Ochrona gatunkowa ma w Polsce długą i chlubną tradycję. Niestety, ostatnimi czasy przepisy prawne regulujące zasady ochrony zwierząt uznanych przez ludzi za zagrożone i najbardziej zasługujące na opiekę nie nadążają za postępem wiedzy oraz przemianami w otaczającym nas świecie.
Według najnowszych danych, w Polsce występuje około 50 000 gatunków organizmów żywych, w tym m.in.:
- Ryby: 130 gatunków
- Płazy: 20 gatunków
- Gady: 15 gatunków
- Ptaki: 400 gatunków
- Ssaki: 120 gatunków
Liczba gatunków występujących w Polsce stale się zmienia. W ciągu ostatnich 200-300 lat do naszego kraju przybyło około 350 gatunków roślin, które człowiek sprowadził celowo lub zawlókł przy okazji transportu różnych towarów oraz które przybyły dzięki rozszerzaniu się zasięgów geograficznych gatunków na terenie Europy. Niestety, wiele gatunków w ostatnim okresie wyginęło lub jest zagrożonych wyginięciem. W ciągu ostatnich 100 lat spośród naszej fauny kręgowców ubyło około 20 gatunków. Ocena, że w Polsce obecnie ginie nie mniej niż tysiąc gatunków, niestety nie jest przesadzona. Pełne informacje na ten temat publikowane są w tzw. czerwonych księgach, zawierających listy zagrożonych roślin i zwierząt.
Ryby:
Wędkarstwo stanowi hobby milionów ludzi, dlatego wprowadza się regulacje prawne ograniczające wędkowanie. Zasadniczo są to wymiary i okresy chronione odrębnie ustalane dla każdego gatunku.
Gatunki ryb objętych całkowitą ochroną:
- Aloza (Alosa alosa) – gatunek ryby z rodziny śledziowatych. Osiąga do 75 cm długości i 4 kg wagi. Żyje w pelagicznej strefie morza, na tarło wędruje do rzek, bardzo daleko od ujścia. W Bałtyku występuje rzadko, do wybrzeży Polski docierają pojedyncze okazy. Głównym pokarmem są drobny plankton, drobne owady i małe ryby (głównie stynki).
- Iglicznia bałtycka (Coregonus maraena) – ryba z rodziny igliczniowatych. Posiada charakterystyczną rurkę gębową, z boku ścieśnioną z otworem gębowym skierowanym ku górze. Ciało przeważnie zielone, upodabnia się do barwy glonów i zarośli podwodnych. W Bałtyku spotyka się ją zwłaszcza na tzw. łąkach podwodnych Zatoki Puckiej i wśród obrośniętych glonami urządzeń podwodnych.
- Jesiotr zachodni (Acipenser sturio) – największa ryba spotykana w wodach Polski, osiąga długość do 4 m i ciężar do 300 kg. Żyje w przybrzeżnej strefie mórz, u europejskich wybrzeży Oceanu Atlantyckiego oraz w całym Bałtyku. W Polsce występuje w rejonie Odry oraz w Zatoce Gdańskiej.
- Piskorz (Sander lucioperca) – gatunek z rodziny kózkowatych. Osiąga długość ciała 25-30 cm. Żyje w zbiornikach płytkich, zamulonych; w jeziorach jest rzadki. Pokarm stanowi fauna denna. Występuje w Europie od Francji (dorzecze Loary) po Wołgę i Newę w Rosji, w zlewisku Morza Czarnego. W Polsce jest pospolity, ale nie występuje na południu Europy, w Skandynawii i Anglii.
- Pokrywka pospolita (Blicca bjoerkna) – ryba z rodziny karpiowatych, objęta ochroną ze względu na spadek liczebności. Preferuje rozlewiska rzek, glinianki oraz torfianki.
- Śliz (Blicca bjoerkna) – gatunek z rodziny kózkowatych. Ma ciało wydłużone, walcowate, tylko częściowo pokryte łuskami. Długość ciała zwykle nie przekracza 12 cm, rzadko dochodzi do 15,5 cm. W Polsce pospolity jest w rzekach górskich. Żywi się drobną fauną denną, glonami i detritusem.
- Strzebla przekopowa (Gasterosteus aculeatus) – ryba z rodziny karpiowatych. Ciało wydłużone, otwór gębowy mały, końcowy. Długość: 5-12 cm. Samice są nieco większe od samców. W Polsce występuje głównie na obszarach wyspowych, rozlewiskach rzek, gliniankach, torfiankach i innych niewielkich zbiornikach wodnych. Tryb życia: niewielka, żwawa, bardzo wytrzymała, żyjąca stadnie ryba, która jest w stanie przetrwać również w wodach ubogich w tlen. Pokarm: skąposzczety, drobne skorupiaki, małe mięczaki i owady.
