Zadania:
1. Wypisz z tekstu sprzeczności istniejące w obrazie głównego bohatera "Lalki". Wyjaśni, czemu one
służą.
2. Podaj imię i nazwisko bohater literackiego, w którego kreacji Prus dokonał odwetu na odrzucającym go społeczeństwie
1.Polski realizm powieściowy XIX w. przypomina postać Morfeusza w „Matriksie”, który z obsesyjnym uporem twierdzi, że rzeczywistość istnieje i jest osiągalna. Prus i jego pokolenie mają za plecami sto lat „życia na niby” w państwie, którego odrębność polityczna, geograficzna, gospodarcza i kulturalna znika na ich oczach, a literatura nie może nawet tego zamierania wypowiedzieć. Mimo to proza realistyczna przedstawia rzeczywistość, jak gdyby nigdy nic, jakby np. w Warszawie nie było Rosjan. To realizm schizofreniczny – im skuteczniej udaje życie, tym bardziej eksponuje nierzeczywistość tej symulacji.
2.Gdyby niektórzy dzisiejsi, co bardziej gorliwi, politycy historyczni naprawdę interesowali się historią, szybko doszliby do wniosku, że wszyscy pisarze pozytywistyczni byli kolaborantami, a Prus spośród nich największym. Lojalni wobec prawa, protestujący w jego granicach, cenzurowali własną twórczość, unikali oficjalnych wystąpień politycznych. Bali się i nie chcieli emigrować. Resztki złudzeń stracili podczas „styczniowej nocy”.
3,Niespełna szesnastoletni Oleś, jako jedyny z Wielkiej Trójki, zobaczył powstanie na własne oczy. Sienkiewicza mądry przywódca partii powstańczej potraktował jak dziecko i kazał wracać do domu, a Orzeszkowa była jeszcze zbyt niemądra, aby traktować konspiracyjną przygodę poważniej niż patriotyczny kulig. Wkrótce wszyscy stracą wiarę w sens martyrologicznej autodestrukcji, zwanej powstaniem narodowym, ale Olek przeżyje to najmocniej.
4,Kiedy dochodzi do siebie po epizodzie powstańczym, który przyniósł mu ranę głowy i więzienie, uświadamia sobie, że padł ofiarą społecznego oszustwa. Oto wmówiono mu, że idąc do powstania, czyni to dla ogólnego dobra, okazuje się jednak, że nikt tego nie chciał, a nawet uznaje się jego heroizm za czyn społecznie szkodliwy. Ale to półprawda. Racjonalny i „rachujący” młodzieniec poszedł do powstania przekonany o fatalności tej decyzji, a uczynił to pod wpływem starszego brata Leona, entuzjasty, który choć nie walczył, oszalał zobaczywszy na Litwie efekty terroru Murawiewa. Obłąkany do końca życia, miał podobno krzykiem reagować na widok Olka. Jakby nie dostrzegał rozsądnego pozytywisty, ale nawiedzające go widmo powstańczego koszmaru. Z intuicją szaleńca, krzykiem dotykał owego ciemnego miejsca, które jest nienazwanym tłem wielu epizodów w pisarstwie Prusa.
5,Po powrocie na studia Aleksander przekonuje się, że nie tylko brat, ale jego dawni koledzy widzą w nim coś groźnego. Urażony i rozczarowany wiedzie żywot mizantropa i śni o tym, że zostanie wielkim naukowcem: matematykiem, a jeszcze lepiej fizykiem lub chemikiem. Hoduje fantazmat sukcesu i sławy – myśl o zemście na obojętnym lub wrogim społeczeństwie. Dokona jej ponad 20 lat później na zupełnie innym polu, stwarzając bohatera, którego czytelnicy pokochają, choć ten pogardliwie odwróci się od zbiorowości.
6,W „Lalce” szczególnie okrutnie rozprawi się z rodziną – nie ma jej tam wcale, a jedynie wdowy, wdowcy, rozwodnicy, porzuceni, stare panny i kawalerowie, single. Dziesiątki bohaterów „Lalki” to galeria ludzi samotnych. Nie ma też żadnej innej skutecznej wspólnoty: proletariackiej, mieszczańskiej czy arystokratycznej. Świat „Lalki” jest zrujnowany tłumionym gniewem i rozgoryczeniem autora. Być może jedynie dzięki zdolności do fikcji Prus nie oszalał jak jego brat.
7.Pozytywiści byli pierwszą formacją inteligencką w Polsce, która stworzyła projekt przemiany narodu w społeczeństwo. A ponieważ zdawali sobie sprawę, że jedynym społeczeństwem był naród szlachecki, musieli szlachtę skłonić do udziału w rzeczywistości, która niesie zagładę jej formie życia, oraz dokonać powszechnej emancypacji ludu w obywateli.
8,Jak chcieli tego dokonać bez instytucji suwerennego państwa, w realiach Polski okupowanej przez zaborców oraz bez rewolucji socjalnej? Służyć miały ku temu dwa instrumenty: gazeta zastępująca szkołę średnią oraz literatura jako technologia wytwarzająca inteligenckie poczucie winy.
Na marginesie: jak straszliwa dokonała się kastracja tej prozy, skoro uznano, że opowieści o chłopcu zakatowanym kijem na śmierć albo o dziewczynce włożonej do pieca w celach leczniczych nadają się do czytania w szkole podstawowej.
9,W tej powieści zaprojektowanym obiektem pozytywistycznego eksperymentu jest Izabela. To z niej chciałby Prus stworzyć człowieka za pomocą wiedzy o faktach. Ona ma się dowiedzieć wszystkiego o świecie i bohaterze, których nie zna i którymi pogardza. Prus lekceważy większość bohaterów powieści, powątpiewa w ich emancypację, czasem ostentacyjnie nimi gardzi. Fascynuje go natomiast istnienie wybitne, inteligencja zmarnowana, osobowość z defektem. Fascynuje go – jak parweniusza – arystokracja, którą chciałby uleczyć wiedzą o rzeczywistym świecie, ale to lekarstwo nie ma do niej dostępu albo nie działa.
10,Pozytywizm zaczął się w gazecie, a wykończyła go powieść pisana tą samą ręką co prasowe popularyzacje nauki. W powieściach Prusa okazuje się, że wiedza wcale nie czyni nas lepszymi i szczęśliwszymi, a co najwyżej skuteczniejszymi. Ostatecznie zaś – jak pouczali starożytni – nie wiedzie do odkrycia ładu i szczęścia, ale do tragedii. W jego trzech powieściach główni bohaterowie kończą fatalnie: zniknięcie bez śladu, samobójstwo, morderstwo.
11,„Lalka” to pierwsza polska powieść o nowym świecie, nowocześnie opisanym. Przed Prusem narrator realistycznej powieści jest jak kustosz w muzeum, oprowadzający nic niewiedzące cielęta, a w dodatku nie kłamie. Tu nie dość, że jest ich dwóch, to jeszcze przeczą sobie, podają różne warianty biografii bohatera, ostentacyjnie udają niewiedzę (np.: „Skąd Rzecki znał podobne szczegóły z życia swych współpracowników? jest to tajemnica, z którą przed nikim się nie zwierzał”). Weźmy bohatera: 45-letni wdowiec zakochany w kobiecie młodszej o 20 lat, a nieśmieszny; patriota i powstaniec styczniowy, a z Ruskimi handluje bronią; głosi potrzebę ożywienia rodzimego handlu i przemysłu, a spekuluje na niekorzystnych dla rodzimego przemysłu cłach przywozowych. Mimo tych i wielu innych kontrowersji my go lubimy!
12,Albo takie nowoczesne dziwy, jak np. „lokowanie produktu” – Prus umieścił w powieści m.in. nazwy sklepów, które reklamowały się w „Kurierze Warszawskim”, gdzie ukazywała się w odcinkach powieść. A ilu rzeczy tam nie ma? Fabryk, Rosjan, robotników, powstania, Syberii, socjalistycznych wystąpień... I te niepokojące zagadki wydobyte przez maniackich badaczy: imię psa Ignacego Rzeckiego zrobione z inicjałów – IR; symetrie dalszych losów Izabeli i Stanisława; powtarzające się inicjały HS w rodzinie Stawskich; lustrzane lata: 1878 (czas akcji) – 1887 (czas pisania); dziwne skutki zaćmienia słońca w Mławie; portrety Szumana i Szlangbaumów, które ewoluują od empatycznego realizmu do antysemickiego pamfletu...
13,Liczne sprzeczności i niekonsekwencje w jego powieściach odpowiadają złożoności człowieka, który odkrywa w sobie niepasujące do siebie części. Nie wierzyłem Prusowi, kiedy upierał się, że tytuł powieści odnosi się jedynie do lalki, ciętej na kawałki przed sędziowskim trybunałem, aby odsłonić prawdę o jej pochodzeniu, czyli wypisane wewnątrz imię bohatera. Po latach lektury mu wierzę, ponieważ odkrycie Prusa i genialne przedstawienie tego odkrycia mówi, że człowiek nowoczesny, ten wielbiony przez niego self-made man, nie ma swojej istoty, jest tworem warunków społecznych i historycznych, ale może też sam się stworzyć; jest modelem do składania.
14,Na początku swej drogi myślowej i twórczej Prus widział w tym fenomen nowej wolności, która była dla jego pokolenia szansą na wyzwolenie się z fatalizmu polskiej historii, cywilizacyjnego zacofania, determinizmu urodzenia. Prus starszy przekonuje się, że te części (wiedza, biznes, miłość, lojalność wobec przegranej, postęp, użyteczność, pragnienie szczęścia, służba ogółowi...) nie tworzą całości, zgrzytają, nie pasują do siebie. Człowiek i powieść mają to samo imię. Co jest jego treścią? To zależy, co nam wyjdzie, bo to model do składania, w którym jest za dużo elementów.
