torgau nad Łabą do spotkania armii
amerykańskiej i radzieckiej, a tydzień później skapitulował Berlin. W pierwszych dniach maja dowódcy
niemieccy podpisywali akty ostatecznej kapitulacji. 7 maja w kwaterze gen.Dwighta Eisenhowera uczynił to
gen.Alfred Jodl, dzień później w obecności gen.Żukowa podobny dokument podpisał feldmarszałek Wilhelm
Keitel. Na przełomie lipca i sierpnia 1945r., a więc tuż przed ostateczną klęska armii japońskiej członkowie
Wielkiej Koalicji spotkali się w Poczdamie. Z Wielkiej Trójki w całości obrad uczestniczył jedynie Stalin,
gdyż stronę amerykańską reprezentował prezydent Harry Truman, który został następcą zmarłego w
kwietniu Roosevelta, Churchill zaś z uwagi na porażkę wyborach parlamentarnych przedwcześnie opuścił
Poczdam, a interesy brytyjskie reprezentował nowy premier, Clement Attle z Partii Pracy.
Odpowiedzialnością za wybuch II wojny światowej obarczono wyłącznie Niemcy, natomiast drugi jej
sprawca-Związek Radziecki został uznany za jej ofiarę. Zatwierdzono też tzw. zasadę „4D”, czyli
przeprowadzenie w Niemczech demilitaryzacji, demonopolizacji, demokratyzacji i denazyfikacji.
Podtrzymano ustalony w Jałcie podział państwa niemieckiego, a najwyższą władzę w państwie miała pełnić
Sojusznicza Rada Kontroli. Z konferencji poczdamskiej zadowoleni byli Polacy, gdyż otrzymali spore
rekompensaty terytorialne za utratę ziem wschodnich. Ludność niemiecka zamieszkująca tereny
Czechosłowacji, Węgier i Polski miała zostać przesiedlona, a zbrodniarze hitlerowscy mieli być ścigani, a
następnie osądzeni. W 1946r. doszło do procesu w Norymberdze, który zakończył się nałożeniem na 12
oskarżonych, w tym Jodla, Keitela i Ribbentropa, kary śmierci.
Wielka Koalicja spełniła więc swoją rolę, gdyż doprowadziła do kapitulacji Niemiec i innych
państw osi. Jej członkowie odrzucili wszelkie sprzeczności systemowe i ideologiczne, łącząc się w słusznym
celu. Najlepiej świadczą o tym słowa Churchilla, który w jednym ze swych przemówień stwierdził, że
zawarłby pakt nawet z diabłem, gdyby ten wystąpił przeciwko polityce Hitlera. Wizje powojennego
podziału świata oraz strategia działań wojennych reprezentowane przez trzech przywódców były jednak
często całkowicie rozbieżne, dochodziło więc do licznych różnic zdań. Szczególną nieufnościa darzyli się
Churchill i Stalin. Premier brytyjski domagał się zachowania równowagi sił w Europie, Stalin dążył z kolei
do rozszerzenia imperium komunistycznego. Rolę arbitra w tych sporach pełnił Roosevelt, który częściej
opowiadał sie po stronie radzieckiego przywódcy. Było tak chociażby w kwestii kolonialnej, gdyż prezydent
USA był zwolennikiem autonomizacji tych terytoriów. Dla Churchilla był to plan wyjątkowo niekorzystny,
gdyż Wielka Brytania była kolonialnym mocarstwem, nieposiadającemu zaś żadnych kolonii Stalinowi taka
postawa prezydenta Stanów Zjednoczonych była wyjątkowo na rękę. Ustępstwa Roosevelta względem
przywódcy radzieckiego wynikały przede wszystkim z chęci ugruntowania sytuacji na Dalekim Wschodzie.
Ze słabnącej roli Wielkiej Brytanii i jej coraz mniejszego wpływu na losy świata zdawał sobie sprawę sam
Churchill, który powiedział kiedyś, że podczas ostatnich spotkań z Rooseveltem i Stalinem czuł się jak
brytyjski osiołek pomiędzy amerykańskim bizonem i rosyjskim niedźwiedziem. Z pewnością powstanie
Wielkiej Koalicji w decydującym stopniu zadecydowało o klęsce Niemiec i zakończeniu największego
konfliktu zbrojnego XXw. Blok państw antyfaszystowskich nie spełnił jednak swej roli w zakresie
zaprowadzenia nowego, sprawiedliwego porządku na świecie, o czym była mowa w „Karcie Atlantyckiej”.
W praktyce zasady zawarte w tym dokumencie nigdy nie zostały wdrożone w życie, a w wyniku podjętych
na konferencjach decyzji doszło do powojennego podziału świata na dwie strefy wpływów. Sprawdziły się
więc obawy Winstona Churchilla i w środkowo-wschodniej części Europy jeden totalitaryzm został
zastąpiony drugim..

Podoba się? Tak Nie
Podobne teksty:
Polecane teksty:

Czas czytania: 17 minut