- Kiełb białopłetwy (Scardinius erythropthalmus) – ryba z rodziny karpiowatych, płaska głowa o dużych oczach (średnica oka równa lub większa od odległości między oczami). Długość: 8-10 cm, do 13 cm. Występowanie: Kiełb białopłetwy został w 1965 r. stwierdzony w środkowej Wiśle i w Narwi koło Różana. Środowisko życia: spokojne, głębsze miejsca w środkowym i dolnym biegu większych rzek. Tryb życia: towarzyska, stadnie żyjąca ryba. Rozród: tarło od maja do czerwca. Żywi się drobnymi organizmami bentonicznymi i glonami.
Płazy:
Płazy są najbardziej zagrożoną grupą kręgowców w Polsce. Obecnie tworzy je około 2 600 gatunków na świecie, z czego w Polsce występuje 16 gatunków objętych ochroną. Wszystkie oprócz żab zielonych podlegają ochronie:
- Salamandra plamista (Salamandra salamandra) – największy polski płaz ogoniasty. Ciało walcowate, głowa szeroka i płaska, oczy wyłupiaste. Ubarwienie kontrastowe, czarne i pomarańczowożółte plamy. Zamieszkuje wilgotne lasy na pogórzu oraz w reglu dolnym. W Polsce występuje głównie w Karpatach i Sudetach. Poluje w nocy, w czasie silnych opadów rosy. Żywi się dżdżownicami, nagimi ślimakami, gąsienicami, rzadziej dorosłymi owadami lub pająkami.
- Traszka grzebieniasta (Triturus cristatus) – osiąga do 17 cm długości. Ciało masywne, płetwa grzbietowa samca rozwija charakterystyczny grzebień. Gnieździ się w większych i głębszych zbiornikach wodnych, takich jak rozlewiska rzek, glinianki czy torfianki. Żyje w wilgotnych zaroślach leśnych, prowadząc nocny tryb życia. W czasie dnia kryje się pod kępami mchu, sągami drzewa lub w starych norach gryzoni.
- Traszka górska (Triturus alpestris) – podobna do traszki grzebieniastej, ale nieco większa. Długość ciała dochodzi do 11 cm. Zamieszkuje różnorodne zbiorniki wodne, często zanieczyszczone. Spotykana jest w górach do wysokości 2500 m n.p.m., w Polsce zamieszkuje całe pasma Karpat i Sudetów, w Tatrach sięga do Doliny Pięciu Stawów (1660 m n.p.m.).
- Kumak nizinny (Rana arvalis) – przypomina ropuchę, ale o delikatniejszej budowie ciała. Skóra chropowata, pokryta okrągłymi, drobnymi brodawkami. Długość dorosłych osobników dochodzi do 5 cm. Spotykany w dużych stawach rybnych oraz gliniankach. Na wiosnę pojawia się w końcu marca lub kwietnia, w zależności od temperatury. Pokarm: drobna fauna wodna, owady, ślimaki, pierścienice. Zimuje na lądzie w towarzystwie innych płazów. Pospolity w całej Polsce, szczególnie dobrze zbadany na terenach podgórskich.
- Kumak górski (Rana temporaria) – podobny do kumaka nizinnego, ale mniej związany ze środowiskiem wodnym. Ubarwienie grzbietu gliniastoszare, brzuśja pokryta jasnożółtymi plamami. Długość dorosłych osobników do 5 cm. Spotykany w różnorodnych środowiskach wodnych, w tym zanieczyszczonych. W Polsce pospolity w Karpatach i na pogórzu karpackim, wyspowo na Wyżynie Krakowsko-Chrzanowskiej. W Tatrach sięga do 1600 m n.p.m.
- Ropucha szara (Bufo bufo) – jeden z największych polskich płazów. Długość ciała do 20 cm. Ciało bochenkowate, szerokie i masywne. Duże gruczoły jadowe (parotydy), dobrze rozwinięte błony pływne. Żyje w lasach, zaroślach, parkach i ogrodach, często w pobliżu siedzib ludzkich. W dzień przebywa w ukryciu, na żer wyrusza o zmroku. Jest pospolita, choć nie zawsze częsta w całej Polsce.
- Rzekotka drzewna (Hyla arborea) – jedyny żyjący w Europie przedstawiciel rodziny żab drzewnych. Niewielki płaz, długość do 5 cm. Żyje głównie na drzewach i krzewach o szerokich liściach. Trudno ją zauważyć ze względu na doskonałą kamuflaż.
- Żaba śmieszka (Pelophylax kl. esculentus) – największa i najokazalsza z naszych żab. Długość ciała do 17 cm, choć w Polsce spotykane są mniejsze osobniki. Mieszka na brzegach większych zbiorników wodnych, jezior, głębszych stawów czy starorzeczy. Zimą zapada często we wrześniu lub na początku października. Trudno odróżnić ją od żaby wodnej.