15,Projekt Prusa zrównoważenia romantyzmu pozytywizmem rozumiemy dziś lepiej dzięki Houellebecqowi. Obu pisarzy wkurza jednostka szantażująca społeczeństwo roszczeniem sobie prawa do absolutnej samorealizacji. Dla Prusa był to spadek po romantycznym bohaterze, który odmawia dostępu do siebie życiu innemu niż jego własne życie psychiczne. Houellebecq atakuje rozpętany kontrkulturą lat 60. nihilistyczny hedonizm lat 80. i 90. Prus przeczuwa, a Houellebecq wie, że wyzwolony wreszcie z ograniczeń politycznych i obyczajowych człowiek to samotna i żałosna maszyna do przyjemności, zaprogramowana ewolucją genetyczną. Ten właśnie problem dręczy Rzeckiego, który utknął jak mucha w sieci pająka-Darwina. – A co, jeśli ludzie to tylko chaotyczne zwierzęta z nadwyżką kultury? – medytuje nad sklepową ladą Rzecki-Dawkins – rozstawiając na początku i na końcu powieści, a naprawdę „po tysiączny raz w życiu”, nakręcane zabawki.
5 pkt za rozwiązanie + 3 pkt za najlepsze rozwiązanie -
1.4.2016 (19:28)
- przydatność:
2% - głosów: 52
2. Podaj imię i nazwisko bohater literackiego, w którego kreacji Prus dokonał odwetu na odrzucającym go społeczeństwie
1.Polski realizm powieściowy XIX w. przypomina postać Morfeusza w „Matriksie”, który z obsesyjnym uporem twierdzi, że rzeczywistość istnieje i jest osiągalna. Prus i jego pokolenie mają za plecami sto lat „życia na niby” w państwie, którego odrębność polityczna, geograficzna, gospodarcza i kulturalna znika na ich oczach, a literatura nie może nawet tego zamierania wypowiedzieć. Mimo to proza realistyczna przedstawia rzeczywistość, jak gdyby nigdy nic, jakby np. w Warszawie nie było Rosjan. To realizm schizofreniczny – im skuteczniej udaje życie, tym bardziej eksponuje nierzeczywistość tej symulacji.
2.Gdyby niektórzy dzisiejsi, co bardziej gorliwi, politycy historyczni naprawdę interesowali się historią, szybko doszliby do wniosku, że wszyscy pisarze pozytywistyczni byli kolaborantami, a Prus spośród nich największym. Lojalni wobec prawa, protestujący w jego granicach, cenzurowali własną twórczość, unikali oficjalnych wystąpień politycznych. Bali się i nie chcieli emigrować. Resztki złudzeń stracili podczas „styczniowej nocy”.
3,Niespełna szesnastoletni Oleś, jako jedyny z Wielkiej Trójki, zobaczył powstanie na własne oczy. Sienkiewicza mądry przywódca partii powstańczej potraktował jak dziecko i kazał wracać do domu, a Orzeszkowa była jeszcze zbyt niemądra, aby traktować konspiracyjną przygodę poważniej niż patriotyczny kulig. Wkrótce wszyscy stracą wiarę w sens martyrologicznej autodestrukcji, zwanej powstaniem narodowym, ale Olek przeżyje to najmocniej.
4,Kiedy dochodzi do siebie po epizodzie powstańczym, który przyniósł mu ranę głowy i więzienie, uświadamia sobie, że padł ofiarą społecznego oszustwa. Oto wmówiono mu, że idąc do powstania, czyni to dla ogólnego dobra, okazuje się jednak, że nikt tego nie chciał, a nawet uznaje się jego heroizm za czyn społecznie szkodliwy. Ale to półprawda. Racjonalny i „rachujący” młodzieniec poszedł do powstania przekonany o fatalności tej decyzji, a uczynił to pod wpływem starszego brata Leona, entuzjasty, który choć nie walczył, oszalał zobaczywszy na Litwie efekty terroru Murawiewa. Obłąkany do końca życia, miał podobno krzykiem reagować na widok Olka. Jakby nie dostrzegał rozsądnego pozytywisty, ale nawiedzające go widmo powstańczego koszmaru. Z intuicją szaleńca, krzykiem dotykał owego ciemnego miejsca, które jest nienazwanym tłem wielu epizodów w pisarstwie Prusa.
5,Po powrocie na studia Aleksander przekonuje się, że nie tylko brat, ale jego dawni koledzy widzą w nim coś groźnego. Urażony i rozczarowany wiedzie żywot mizantropa i śni o tym, że zostanie wielkim naukowcem: matematykiem, a jeszcze lepiej fizykiem lub chemikiem. Hoduje fantazmat sukcesu i sławy – myśl o zemście na obojętnym lub wrogim społeczeństwie. Dokona jej ponad 20 lat później na zupełnie innym polu, stwarzając bohatera, którego czytelnicy pokochają, choć ten pogardliwie odwróci się od zbiorowości.
6,W „Lalce” szczególnie okrutnie rozprawi się z rodziną – nie ma jej tam wcale, a jedynie wdowy, wdowcy, rozwodnicy, porzuceni, stare panny i kawalerowie, single. Dziesiątki bohaterów „Lalki” to galeria ludzi samotnych. Nie ma też żadnej innej skutecznej wspólnoty: proletariackiej, mieszczańskiej czy arystokratycznej. Świat „Lalki” jest zrujnowany tłumionym gniewem i rozgoryczeniem autora. Być może jedynie dzięki zdolności do fikcji Prus nie oszalał jak jego brat.
7.Pozytywiści byli pierwszą formacją inteligencką w Polsce, która stworzyła projekt przemiany narodu w społeczeństwo. A ponieważ zdawali sobie sprawę, że jedynym społeczeństwem był naród szlachecki, musieli szlachtę skłonić do udziału w rzeczywistości, która niesie zagładę jej formie życia, oraz dokonać powszechnej emancypacji ludu w obywateli.
8,Jak chcieli tego dokonać bez instytucji suwerennego państwa, w realiach Polski okupowanej przez zaborców oraz bez rewolucji socjalnej? Służyć miały ku temu dwa instrumenty: gazeta zastępująca szkołę średnią oraz literatura jako technologia wytwarzająca inteligenckie poczucie winy.
Na marginesie: jak straszliwa dokonała się kastracja tej prozy, skoro uznano, że opowieści o chłopcu zakatowanym kijem na śmierć albo o dziewczynce włożonej do pieca w celach leczniczych nadają się do czytania w szkole podstawowej.
9,W tej powieści zaprojektowanym obiektem pozytywistycznego eksperymentu jest Izabela. To z niej chciałby Prus stworzyć człowieka za pomocą wiedzy o faktach. Ona ma się dowiedzieć wszystkiego o świecie i bohaterze, których nie zna i którymi pogardza. Prus lekceważy większość bohaterów powieści, powątpiewa w ich emancypację, czasem ostentacyjnie nimi gardzi. Fascynuje go natomiast istnienie wybitne, inteligencja zmarnowana, osobowość z defektem. Fascynuje go – jak parweniusza – arystokracja, którą chciałby uleczyć wiedzą o rzeczywistym świecie, ale to lekarstwo nie ma do niej dostępu albo nie działa.
10,Pozytywizm zaczął się w gazecie, a wykończyła go powieść pisana tą samą ręką co prasowe popularyzacje nauki. W powieściach Prusa okazuje się, że wiedza wcale nie czyni nas lepszymi i szczęśliwszymi, a co najwyżej skuteczniejszymi. Ostatecznie zaś – jak pouczali starożytni – nie wiedzie do odkrycia ładu i szczęścia, ale do tragedii. W jego trzech powieściach główni bohaterowie kończą fatalnie: zniknięcie bez śladu, samobójstwo, morderstwo.
11,„Lalka” to pierwsza polska powieść o nowym świecie, nowocześnie opisanym. Przed Prusem narrator realistycznej powieści jest jak kustosz w muzeum, oprowadzający nic niewiedzące cielęta, a w dodatku nie kłamie. Tu nie dość, że jest ich dwóch, to jeszcze przeczą sobie, podają różne warianty biografii bohatera, ostentacyjnie udają niewiedzę (np.: „Skąd Rzecki znał podobne szczegóły z życia swych współpracowników? jest to tajemnica, z którą przed nikim się nie zwierzał”). Weźmy bohatera: 45-letni wdowiec zakochany w kobiecie młodszej o 20 lat, a nieśmieszny; patriota i powstaniec styczniowy, a z Ruskimi handluje bronią; głosi potrzebę ożywienia rodzimego handlu i przemysłu, a spekuluje na niekorzystnych dla rodzimego przemysłu cłach przywozowych. Mimo tych i wielu innych kontrowersji my go lubimy!
12,Albo takie nowoczesne dziwy, jak np. „lokowanie produktu” – Prus umieścił w powieści m.in. nazwy sklepów, które reklamowały się w „Kurierze Warszawskim”, gdzie ukazywała się w odcinkach powieść. A ilu rzeczy tam nie ma? Fabryk, Rosjan, robotników, powstania, Syberii, socjalistycznych wystąpień... I te niepokojące zagadki wydobyte przez maniackich badaczy: imię psa Ignacego Rzeckiego zrobione z inicjałów – IR; symetrie dalszych losów Izabeli i Stanisława; powtarzające się inicjały HS w rodzinie Stawskich; lustrzane lata: 1878 (czas akcji) – 1887 (czas pisania); dziwne skutki zaćmienia słońca w Mławie; portrety Szumana i Szlangbaumów, które ewoluują od empatycznego realizmu do antysemickiego pamfletu...
