Arystoteles

Biografia

Urodził się w 384 r. p.n.e. w Stagirze na Półwyspie Trackim. Jego ojciec był nadwornym lekarzem króla Macedonii. W 367 r. p.n.e. przybył do Aten i wstąpił do Akademii Platońskiej. Spędził tam 20 lat, najpierw jako uczeń, później jako nauczyciel i badacz. W pewnym momencie wystąpił przeciwko doktrynie Platona. Po śmierci Platona osiedlił się w Assos w Azji Mniejszej, gdzie pracował jako nauczyciel i naukowiec. W 343 r. p.n.e. Filip II Macedoński powołał go na nauczyciela Aleksandra Wielkiego. Arystoteles pełnił tę funkcję do momentu, gdy Aleksander objął władzę i rozpoczął podboje Azji. Wówczas Arystoteles wrócił do Aten i założył własną szkołę – Likejon. Kierował nią do 323 r. p.n.e. Po śmierci Aleksandra opuścił Ateny i udał się do Chalkis, gdzie zmarł w 322 r. p.n.e.

Pisma

Były to głównie dialogi, inspirowane pismami Platona. Oprócz tych pism przeznaczonych dla szerszego ogółu, wydawał też materiały naukowe o treści historycznej, literackiej i przyrodniczej oraz opracowania dzieł sławnych filozofów. Współautorami tych dzieł byli jego uczniowie ze szkoły "perypatetyckiej". Oprócz tego pisał opracowania naukowe na użytek szkoły, pisma logiczne i przyrodnicze. *Metafizyka* stanowi centralny element filozofii Arystotelesa. Obejmuje tzw. "pierwszą filozofię". Nazwę dzieła *Ta meta ta physica* nadał Andronikos z Rodos, umieszczając "pisma następujące po pismach przyrodniczych". Składała się z 14 ksiąg. Arystoteles pisał także pisma praktyczne i poetyckie.

Poglądy

1. Poglądy Arystotelesa na wiedzę:
Arystoteles uchodzi za ojca logiki. Był pierwszym, który usystematyzował wiedzę naukową i teorię wiedzy. W przeciwieństwie do Platona, twierdził, że nie istnieją idee poza jednostkowymi rzeczami. Uznawał, że wiedza zawarta jest w pojęciach ogólnych – byt jest jednostkowy, a wiedza ogólna. Arystoteles podzielił naukę na dwa działy:
1) logikę – zajmującą się wiedzą ogólną
2) metafizykę – naukę o bycie.

Logika ma uczyć, jak posługiwać się pojęciami i sądami. Podstawą prawidłowych pojęć jest definicja, a prawidłowych sądów – dowód. Pojęcie jest jednostką logiczną. Pojęcia, w zależności od stopnia ogólności, tworzą hierarchię. Najwyższe pojęcia nie mają definicji, a sądy tworzą hierarchię racji i następstw. Sądy bardziej ogólne mogą stanowić podstawę dla mniej ogólnych, a sądy najwyższe nie wymagają dowodzenia. Hierarchiczny układ pojęć i sądów stanowi idealny obraz wiedzy skończonej. Arystoteles twierdził, że z ogółu wynika szczegół, ale umysł działa odwrotnie – przez znajomość szczegółów dochodzi do poznania ogółu. Arystoteles odrzucał wrodzone pojęcia, uważając umysł za "niezapisana tablicę", którą zapisują doświadczenia zmysłowe. Wiedza zmysłowa jest jedyną podstawą wiedzy rozumowej, a poznanie ma charakter bierny. Umysł poznaje rzeczy, poddając się ich działaniu.

2. Metafizyka:
Metafizyka zajmuje się bytami fizykalnie niedostępnymi. Arystoteles dzielił filozofię na fizykę, arytmetykę, geometrię, muzykę, optykę, astronomię i mechanikę. Nauka o bycie miała największy stopień abstrakcji. Substancją, czyli bytem samoistnym, są konkretne rzeczy. Jakości, ilości i relacje mogą istnieć tylko w związku z rzeczami, jako ich przypadłości. Pojęciowe własności rzeczy nazywał formą, a pozostałe materią. Materia obejmuje wszystko, co jest nieuformowane, nieokreślone. Jest podłożem zjawisk i ich przemiany – trwa nawet wtedy, gdy substancje ulegają zniszczeniu. Forma nadaje jedność, a materia odpowiada za wielość i podzielność. Materia nie istnieje samodzielnie, podobnie jak idee. Realnie istnieją tylko konkretne byty złożone z materii i formy, co Arystoteles nazwał hilemorfizmem. Forma była ważniejsza, pojmował ją jako realny odpowiednik pojęcia, podobnie jak Platon swoją ideę.

3. Teoria przyrody:
W przyrodzie Arystoteles dostrzegał czynniki, które jego metafizyka uznawała za istotne: substancję, formę, energię i cel. Przyroda była substancjalna, jakościowa, dynamiczna i celowa. W astronomii odrzucił hipotezę ruchu Ziemi, twierdząc, że Ziemia jest nieruchomym centrum wszechświata. Uważał, że ruch nie może trwać bez podtrzymywania, więc muszą istnieć siły boskie, które poruszają sfery niebieskie.

4. Świat:
Świat jest wieczny i przestrzennie ograniczony. Materia, będąc warunkiem rozwoju, nie mogła powstać z niczego, a więc jest wieczna. W świecie odbywa się jeden proces formowania materii, w którym urzeczywistnia się to, co w niej potencjalnie założone. Arystoteles twierdził, że musi istnieć pierwsza przyczyna – byt niezależny, który nie ma przyczyny. Pierwsza przyczyna jest nieruchoma, niezłożona, niematerialna, duchowa i rozumna. Porusza świat, będąc jego celem.

5. Kosmologia:
Arystoteles wprowadzał dualizm świata i Boga. Bóg działa w sposób niezmienny, więc ruch, który powoduje, również musi być niezmienny. Taki ruch występuje tylko w niebie, gdzie gwiazdy są umieszczone na tzw. "pierwszym niebie". Ruch pozostałych sfer pochodzi od istot mniej doskonałych niż Bóg. Istnieją dwa okręgi we wszechświecie – niebiański i ziemski, o zupełnie odmiennych naturach.

6. Dusza:
Arystoteles wyróżniał trzy rodzaje duszy: roślinną, zwierzęcą i myślącą. Dusza roślinna odpowiada za wzrost, dusza zwierzęca za postrzeganie i emocje, a dusza myśląca, właściwa człowiekowi, za poznanie bytu i dobra. Rozum, poznając dobro, kieruje wolą. Arystoteles uznawał, że umysł jest receptywny, ale dusza rozumna musi być samorzutna. Wprowadził teorię dwojakiego rozumu: biernego i czynnego.

7. Religia:
Arystoteles twierdził, że najwyższym celem życia jest szczęście (eudajmonia), które osiąga się przez doskonałość jednostki. Cnota, według Arystotelesa, polega na zachowaniu "złotego środka" między skrajnościami. Rozróżniał cnoty dianoetyczne, takie jak mądrość i rozsądek, oraz cnoty etyczne, jak hojność, łagodność czy męstwo.