13,Liczne sprzeczności i niekonsekwencje w jego powieściach odpowiadają złożoności człowieka, który odkrywa w sobie niepasujące do siebie części. Nie wierzyłem Prusowi, kiedy upierał się, że tytuł powieści odnosi się jedynie do lalki, ciętej na kawałki przed sędziowskim trybunałem, aby odsłonić prawdę o jej pochodzeniu, czyli wypisane wewnątrz imię bohatera. Po latach lektury mu wierzę, ponieważ odkrycie Prusa i genialne przedstawienie tego odkrycia mówi, że człowiek nowoczesny, ten wielbiony przez niego self-made man, nie ma swojej istoty, jest tworem warunków społecznych i historycznych, ale może też sam się stworzyć; jest modelem do składania.
14,Na początku swej drogi myślowej i twórczej Prus widział w tym fenomen nowej wolności, która była dla jego pokolenia szansą na wyzwolenie się z fatalizmu polskiej historii, cywilizacyjnego zacofania, determinizmu urodzenia. Prus starszy przekonuje się, że te części (wiedza, biznes, miłość, lojalność wobec przegranej, postęp, użyteczność, pragnienie szczęścia, służba ogółowi...) nie tworzą całości, zgrzytają, nie pasują do siebie. Człowiek i powieść mają to samo imię. Co jest jego treścią? To zależy, co nam wyjdzie, bo to model do składania, w którym jest za dużo elementów.
15,Projekt Prusa zrównoważenia romantyzmu pozytywizmem rozumiemy dziś lepiej dzięki Houellebecqowi. Obu pisarzy wkurza jednostka szantażująca społeczeństwo roszczeniem sobie prawa do absolutnej samorealizacji. Dla Prusa był to spadek po romantycznym bohaterze, który odmawia dostępu do siebie życiu innemu niż jego własne życie psychiczne. Houellebecq atakuje rozpętany kontrkulturą lat 60. nihilistyczny hedonizm lat 80. i 90. Prus przeczuwa, a Houellebecq wie, że wyzwolony wreszcie z ograniczeń politycznych i obyczajowych człowiek to samotna i żałosna maszyna do przyjemności, zaprogramowana ewolucją genetyczną. Ten właśnie problem dręczy Rzeckiego, który utknął jak mucha w sieci pająka-Darwina. – A co, jeśli ludzie to tylko chaotyczne zwierzęta z nadwyżką kultury? – medytuje nad sklepową ladą Rzecki-Dawkins – rozstawiając na początku i na końcu powieści, a naprawdę „po tysiączny raz w życiu”, nakręcane zabawki.
maudii27 rozwiązanych zadań
maudii2
17.4.2016 (16:10)
Zadanie 1.Geneza utworu: Jak wiadomo z wypowiedzi pisarza, już w 1884 r. nosił się on z zamiarem stworzenia dużej powieści o tematyce współczesnej. W tym czasie Prus był felietonistą, znanym z kronik, zamieszczanych w prasie warszawskiej pod różnymi tytułami (m.in. Kroniki tygodniowe), autorem nowel i mikropowieści Anielka. Do realizacji swojego planu przystąpił wkrótce, kończąc rozpoczętą kilka lat wcześniej Placówkę, a następnie pisząc swą najwybitniejszą powieść, Lalkę. W latach 1887-1889 była ona drukowana w odcinkach na łamach „Kuriera Codziennego”. Wydanie książkowe ukazało się w 1890 r. Powieść nie została przyjęta zbyt dobrze, zarówno ze względu na postać autora, którego uznawano bardziej za felietonistę i dziennikarza niż za pisarza, a także z powodu nowatorskiej formy utworu, któremu zarzucano błędy konstrukcyjne i niejasną wymowę ideową. realistyczna
Czas akcji: Czas akcji ogranicza się do lat 1878-1879, znacznie szerszy jest jednak czas fabuły, który w Pamiętniku starego subiekta obejmuje okres dzieciństwa Rzeckiego i jego młodość – udział w Wiośnie Ludów na Węgrzech w 1848 r. W swoich zapiskach sięga on także do młodych lat Wokulskiego, kiedy był on kelnerem u Hopfera. Pojawia się w utworze także powstanie styczniowe, w którym brał udział Wokulski, a także listopadowe, w którym walczył jego ojciec.
Miejsce akcji: Głównym miejscem wydarzeń przedstawionych w Lalce jest Warszawa, akcja toczy się również w Paryżu i Zasławku, w retrospekcji przywołana zostaje Bułgaria, skąd wraca Wokulski, i Syberia, gdzie został zesłany po powstaniu styczniowym. We wspomnieniach Rzeckiego pojawiają się także Węgry, Turcja i Zamość.
Streszczenie
Akcja powieści przebiega dwutorowo: wątek Stanisława Wokulskiego przeplata się z wątkiem jego pracownika i przyjaciela Ignacego Rzeckiego. Wokulski, właściciel sklepu w Warszawie, zakochał się w pięknej arystokratce Izabeli Łęckiej. By pomnożyć swój majątek i tym samym stać się godnym jej ręki, wyjechał do Bułgarii. Po powrocie ze znacznie powiększonym kapitałem Wokulski życzliwie przyjmowany jest przez wyższe sfery Warszawy. Zaczyna prowadzić intratną spółkę handlującą z Rosją, wszyscy cenią jego zmysł do interesów, a szczególnie jest nim zachwycony Tomasz Łęcki, który z chęcią widziałby w nim opiekuna swej córki.
Fatalna sytuacja finansowa Łęckich sprzyja planom Stanisława – spłaca długi rodziny, wykupuje weksle i oferuje dogodne pożyczki. Z powodu kłopotów finansowych ilość kandydatów do ręki panny zmniejszyła się do dwóch: marszałka i barona, którzy ze względu na podeszły wiek budzą w niej wstręt. Izabela powoli zaczyna domyślać się, jakie plany względem niej żywi Wokulski, i wbrew naciskom ze strony rodziny nie zamierza zniżyć się do ożenku z kupcem. Jej upór jednak stopniowo maleje wraz ze wzrostem zaufania, jakim obdarza go jej ojciec, oraz zależności Łęckich od Wokulskiego.
Stanisław stara się dorównać swej ukochanej – często bywa w teatrze, chodzi na koncerty, potajemnie uczy się także języka angielskiego. Panna zaczyna się do niego przyzwaczajać, choć wciąż przeszkadza jej pochodzenie Stanisława. Wciąż marzy jej się idealny, bogaty narzeczony z arystokracji. Na obiedzie u hrabiny Karolowej prezesowa Zasławska opowiada swą miłosną historię sprzed lat – niegdyś łączyło ją bowiem wspaniałe uczucie ze stryjem Stanisława. Nie doszło jednak do małżeństwa, ponieważ stryj pochodził z biednej szlachty. Prezesowa opowiedziała mu także o wielkim kamieniu w Zasławku, który upamiętnia miłość dwojga zakochanych. Poprosiła Wokulskiego, by ten na kamieniu zlecił wyrycie kilku strof z Mickiewicza.
Stanisław wyjeżdża w interesach do Paryża, gdzie poznaje Geista, nawiedzonego naukowca, ogląda laboratorium, w którym pracował on nad metalem lżejszym od powietrza. Geist próbuje namówić Stacha do współpracy i prosi o finansowe wsparcie. Wokulski nie kryje zainteresowania jego wynalazkiem.
Izabela przyjmuje ostatecznie oświadczyny Wokulskiego. W pociągu, którym jadą do Krakowa, Łęcka w obecności Wokulskiego rozmawia po angielsku ze swym kuzynem Starskim, drwiąc ze Stacha i flirtując. Wokulski, który w sekrecie nauczył się angielskiego, jest wzburzony ich rozmową. Na pierwszej stacji wysiada, mówiąc Starskiemu, co o nim myśli, po czym rzuca Łęckiej na pożegnanie: „Farewell, miss Iza, farewell”.
Zrozpaczony, próbuje popełnić samobójstwo, ratuje go jednak Wysocki. Po tym wydarzeniu Wokulski odsuwa się od świata, jednak za sprawą znajomego wynalazcy Ochockiego ożywają w nim dawne zainteresowania nauką. Informuje Ignacego, że być może wyjedzie do Moskwy. Widziano go jednak w okolicach zamku w Zasławku, a także jak kupował dynamit. Z listu otrzymanego od znajomego Rzecki dowiaduje się, że Wokulski był tam w momencie wybuchu. Izabela Łęcka wyjeżdża, by wstąpić do klasztoru. Informacja o losie przyjaciela przygnębia Rzeckiego, który w nocy umiera.
Bohaterowie
Stanisław Wokulski – pozytywista czy romantyk?
Główny bohater Lalki jest postacią niejednoznaczną, pełną sprzeczności, budzącą kontrowersyjne opinie. Wśród ludzi, którzy go znają, wywołuje dość skrajne oceny. Rzecki chce w nim widzieć bliskiego mu duchem romantyka i idealistę, a w zagadkowym zachowaniu swego pracodawcy i przyjaciela domyśla się działalności konspiracyjnej. Niechętnie przyjmuje do wiadomości fakt, że Wokulski zakochał się w Izabeli Łęckiej. Na kartach swojego pamiętnika tworzy własną, alternatywną wersję losów przyjaciela, który jego zdaniem powinien poślubić panią Stawską i nadal prowadzić sklep. Rzecki widzi w nim nawet człowieka odpowiedniego do roli przywódcy narodowego powstania. Stateczni mieszczanie uznają natomiast Wokulskiego za awanturnika i ryzykanta, niemal za wariata. Inni widzą w nim sprytnego dorobkiewicza, który dzięki swemu majątkowi chce wejść do wyższych sfer.
Dla przedstawicieli arystokracji, takich jak Tomasz Łęcki, Wokulski jest po prostu „zwykłym kupcem”, inni dostrzegają w nim potomka szlacheckiej rodziny, uczciwego człowieka sukcesu, któremu można powierzyć kapitał, a nawet wydać za niego córkę. Dla Łęckiej jest naiwnym adoratorem, który spełni każdy jej kaprys, natomiast prezesowa widzi w nim rozsądnego i zdecydowanego mężczyznę, którym nie można manipulować. Ludzie, tacy jak Węgiełek czy bracia Wysoccy, którym Wokulski pomógł, cenią go jako szlachetnego i szczodrego człowieka. Za zdolnego człowieka interesu, lecz nieco naiwnego romantyka, uznają go Szlangbaumowie czy pani Meliton, którzy czerpią ze swej znajomości z bohaterem pewne korzyści. Ochocki uważa Wokulskiego za człowieka, który mógłby wiele osiągnąć w nauce, podobnie ocenia go Geist, obawiając się jednak, że bohater skończy jako samobójca. Połączenie romantyka i pozytywisty widzi w Wokulskim Szuman, krytykujący go za idealistyczne podejście do kobiet. W głównym bohaterze Lalki, postaci kontrowersyjnej i niejednoznacznej, można dostrzec cechy zarówno romantyka, jak i pozytywisty.
Wokulski jako romantyk
W biografii Wokulskiego można odnaleźć epizody bliskie wzorcowi bohatera romantycznego. Należy do nich walka narodowowyzwoleńcza – powstanie styczniowe, a także niespełniona, obsesyjna i tragiczna miłość do Izabeli Łęckiej, zakończona próbą samobójczą. Kolejną cechą, która zbliża Wokulskiego do bohaterów romantycznych, jest jego niejasna przyszłość – nie wiadomo, czy ginie on w zakończeniu powieści, czy może zaczyna gdzieś zupełnie nowe życie. Warto zauważyć, że schemat romantycznej biografii został w przypadku Wokulskiego odwrócony – w młodości walczył o wolność ojczyzny, natomiast w wieku dojrzałym pojawiło się w jego życiu typowo romantyczne uczucie.
Wokulski jako pozytywista
Bohater posiada też drugą stronę osobowości, która każe w nim widzieć pozytywistę – trzeba tu wymienić przede wszystkim jego umiłowanie wiedzy i zainteresowania naukowe, a także przedsiębiorczość, która czyni z niego – mówiąc dzisiejszym językiem – skutecznego biznesmena i człowieka sukcesu. Wokulski jest również człowiekiem wrażliwym społecznie, jego stosunek do filantropii jest jednak krytyczny, pomaga biednym, dając im szansę na rozpoczęcie nowego życia, jak to miało miejsce w przypadku prostytutki Marii. Bohater jest również racjonalistą, nawet w miłości, o czym świadczy jego metodyczne „osaczanie” panny Łęckiej i wkradanie się w łaski jej ojca przy pomocy pieniędzy.
Wymienione cechy osobowości Wokulskiego splatają się ze sobą – zdobywa on kapitał jak typowy racjonalista, jednak cel, który mu w tym przyświeca – uczucie do Izabeli – stoi w zupełnej sprzeczności z rozsądkiem. Jego motywacje mają więc romantyczny charakter. Trudno stworzonego przez Prusa bohatera zamknąć w jednej formule – jest człowiekiem o skomplikowanej psychice, pełnym sprzeczności, niewątpliwie należy go uznać za jednostkę nieprzeciętną, energiczną i twórczą. Wokulski konsekwentnie realizuje postawione sobie cele, posiada szerokie horyzonty intelektualne, interesuje się nauką. Mimo dorabiania się na handlu bronią czy innych interesach, które wielu ludzi uznaje za niezbyt uczciwe, Wokulski jest pracowity i uczciwy. Chętnie udziela swej pomocy potrzebującym. Jest człowiekiem pozbawionym uprzedzeń – wśród jego przyjaciół są Żydzi – i pragmatykiem robiącym interesy z Rosjanami.
Mimo wielu zalet osobowość Wokulskiego naznaczona jest piętnem fatalizmu – udane interesy i zdobyty majątek nie przynoszą mu satysfakcji, jego idealistyczne dążenia są skazane na klęskę, nie potrafi też znaleźć szczęścia w miłości. Ostatecznie ocena bohatera zależy jednak od interpretacji zakończenia powieści, co czyni odpowiedź na pytanie „kim jest Wokulski?” jeszcze trudniejszą.
Panorama społeczeństwa polskiego
Prus ukazał w Lalce szeroki przekrój społeczeństwa polskiego końca lat 70. XIX w. Obraz współczesnych mu rodaków jest zdecydowanie krytyczny, pisarz, jak sam stwierdził w komentarzu do własnej powieści, ukazał w niej rozkład społeczeństwa. Niemal wszystkie jego warstwy zostały ocenione negatywnie.
Arystokracja
Szczególnie krytycznie została ukazana arystokracja – klasa żyjąca resztkami dawnej chwały, pełnej uprzedzeń wobec innych warstw społecznych, gardząca pracą i prowadząca próżniacze życie. Jej przedstawicielką jest wielka miłość Wokulskiego, Izabela Łęcka, będąca uosobieniem wielu typowych wad swojej klasy. Jest kobietą próżną, egoistką, oczekującą od innych spełniania jej zachcianek. Niezdolna do prawdziwej miłości, potrafi jedynie flirtować, jest powierzchowna, łatwo ulega fascynacji. Jest kobietą zimną i wyrachowaną, potrafi być złośliwa i okrutna, czego doświadczył Wokulski.
Typowym przedstawicielem arystokracji jest również jej ojciec, Tomasz Łęcki, niegdyś obracający się w kręgu europejskiej elity, który z powodu prowadzenia zbyt wystawnego życia utracił majątek. Jest dumny i próżny, ma wysokie mniemanie o zaletach swego umysłu, w gruncie rzeczy jest ograniczonym, niezdolnym do odpowiedniego pokierowania swym życiem egoistą, który cynicznie wykorzystuje Wokulskiego. Jedyną nadzieją na poprawę sytuacji jest dla niego wydanie córki za kogoś majętnego. Chociaż gardzi ludźmi spoza swojej klasy, gotów jest nawet zgodzić się na małżeństwo Izabeli ze „zwykłym kupcem”.
Typowym przedstawicielem młodego pokolenia arystokracji jest Kazio Starski, hulaka i kobieciarz, amoralny i pozbawiony poważniejszych zainteresowań, liczący na ożenek z posażną panną. Bardziej pozytywnie przedstawia się Książę, będący patriotą i idealistą, a także zwolennikiem postępu, uważającym, że arystokraci mogą realizować się w takich dziedzinach jak przemysł, a nawet handel. Jest on jednak człowiekiem oderwanym od rzeczywistości, nieznającym prawdziwych problemów narodu, pozbawionym energii i niezdolnym do działania.
Do postaci pozytywnie wyróżniających się spośród przedstawicieli arystokracji należy baronowa Zasławska, wyróżniająca się na tle innych przedstawicieli swej warstwy, których ocenia krytycznie. Potrafi dobrze zarządzać własnym majątkiem, jest przy tym osobą chętną do pomocy potrzebującym. W młodości łączyło ją uczucie ze stryjem Wokulskiego, na przeszkodzie ich szczęściu stanęły jednak różnice stanowe.
Obrazu arystokracji dopełniają takie postacie, jak ukazani nieco karykaturalnie baronostwo Krzeszowscy i filantropka hrabina Karolowa. Wyjątkową postacią w tym gronie jest Julian Ochocki, pasjonat nauki, przedstawiciel rodzącej się polskiej inteligencji.
Szlachta
Szlachta została przez Prusa ukazana krytycznie – jej przedstawicielem jest ojciec Wokulskiego i Wirski, obaj są szlachcicami „wysadzonymi z siodła” i posiadają wszelkie wady swego stanu. Stary Wokulski zmarnował życie, procesując się o utracony majątek, pogardzał pracą i wykształceniem, mając synowi za złe jego ambicje. Wirski utracił majątek w wyniku hulaszczego trybu życia, staczając się niemal na dno społecznej hierarchii. Po utracie ziemi obydwaj nie potrafili odnaleźć się w nowym, kapitalistycznym społeczeństwie. Nietypowym przedstawicielem szlachty, który dzięki własnej przedsiębiorczości osiągnął sukces, jest Stanisław Wokulski.
Mieszczaństwo
Prus przedstawił w powieści także warszawskich mieszczan, wśród których znajdują się zarówno Polacy, jak i Niemcy i Żydzi. Rodacy Wokulskiego nie są zbyt przedsiębiorczy i chętni do pracy. Przykładem może być radca Węgrowicz, który od lat zajmuje się głównie plotkami i przesiadywaniem w restauracjach.
Niemcy
Przeciwieństwem niezbyt skłonnych do pracy Polaków są Niemcy tacy jak Mincel i jego żona, założyciele sklepu, który odziedziczył po Minclowej Wokulski. To ludzie pracowici, zdyscyplinowani, dla pracowników surowi, ale sprawiedliwi.
Żydzi
Niezwykle skutecznymi ludźmi interesu są Żydzi. Nie są oni grupą wolną od wewnętrznych podziałów i konfliktów między tradycjonalistami, do których należy stary Szlangbaum, a młodym pokoleniem, którego przedstawicielem jest Henryk, subiekt w sklepie Wokulskiego, a potem jego właściciel. Mimo to są solidarni, pracowici i oszczędni. Potrafią konsekwentnie dążyć do wybranego celu, nie są jednak wolni od wad takich jak chciwość czy bezwzględność w interesach. Pewnym wyjątkiem wśród nich jest Szuman, przyjaciel Wokulskiego, typ rozczarowanego idealisty.
Warstwa najuboższa
Prus przedstawił także najuboższą warstwę społeczeństwa – do której należą mieszkańcy Powiśla – prostytutka Maria i bracia Wysoccy. Ludzie tacy jak oni byli skazani na wegetację i szybką śmierć, powieściowi bohaterowie mają jednak więcej szczęścia i dzięki Wokulskiemu udaje im się wyrwać z biedy. Warszawski lud został przez Prusa ukazany z sympatią, jego przedstawiciele potrafią wykorzystać daną im szansę, są pracowici i niepozbawieni wrażliwości moralnej. Współczesna panorama społeczeństwa została wzbogacona o historyczną głębię dzięki wprowadzeniu pamiętnika Rzeckiego. Postać starego subiekta i jego zapiski pozwalają także na konfrontację dawnej, bohaterskiej przeszłości z płaską i budzącą pesymistyczne nastroje teraźniejszością.
Problematyka
Lalka jako powieść o idealistach
Według samego Prusa, zamiarem, który przyświecał mu w pisaniu Lalki, było ukazanie naszych polskich idealistów na tle społecznego rozkładu. Wypowiedź autora można uzupełnić, dodając, że pokazał on przede wszystkim niepowodzenia i rozczarowania owych idealistów, związane ze stanem polskiego społeczeństwa. Często uznaje się Lalkę za powieść o trzech pokoleniach albo trzech typach idealistów (Rzecki, Wokulski, Ochocki), którym przeciwstawiona została postawa trzeźwego realisty, jakim jest Henryk Szlangbaum.
Rzecki – idealista polityczny
Do pierwszego pokolenia idealistów należy Rzecki, którego autor Lalki nazwał idealistą politycznym. Stary subiekt jest człowiekiem zapatrzonym w przeszłość, podobnie jak jego ojciec żyjącym mitem napoleońskim i ciągle wierzącym, że syn Napoleona III pójdzie w ślady swego wielkiego przodka. Bonapartyzm starego subiekta jest postawą anachroniczną i naiwną, wypływa jednak ze szczerych pobudek. Dla Rzeckiego najważniejsze są ideały narodowe i wolnościowe, za które walczył na Węgrzech. Nie potrafi odnaleźć się we współczesnym mu świecie rozwijającego się kapitalizmu, w którym najważniejszą wartością stał się pieniądz. Jego ideały należą już do przeszłości, z czego bohater zdaje sobie sprawę, pisząc w pamiętniku o swym postępującym osamotnieniu. Niepoprawnym marzycielem jest Rzecki także w życiu prywatnym, licząc na to, że Wokulski ułoży sobie życie tak, jak stary subiekt tego pragnie, tzn. ożeni się ze Stawską, będzie nadal prowadził sklep, a może nawet stanie na czele przyszłego powstania.
Wokulski – idealista epoki przejściowej
Wokulski, młodszy od Rzeckiego, należy do drugiego pokolenia idealistów; według stwierdzenia samego Prusa Wokulski jest „idealistą bardzo złożonym, jako człowiek epoki przejściowej”. Idąc tym tropem, można powiedzieć, że w postaci głównego bohatera Lalki splatają się ideały romantyczne i pozytywistyczne. Jego osobowość kształtowała się w epoce romantyzmu. W młodości bliskie mu były ideały walki o wolność ojczyzny, brał udział w powstaniu styczniowym, później poszedł jednak z duchem nowych czasów, wybierając karierę człowieka interesu. W pierwszym etapie swego życia realizował więc romantyczny wzorzec powstańca, w drugim pozytywistyczne ideały – jako człowiek dojrzały zmienił się w pracowitego i zapobiegliwego.
Idealizm Wokulskiego trudno jednak sprowadzić do jakiegoś prostego wzorca. Z jednej strony jest on człowiekiem zaangażowanym w otaczającą go rzeczywistość, wrażliwym na krzywdę społeczną. Myśli o poprawie sytuacji najuboższych, dostrzegając konieczność reform. Wokulski jako jednostka wybitna może zrobić wiele dobrego dla społeczeństwa, nie potrafi jednak odnaleźć się w panujących ówcześnie warunkach. Jego pomysły trafiają w próżnię, cenne dla niego wartości nie cieszą się uznaniem społeczeństwa. Bohater nie może liczyć na podupadłą nie tylko finansowo, ale także moralnie arystokrację, której egoistycznie nastawieni przedstawiciele nie rozumieją potrzeby zmian ani sensu pracy. Zapatrzeni w arystokrację przedstawiciele ziemiaństwa także nie potrafią się odnaleźć w nowej epoce. Kształtujące się dopiero warstwy społeczne, takie jak burżuazja i robotnicy, są jeszcze zbyt słabe, podobnie jak przedstawiciele drobnego mieszczaństwa.
Ochocki – idealista naukowy
Nadzieją mogą być idealiści nowego typu, ukształtowani przez pozytywistyczne hasła postępu naukowego, których w powieści reprezentuje Ochocki. Ów młody arystokrata, wolny od przywar typowych dla swej klasy, pragnie poświęcić swe życie badaniom naukowym, które mogłyby przynieść pożytek społeczeństwu. Jego idealistyczna postawa spotyka się jednak z niezrozumieniem w gronie najbliższych mu ludzi, a także brakiem oparcia wśród przemysłowców, którzy nie są w stanie dostrzec praktycznych korzyści płynących z działalności naukowej Ochockiego. Marzy o stworzeniu machiny latającej, w związku z czym wielu ludzi widzi w nim po prostu fantastę. Dla takich jak on nie ma miejsca w polskim społeczeństwie, dlatego też wyjeżdża do Paryża, by pracować u boku Geista.
Lalka nazywana jest często powieścią o straconych złudzeniach kolejnych pokoleń idealistów. Warto zwrócić uwagę, że ich losy mają wymiar ponadindywidualny; przedstawiając niepowodzenia swoich bohaterów, Prus ukazał upadek zarówno romantycznych, jak i pozytywistycznych ideałów, do których jego zdaniem nie dorosło polskie społeczeństwo, niechętne, a nawet wrogie inicjatywom podejmowanym przez twórcze jednostki. Nie oznacza to, że autor Lalki gloryfikował postawy idealistyczne – miał do nich również stosunek krytyczny, zarzucając idealistom m.in. niechęć do metodycznego, codziennego wysiłku, który przynosił efekty dopiero po długim czasie.
Lalka jako powieść dojrzałego realizmu
Lalka należy do największych osiągnięć realizmu, Prus odszedł tutaj od dominującego szczególnie na początku epoki pozytywizmu wzorca powieści tendencyjnej, tworząc dzieło bogate i wielowarstwowe, trudne do jednoznacznej interpretacji. Można tu odnaleźć cechy panoramicznej powieści społecznej, prozy psychologicznej i romansu, a także fragmenty bliskie powieści historycznej (pamiętnik Rzeckiego, ze świetnymi scenami batalistycznymi). Wątki związane z głównymi bohaterami (Wokulskim i Rzeckim) służą panoramicznemu ukazaniu życia współczesnej Warszawy, wzbogaconego historyczną retrospekcją, dzięki której pojawia się w utworze problematyka narodowowyzwoleńcza. Losy postaci, poddane motywacji realistycznej, zostały powiązane z wielkimi problemami społecznymi epoki, takimi jak upadek arystokracji i szlachty, rozwój kapitalizmu i narodziny nowych klas społecznych: inteligencji i burżuazji. Na przykładzie historii sklepu i zarządzanej przez Wokulskiego spółki pisarz Prus ukazał ówczesne procesy ekonomiczne.
Lalka jako powieść społeczno- obyczajowa
Opisał również istniejące w polskim społeczeństwie antagonizmy klasowe i narodowościowe, a także codzienne życie ówczesnych mieszkańców Warszawy, utrwalając na kartach powieści ich obyczajowość. Prus pieczołowicie oddał realia geograficzne i historyczne, umieszczając w swej powieści wiele wydarzeń, które faktycznie miały miejsce w latach 1878-1879. Wzbogacenie problematyki wymagało nowych rozwiązań w zakresie poetyki powieści. Akcja ma w Lalce charakter drugorzędny, głównym elementem konstrukcji utworu stało się bowiem zderzanie różnych ocen i interpretacji wydarzeń. Zadanie to pozostawił autor czytelnikowi, tworząc powieść o luźnej, otwartej kompozycji, której zakończenie nie zawiera wyraźnej puenty, ale zagadkę, którą można próbować rozwiązać na różne sposoby: Wokulski równie dobrze mógł zginąć pod zasławskimi ruinami lub wyruszyć w podróż dookoła świata, czy wyjechać do Paryża i prowadzić wraz z Geistem eksperymenty naukowe. Innym nowatorskim zabiegiem było wprowadzenie podwójnej narracji
Lalka jako powieść psychologiczna
Do powieści dojrzałego realizmu zbliża Lalkę także konstrukcja bohaterów. Prus stosuje charakterystykę pośrednią, czyli poprzez narratorski opis, także w formie milieu przez ukazanie otoczenia postaci (np. pokoju Izabeli Łęckiej), a także bezpośrednią, przedstawiając ich w działaniu. W stosunku do powieści tendencyjnej postacie są znacznie bardziej pogłębione psychologicznie, ich motywacje są skomplikowane, mają bogatszą osobowość, na którą często składają się przeciwstawne cechy. Bohaterów takich jak Wokulski trudno jest jednoznacznie ocenić.
Konstrukcja fabuły
W powieści istnieją dwa ciągi fabularne, które wzajemnie się przenikają – pierwszy związany jest z miłością Wokulskiego do Łęckiej, drugi z biografią Rzeckiego. Lalka jest powieścią wielowątkową, w której można wyróżnić wątek romansowy (nieszczęśliwa miłość Wokulskiego do Izabeli Łęckiej), historyczny (m.in. opis Wiosny Ludów na Węgrzech), obyczajowy (obraz życia różnych warstw społecznych, m.in. arystokracji i miejskiej biedoty), sensacyjny – kradzież lalki, a nawet wątek fantastyczny – wynalazek Geista (metal lżejszy od powietrza). Wielowątkowość łączy się z rozluźnieniem konstrukcji fabuły – poszczególne wydarzenia nie zawsze są połączone ścisłym związkiem przyczynowo-skutkowym. W powieści pojawia się wiele epizodów, mających charakter autonomiczny.
Otwarta kompozycja utworu, w którym nie ma jednoznacznego rozwiązania wątku związanego z głównym bohaterem i wyraźnej puenty, stwarza możliwość różnych interpretacji.
Narracja
W Lalce Prus zastosował podwójną narrację. Dominującą rolę odgrywa w utworze obiektywny, trzecioosobowy narrator odautorski. Jest on ukryty za światem przedstawionym, nie bierze udziału w akcji i posiada pełną wiedzę na temat losów bohaterów, a także ich psychiki. Nie ujawnia wprost swoich ocen ani nie komentuje wydarzeń. Dodatkowo Prus wprowadził drugiego subiektywnego narratora, autora pamiętnika – Ignacego Rzeckiego, który jest uczestnikiem wydarzeń i patrzy na nie z własnej perspektywy, często oceniając i komentując bieżące wydarzenia oraz sięgając w przeszłość bohaterów.
Pierwsza forma narracji trzecioosobowej została dodatkowo wzbogacona o narrację personalną, czyli prowadzoną z punktu widzenia konkretnej postaci, przy zastosowaniu mowy pozornie zależnej.
Język utworu
Język Lalki jest prosty, pozbawiony stylistycznych ozdobników, a jednocześnie żywy i pełen humoru. Prus zastosował indywidualizację językową, widoczną m.in. w pamiętniku Rzeckiego, czy sposobie, w jaki wysławia się służba.
MYŚLĘ ŻE POMOGŁAM ... LICZĘ NA NAJ...
Czas akcji: Czas akcji ogranicza się do lat 1878-1879, znacznie szerszy jest jednak czas fabuły, który w Pamiętniku starego subiekta obejmuje okres dzieciństwa Rzeckiego i jego młodość – udział w Wiośnie Ludów na Węgrzech w 1848 r. W swoich zapiskach sięga on także do młodych lat Wokulskiego, kiedy był on kelnerem u Hopfera. Pojawia się w utworze także powstanie styczniowe, w którym brał udział Wokulski, a także listopadowe, w którym walczył jego ojciec.
Miejsce akcji: Głównym miejscem wydarzeń przedstawionych w Lalce jest Warszawa, akcja toczy się również w Paryżu i Zasławku, w retrospekcji przywołana zostaje Bułgaria, skąd wraca Wokulski, i Syberia, gdzie został zesłany po powstaniu styczniowym. We wspomnieniach Rzeckiego pojawiają się także Węgry, Turcja i Zamość.
Streszczenie
Akcja powieści przebiega dwutorowo: wątek Stanisława Wokulskiego przeplata się z wątkiem jego pracownika i przyjaciela Ignacego Rzeckiego. Wokulski, właściciel sklepu w Warszawie, zakochał się w pięknej arystokratce Izabeli Łęckiej. By pomnożyć swój majątek i tym samym stać się godnym jej ręki, wyjechał do Bułgarii. Po powrocie ze znacznie powiększonym kapitałem Wokulski życzliwie przyjmowany jest przez wyższe sfery Warszawy. Zaczyna prowadzić intratną spółkę handlującą z Rosją, wszyscy cenią jego zmysł do interesów, a szczególnie jest nim zachwycony Tomasz Łęcki, który z chęcią widziałby w nim opiekuna swej córki.
Fatalna sytuacja finansowa Łęckich sprzyja planom Stanisława – spłaca długi rodziny, wykupuje weksle i oferuje dogodne pożyczki. Z powodu kłopotów finansowych ilość kandydatów do ręki panny zmniejszyła się do dwóch: marszałka i barona, którzy ze względu na podeszły wiek budzą w niej wstręt. Izabela powoli zaczyna domyślać się, jakie plany względem niej żywi Wokulski, i wbrew naciskom ze strony rodziny nie zamierza zniżyć się do ożenku z kupcem. Jej upór jednak stopniowo maleje wraz ze wzrostem zaufania, jakim obdarza go jej ojciec, oraz zależności Łęckich od Wokulskiego.
Stanisław stara się dorównać swej ukochanej – często bywa w teatrze, chodzi na koncerty, potajemnie uczy się także języka angielskiego. Panna zaczyna się do niego przyzwaczajać, choć wciąż przeszkadza jej pochodzenie Stanisława. Wciąż marzy jej się idealny, bogaty narzeczony z arystokracji. Na obiedzie u hrabiny Karolowej prezesowa Zasławska opowiada swą miłosną historię sprzed lat – niegdyś łączyło ją bowiem wspaniałe uczucie ze stryjem Stanisława. Nie doszło jednak do małżeństwa, ponieważ stryj pochodził z biednej szlachty. Prezesowa opowiedziała mu także o wielkim kamieniu w Zasławku, który upamiętnia miłość dwojga zakochanych. Poprosiła Wokulskiego, by ten na kamieniu zlecił wyrycie kilku strof z Mickiewicza.
Stanisław wyjeżdża w interesach do Paryża, gdzie poznaje Geista, nawiedzonego naukowca, ogląda laboratorium, w którym pracował on nad metalem lżejszym od powietrza. Geist próbuje namówić Stacha do współpracy i prosi o finansowe wsparcie. Wokulski nie kryje zainteresowania jego wynalazkiem.
Izabela przyjmuje ostatecznie oświadczyny Wokulskiego. W pociągu, którym jadą do Krakowa, Łęcka w obecności Wokulskiego rozmawia po angielsku ze swym kuzynem Starskim, drwiąc ze Stacha i flirtując. Wokulski, który w sekrecie nauczył się angielskiego, jest wzburzony ich rozmową. Na pierwszej stacji wysiada, mówiąc Starskiemu, co o nim myśli, po czym rzuca Łęckiej na pożegnanie: „Farewell, miss Iza, farewell”.
Zrozpaczony, próbuje popełnić samobójstwo, ratuje go jednak Wysocki. Po tym wydarzeniu Wokulski odsuwa się od świata, jednak za sprawą znajomego wynalazcy Ochockiego ożywają w nim dawne zainteresowania nauką. Informuje Ignacego, że być może wyjedzie do Moskwy. Widziano go jednak w okolicach zamku w Zasławku, a także jak kupował dynamit. Z listu otrzymanego od znajomego Rzecki dowiaduje się, że Wokulski był tam w momencie wybuchu. Izabela Łęcka wyjeżdża, by wstąpić do klasztoru. Informacja o losie przyjaciela przygnębia Rzeckiego, który w nocy umiera.
Bohaterowie
Stanisław Wokulski – pozytywista czy romantyk?
Główny bohater Lalki jest postacią niejednoznaczną, pełną sprzeczności, budzącą kontrowersyjne opinie. Wśród ludzi, którzy go znają, wywołuje dość skrajne oceny. Rzecki chce w nim widzieć bliskiego mu duchem romantyka i idealistę, a w zagadkowym zachowaniu swego pracodawcy i przyjaciela domyśla się działalności konspiracyjnej. Niechętnie przyjmuje do wiadomości fakt, że Wokulski zakochał się w Izabeli Łęckiej. Na kartach swojego pamiętnika tworzy własną, alternatywną wersję losów przyjaciela, który jego zdaniem powinien poślubić panią Stawską i nadal prowadzić sklep. Rzecki widzi w nim nawet człowieka odpowiedniego do roli przywódcy narodowego powstania. Stateczni mieszczanie uznają natomiast Wokulskiego za awanturnika i ryzykanta, niemal za wariata. Inni widzą w nim sprytnego dorobkiewicza, który dzięki swemu majątkowi chce wejść do wyższych sfer.
Dla przedstawicieli arystokracji, takich jak Tomasz Łęcki, Wokulski jest po prostu „zwykłym kupcem”, inni dostrzegają w nim potomka szlacheckiej rodziny, uczciwego człowieka sukcesu, któremu można powierzyć kapitał, a nawet wydać za niego córkę. Dla Łęckiej jest naiwnym adoratorem, który spełni każdy jej kaprys, natomiast prezesowa widzi w nim rozsądnego i zdecydowanego mężczyznę, którym nie można manipulować. Ludzie, tacy jak Węgiełek czy bracia Wysoccy, którym Wokulski pomógł, cenią go jako szlachetnego i szczodrego człowieka. Za zdolnego człowieka interesu, lecz nieco naiwnego romantyka, uznają go Szlangbaumowie czy pani Meliton, którzy czerpią ze swej znajomości z bohaterem pewne korzyści. Ochocki uważa Wokulskiego za człowieka, który mógłby wiele osiągnąć w nauce, podobnie ocenia go Geist, obawiając się jednak, że bohater skończy jako samobójca. Połączenie romantyka i pozytywisty widzi w Wokulskim Szuman, krytykujący go za idealistyczne podejście do kobiet. W głównym bohaterze Lalki, postaci kontrowersyjnej i niejednoznacznej, można dostrzec cechy zarówno romantyka, jak i pozytywisty.
Wokulski jako romantyk
W biografii Wokulskiego można odnaleźć epizody bliskie wzorcowi bohatera romantycznego. Należy do nich walka narodowowyzwoleńcza – powstanie styczniowe, a także niespełniona, obsesyjna i tragiczna miłość do Izabeli Łęckiej, zakończona próbą samobójczą. Kolejną cechą, która zbliża Wokulskiego do bohaterów romantycznych, jest jego niejasna przyszłość – nie wiadomo, czy ginie on w zakończeniu powieści, czy może zaczyna gdzieś zupełnie nowe życie. Warto zauważyć, że schemat romantycznej biografii został w przypadku Wokulskiego odwrócony – w młodości walczył o wolność ojczyzny, natomiast w wieku dojrzałym pojawiło się w jego życiu typowo romantyczne uczucie.
Wokulski jako pozytywista
Bohater posiada też drugą stronę osobowości, która każe w nim widzieć pozytywistę – trzeba tu wymienić przede wszystkim jego umiłowanie wiedzy i zainteresowania naukowe, a także przedsiębiorczość, która czyni z niego – mówiąc dzisiejszym językiem – skutecznego biznesmena i człowieka sukcesu. Wokulski jest również człowiekiem wrażliwym społecznie, jego stosunek do filantropii jest jednak krytyczny, pomaga biednym, dając im szansę na rozpoczęcie nowego życia, jak to miało miejsce w przypadku prostytutki Marii. Bohater jest również racjonalistą, nawet w miłości, o czym świadczy jego metodyczne „osaczanie” panny Łęckiej i wkradanie się w łaski jej ojca przy pomocy pieniędzy.
Wymienione cechy osobowości Wokulskiego splatają się ze sobą – zdobywa on kapitał jak typowy racjonalista, jednak cel, który mu w tym przyświeca – uczucie do Izabeli – stoi w zupełnej sprzeczności z rozsądkiem. Jego motywacje mają więc romantyczny charakter. Trudno stworzonego przez Prusa bohatera zamknąć w jednej formule – jest człowiekiem o skomplikowanej psychice, pełnym sprzeczności, niewątpliwie należy go uznać za jednostkę nieprzeciętną, energiczną i twórczą. Wokulski konsekwentnie realizuje postawione sobie cele, posiada szerokie horyzonty intelektualne, interesuje się nauką. Mimo dorabiania się na handlu bronią czy innych interesach, które wielu ludzi uznaje za niezbyt uczciwe, Wokulski jest pracowity i uczciwy. Chętnie udziela swej pomocy potrzebującym. Jest człowiekiem pozbawionym uprzedzeń – wśród jego przyjaciół są Żydzi – i pragmatykiem robiącym interesy z Rosjanami.
Mimo wielu zalet osobowość Wokulskiego naznaczona jest piętnem fatalizmu – udane interesy i zdobyty majątek nie przynoszą mu satysfakcji, jego idealistyczne dążenia są skazane na klęskę, nie potrafi też znaleźć szczęścia w miłości. Ostatecznie ocena bohatera zależy jednak od interpretacji zakończenia powieści, co czyni odpowiedź na pytanie „kim jest Wokulski?” jeszcze trudniejszą.
Panorama społeczeństwa polskiego
Prus ukazał w Lalce szeroki przekrój społeczeństwa polskiego końca lat 70. XIX w. Obraz współczesnych mu rodaków jest zdecydowanie krytyczny, pisarz, jak sam stwierdził w komentarzu do własnej powieści, ukazał w niej rozkład społeczeństwa. Niemal wszystkie jego warstwy zostały ocenione negatywnie.
Arystokracja
Szczególnie krytycznie została ukazana arystokracja – klasa żyjąca resztkami dawnej chwały, pełnej uprzedzeń wobec innych warstw społecznych, gardząca pracą i prowadząca próżniacze życie. Jej przedstawicielką jest wielka miłość Wokulskiego, Izabela Łęcka, będąca uosobieniem wielu typowych wad swojej klasy. Jest kobietą próżną, egoistką, oczekującą od innych spełniania jej zachcianek. Niezdolna do prawdziwej miłości, potrafi jedynie flirtować, jest powierzchowna, łatwo ulega fascynacji. Jest kobietą zimną i wyrachowaną, potrafi być złośliwa i okrutna, czego doświadczył Wokulski.
Typowym przedstawicielem arystokracji jest również jej ojciec, Tomasz Łęcki, niegdyś obracający się w kręgu europejskiej elity, który z powodu prowadzenia zbyt wystawnego życia utracił majątek. Jest dumny i próżny, ma wysokie mniemanie o zaletach swego umysłu, w gruncie rzeczy jest ograniczonym, niezdolnym do odpowiedniego pokierowania swym życiem egoistą, który cynicznie wykorzystuje Wokulskiego. Jedyną nadzieją na poprawę sytuacji jest dla niego wydanie córki za kogoś majętnego. Chociaż gardzi ludźmi spoza swojej klasy, gotów jest nawet zgodzić się na małżeństwo Izabeli ze „zwykłym kupcem”.
Typowym przedstawicielem młodego pokolenia arystokracji jest Kazio Starski, hulaka i kobieciarz, amoralny i pozbawiony poważniejszych zainteresowań, liczący na ożenek z posażną panną. Bardziej pozytywnie przedstawia się Książę, będący patriotą i idealistą, a także zwolennikiem postępu, uważającym, że arystokraci mogą realizować się w takich dziedzinach jak przemysł, a nawet handel. Jest on jednak człowiekiem oderwanym od rzeczywistości, nieznającym prawdziwych problemów narodu, pozbawionym energii i niezdolnym do działania.
Do postaci pozytywnie wyróżniających się spośród przedstawicieli arystokracji należy baronowa Zasławska, wyróżniająca się na tle innych przedstawicieli swej warstwy, których ocenia krytycznie. Potrafi dobrze zarządzać własnym majątkiem, jest przy tym osobą chętną do pomocy potrzebującym. W młodości łączyło ją uczucie ze stryjem Wokulskiego, na przeszkodzie ich szczęściu stanęły jednak różnice stanowe.
Obrazu arystokracji dopełniają takie postacie, jak ukazani nieco karykaturalnie baronostwo Krzeszowscy i filantropka hrabina Karolowa. Wyjątkową postacią w tym gronie jest Julian Ochocki, pasjonat nauki, przedstawiciel rodzącej się polskiej inteligencji.
Szlachta
Szlachta została przez Prusa ukazana krytycznie – jej przedstawicielem jest ojciec Wokulskiego i Wirski, obaj są szlachcicami „wysadzonymi z siodła” i posiadają wszelkie wady swego stanu. Stary Wokulski zmarnował życie, procesując się o utracony majątek, pogardzał pracą i wykształceniem, mając synowi za złe jego ambicje. Wirski utracił majątek w wyniku hulaszczego trybu życia, staczając się niemal na dno społecznej hierarchii. Po utracie ziemi obydwaj nie potrafili odnaleźć się w nowym, kapitalistycznym społeczeństwie. Nietypowym przedstawicielem szlachty, który dzięki własnej przedsiębiorczości osiągnął sukces, jest Stanisław Wokulski.
Mieszczaństwo
Prus przedstawił w powieści także warszawskich mieszczan, wśród których znajdują się zarówno Polacy, jak i Niemcy i Żydzi. Rodacy Wokulskiego nie są zbyt przedsiębiorczy i chętni do pracy. Przykładem może być radca Węgrowicz, który od lat zajmuje się głównie plotkami i przesiadywaniem w restauracjach.
Niemcy
Przeciwieństwem niezbyt skłonnych do pracy Polaków są Niemcy tacy jak Mincel i jego żona, założyciele sklepu, który odziedziczył po Minclowej Wokulski. To ludzie pracowici, zdyscyplinowani, dla pracowników surowi, ale sprawiedliwi.
Żydzi
Niezwykle skutecznymi ludźmi interesu są Żydzi. Nie są oni grupą wolną od wewnętrznych podziałów i konfliktów między tradycjonalistami, do których należy stary Szlangbaum, a młodym pokoleniem, którego przedstawicielem jest Henryk, subiekt w sklepie Wokulskiego, a potem jego właściciel. Mimo to są solidarni, pracowici i oszczędni. Potrafią konsekwentnie dążyć do wybranego celu, nie są jednak wolni od wad takich jak chciwość czy bezwzględność w interesach. Pewnym wyjątkiem wśród nich jest Szuman, przyjaciel Wokulskiego, typ rozczarowanego idealisty.
Warstwa najuboższa
Prus przedstawił także najuboższą warstwę społeczeństwa – do której należą mieszkańcy Powiśla – prostytutka Maria i bracia Wysoccy. Ludzie tacy jak oni byli skazani na wegetację i szybką śmierć, powieściowi bohaterowie mają jednak więcej szczęścia i dzięki Wokulskiemu udaje im się wyrwać z biedy. Warszawski lud został przez Prusa ukazany z sympatią, jego przedstawiciele potrafią wykorzystać daną im szansę, są pracowici i niepozbawieni wrażliwości moralnej. Współczesna panorama społeczeństwa została wzbogacona o historyczną głębię dzięki wprowadzeniu pamiętnika Rzeckiego. Postać starego subiekta i jego zapiski pozwalają także na konfrontację dawnej, bohaterskiej przeszłości z płaską i budzącą pesymistyczne nastroje teraźniejszością.
Problematyka
Lalka jako powieść o idealistach
Według samego Prusa, zamiarem, który przyświecał mu w pisaniu Lalki, było ukazanie naszych polskich idealistów na tle społecznego rozkładu. Wypowiedź autora można uzupełnić, dodając, że pokazał on przede wszystkim niepowodzenia i rozczarowania owych idealistów, związane ze stanem polskiego społeczeństwa. Często uznaje się Lalkę za powieść o trzech pokoleniach albo trzech typach idealistów (Rzecki, Wokulski, Ochocki), którym przeciwstawiona została postawa trzeźwego realisty, jakim jest Henryk Szlangbaum.
Rzecki – idealista polityczny
Do pierwszego pokolenia idealistów należy Rzecki, którego autor Lalki nazwał idealistą politycznym. Stary subiekt jest człowiekiem zapatrzonym w przeszłość, podobnie jak jego ojciec żyjącym mitem napoleońskim i ciągle wierzącym, że syn Napoleona III pójdzie w ślady swego wielkiego przodka. Bonapartyzm starego subiekta jest postawą anachroniczną i naiwną, wypływa jednak ze szczerych pobudek. Dla Rzeckiego najważniejsze są ideały narodowe i wolnościowe, za które walczył na Węgrzech. Nie potrafi odnaleźć się we współczesnym mu świecie rozwijającego się kapitalizmu, w którym najważniejszą wartością stał się pieniądz. Jego ideały należą już do przeszłości, z czego bohater zdaje sobie sprawę, pisząc w pamiętniku o swym postępującym osamotnieniu. Niepoprawnym marzycielem jest Rzecki także w życiu prywatnym, licząc na to, że Wokulski ułoży sobie życie tak, jak stary subiekt tego pragnie, tzn. ożeni się ze Stawską, będzie nadal prowadził sklep, a może nawet stanie na czele przyszłego powstania.
Wokulski – idealista epoki przejściowej
Wokulski, młodszy od Rzeckiego, należy do drugiego pokolenia idealistów; według stwierdzenia samego Prusa Wokulski jest „idealistą bardzo złożonym, jako człowiek epoki przejściowej”. Idąc tym tropem, można powiedzieć, że w postaci głównego bohatera Lalki splatają się ideały romantyczne i pozytywistyczne. Jego osobowość kształtowała się w epoce romantyzmu. W młodości bliskie mu były ideały walki o wolność ojczyzny, brał udział w powstaniu styczniowym, później poszedł jednak z duchem nowych czasów, wybierając karierę człowieka interesu. W pierwszym etapie swego życia realizował więc romantyczny wzorzec powstańca, w drugim pozytywistyczne ideały – jako człowiek dojrzały zmienił się w pracowitego i zapobiegliwego.
Idealizm Wokulskiego trudno jednak sprowadzić do jakiegoś prostego wzorca. Z jednej strony jest on człowiekiem zaangażowanym w otaczającą go rzeczywistość, wrażliwym na krzywdę społeczną. Myśli o poprawie sytuacji najuboższych, dostrzegając konieczność reform. Wokulski jako jednostka wybitna może zrobić wiele dobrego dla społeczeństwa, nie potrafi jednak odnaleźć się w panujących ówcześnie warunkach. Jego pomysły trafiają w próżnię, cenne dla niego wartości nie cieszą się uznaniem społeczeństwa. Bohater nie może liczyć na podupadłą nie tylko finansowo, ale także moralnie arystokrację, której egoistycznie nastawieni przedstawiciele nie rozumieją potrzeby zmian ani sensu pracy. Zapatrzeni w arystokrację przedstawiciele ziemiaństwa także nie potrafią się odnaleźć w nowej epoce. Kształtujące się dopiero warstwy społeczne, takie jak burżuazja i robotnicy, są jeszcze zbyt słabe, podobnie jak przedstawiciele drobnego mieszczaństwa.
Ochocki – idealista naukowy
Nadzieją mogą być idealiści nowego typu, ukształtowani przez pozytywistyczne hasła postępu naukowego, których w powieści reprezentuje Ochocki. Ów młody arystokrata, wolny od przywar typowych dla swej klasy, pragnie poświęcić swe życie badaniom naukowym, które mogłyby przynieść pożytek społeczeństwu. Jego idealistyczna postawa spotyka się jednak z niezrozumieniem w gronie najbliższych mu ludzi, a także brakiem oparcia wśród przemysłowców, którzy nie są w stanie dostrzec praktycznych korzyści płynących z działalności naukowej Ochockiego. Marzy o stworzeniu machiny latającej, w związku z czym wielu ludzi widzi w nim po prostu fantastę. Dla takich jak on nie ma miejsca w polskim społeczeństwie, dlatego też wyjeżdża do Paryża, by pracować u boku Geista.
Lalka nazywana jest często powieścią o straconych złudzeniach kolejnych pokoleń idealistów. Warto zwrócić uwagę, że ich losy mają wymiar ponadindywidualny; przedstawiając niepowodzenia swoich bohaterów, Prus ukazał upadek zarówno romantycznych, jak i pozytywistycznych ideałów, do których jego zdaniem nie dorosło polskie społeczeństwo, niechętne, a nawet wrogie inicjatywom podejmowanym przez twórcze jednostki. Nie oznacza to, że autor Lalki gloryfikował postawy idealistyczne – miał do nich również stosunek krytyczny, zarzucając idealistom m.in. niechęć do metodycznego, codziennego wysiłku, który przynosił efekty dopiero po długim czasie.
Lalka jako powieść dojrzałego realizmu
Lalka należy do największych osiągnięć realizmu, Prus odszedł tutaj od dominującego szczególnie na początku epoki pozytywizmu wzorca powieści tendencyjnej, tworząc dzieło bogate i wielowarstwowe, trudne do jednoznacznej interpretacji. Można tu odnaleźć cechy panoramicznej powieści społecznej, prozy psychologicznej i romansu, a także fragmenty bliskie powieści historycznej (pamiętnik Rzeckiego, ze świetnymi scenami batalistycznymi). Wątki związane z głównymi bohaterami (Wokulskim i Rzeckim) służą panoramicznemu ukazaniu życia współczesnej Warszawy, wzbogaconego historyczną retrospekcją, dzięki której pojawia się w utworze problematyka narodowowyzwoleńcza. Losy postaci, poddane motywacji realistycznej, zostały powiązane z wielkimi problemami społecznymi epoki, takimi jak upadek arystokracji i szlachty, rozwój kapitalizmu i narodziny nowych klas społecznych: inteligencji i burżuazji. Na przykładzie historii sklepu i zarządzanej przez Wokulskiego spółki pisarz Prus ukazał ówczesne procesy ekonomiczne.
Lalka jako powieść społeczno- obyczajowa
Opisał również istniejące w polskim społeczeństwie antagonizmy klasowe i narodowościowe, a także codzienne życie ówczesnych mieszkańców Warszawy, utrwalając na kartach powieści ich obyczajowość. Prus pieczołowicie oddał realia geograficzne i historyczne, umieszczając w swej powieści wiele wydarzeń, które faktycznie miały miejsce w latach 1878-1879. Wzbogacenie problematyki wymagało nowych rozwiązań w zakresie poetyki powieści. Akcja ma w Lalce charakter drugorzędny, głównym elementem konstrukcji utworu stało się bowiem zderzanie różnych ocen i interpretacji wydarzeń. Zadanie to pozostawił autor czytelnikowi, tworząc powieść o luźnej, otwartej kompozycji, której zakończenie nie zawiera wyraźnej puenty, ale zagadkę, którą można próbować rozwiązać na różne sposoby: Wokulski równie dobrze mógł zginąć pod zasławskimi ruinami lub wyruszyć w podróż dookoła świata, czy wyjechać do Paryża i prowadzić wraz z Geistem eksperymenty naukowe. Innym nowatorskim zabiegiem było wprowadzenie podwójnej narracji
Lalka jako powieść psychologiczna
Do powieści dojrzałego realizmu zbliża Lalkę także konstrukcja bohaterów. Prus stosuje charakterystykę pośrednią, czyli poprzez narratorski opis, także w formie milieu przez ukazanie otoczenia postaci (np. pokoju Izabeli Łęckiej), a także bezpośrednią, przedstawiając ich w działaniu. W stosunku do powieści tendencyjnej postacie są znacznie bardziej pogłębione psychologicznie, ich motywacje są skomplikowane, mają bogatszą osobowość, na którą często składają się przeciwstawne cechy. Bohaterów takich jak Wokulski trudno jest jednoznacznie ocenić.
Konstrukcja fabuły
W powieści istnieją dwa ciągi fabularne, które wzajemnie się przenikają – pierwszy związany jest z miłością Wokulskiego do Łęckiej, drugi z biografią Rzeckiego. Lalka jest powieścią wielowątkową, w której można wyróżnić wątek romansowy (nieszczęśliwa miłość Wokulskiego do Izabeli Łęckiej), historyczny (m.in. opis Wiosny Ludów na Węgrzech), obyczajowy (obraz życia różnych warstw społecznych, m.in. arystokracji i miejskiej biedoty), sensacyjny – kradzież lalki, a nawet wątek fantastyczny – wynalazek Geista (metal lżejszy od powietrza). Wielowątkowość łączy się z rozluźnieniem konstrukcji fabuły – poszczególne wydarzenia nie zawsze są połączone ścisłym związkiem przyczynowo-skutkowym. W powieści pojawia się wiele epizodów, mających charakter autonomiczny.
Otwarta kompozycja utworu, w którym nie ma jednoznacznego rozwiązania wątku związanego z głównym bohaterem i wyraźnej puenty, stwarza możliwość różnych interpretacji.
Narracja
W Lalce Prus zastosował podwójną narrację. Dominującą rolę odgrywa w utworze obiektywny, trzecioosobowy narrator odautorski. Jest on ukryty za światem przedstawionym, nie bierze udziału w akcji i posiada pełną wiedzę na temat losów bohaterów, a także ich psychiki. Nie ujawnia wprost swoich ocen ani nie komentuje wydarzeń. Dodatkowo Prus wprowadził drugiego subiektywnego narratora, autora pamiętnika – Ignacego Rzeckiego, który jest uczestnikiem wydarzeń i patrzy na nie z własnej perspektywy, często oceniając i komentując bieżące wydarzenia oraz sięgając w przeszłość bohaterów.
Pierwsza forma narracji trzecioosobowej została dodatkowo wzbogacona o narrację personalną, czyli prowadzoną z punktu widzenia konkretnej postaci, przy zastosowaniu mowy pozornie zależnej.
Język utworu
Język Lalki jest prosty, pozbawiony stylistycznych ozdobników, a jednocześnie żywy i pełen humoru. Prus zastosował indywidualizację językową, widoczną m.in. w pamiętniku Rzeckiego, czy sposobie, w jaki wysławia się służba.
MYŚLĘ ŻE POMOGŁAM ... LICZĘ NA NAJ...
Zadania z języka polskiego
8 pkt - 17.4.2026 (12:51)