- Żaba jeziorkowa (Pelophylax lessonae) – niewielka żaba preferująca zagrzebywanie się w ziemi. Długość ciała do 8 cm. W Polsce szeroko rozprzestrzeniona, zwłaszcza na Wielkopolsce. Charakteryzuje się masywnymi naroślami na nogach, ułatwiającymi zagrzebywanie się.
- Huczek ziemny (Pelobates fuscus) – płaz bezogonowy z rodziny huczków. Długość do 8 cm (kijanki do 17 cm). Płowobrunatny, plamisty. Nocny tryb życia, dzień spędza zagrzebany w ziemi.
- Ropucha paskówka (Bufo viridis) – najmniejsza ze wszystkich ropuch w Polsce. Dorasta do 8 cm długości. Ciało krępe, płaskie i stosunkowo krótkie. Nogi tylne krótkie, co uniemożliwia wykonywanie skoków. Często spotykana na terenach o lekkiej glebie, używa przednich i tylnych nóg do zagrzebywania się. Występuje na terenie całej Polski, często na polach i łąkach.
Gady:
Rozwój cywilizacji prowadzi do gwałtownego spadku liczby wszystkich gatunków gadów. Polskie prawodawstwo chroni wszystkie gatunki gadów krajowych, w tym jaszczurki i węże:
- Jaszczurka zwinka (Lacerta agilis) – najpospolitszy gad w Polsce. Żyje na nasłonecznionych polankach leśnych, skrajach dróg i wrzosowiskach. Ostatnio jej liczebność spada z powodu utraty siedlisk.
- Jaszczurka żyworódka (Zootoca vivipara) – żyworodna jaszczurka, pospolita w całym kraju, szczególnie w górach. Zastępuje jaszczurkę zwinkę na terenach podgórskich.
- Padalec (Anguis fragilis) – beznogowy jaszczurka przypominająca małego węża. Żyje w lasach i zaroślach, prowadzi ukryty tryb życia. Zimuje zagrzebana w ziemi.
Węże:
- Gniewosz (Natrix natrix) – zwany również miedzianką. Niewielki, delikatny wąż żyjący na nasłonecznionych polankach leśnych lub zboczach wzgórz. Żywi się głównie jaszczurkami i padalcami, które przed połknięciem unieruchamia splotami swego muskularnego ciała. Ze snu zimowego budzi się w kwietniu, gody rozpoczyna w maju. Obecnie gatunek jest chroniony, choć jego liczebność spada w niektórych regionach z powodu utraty siedlisk.
- Wąż Eskulapa (Zamenis longissimus) – największy i najrzadszy wąż w Polsce. Żyje w lasach liściastych na terenach pagórkowatych, zwłaszcza w Bieszczadach. Osiąga długość do 1,8 m. Jest gatunkiem objętym ścisłą ochroną, ze względu na drastyczny spadek populacji spowodowany kłusownictwem i utratą siedlisk. W Polsce występuje obecnie głównie w dzikich częściach Bieszczad.
- Zaskroniec (Coronella austriaca) – wąż z rodziny węży właściwych. Osiąga do 200 cm długości. Żyje w wilgotnych środowiskach, żeruje na płazach i rzadziej na rybach. Jest niejadowity, chroniony prawnie. W Polsce występuje głównie w dolinach rzek oraz na terenach podmokłych.
- Żmija zygzakowata (Vipera berus) – jedyny jadowity wąż żyjący w Polsce. Należy do węży jadowitych z grupy solenoglypha. Ciało grube, ociężałe, głowa płaska i szeroka. Ubarwienie zmienne, częste melanistyczne osobniki. Ulubione środowisko: polanki, podmokłe lasy, stosy kamieni na pograniczu pól i lasów w okolicach górskich. Ze snu zimowego budzi się w marcu. Jest gatunkiem jajożyworodnym. Jad żmii charakteryzuje się silnym działaniem miejscowym i porażającym na organizm, może być śmiertelny dla człowieka. Obecnie w Polsce występuje głównie w Karpatach (Bieszczady) oraz w nizinnych regionach. Gatunek jest objęty ochroną prawną.
- Żółw błotny (Emys orbicularis) – jedyny gatunek żółwia występujący w Polsce. Bardzo rzadki, objęty ścisłą ochroną gatunkową. Długość pancerza dorosłych żółwi rzadko przekracza 20 cm, masa ciała może przekroczyć 1 kg. Największa populacja w Polsce znajduje się na Pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim, częściowo w Poleskim Parku Narodowym. Na pozostałym obszarze kraju gatunek zachował się na kilkunastu małych, izolowanych stanowiskach. Większość obserwacji z ostatnich lat dotyczy pojedynczych, dorosłych osobników.
Ptaki:
Przez wieki ptaki drapieżne były przez człowieka traktowane jak szkodniki i zabijane. W niektórych krajach Europy, jeszcze pod koniec XIX wieku, tępione były ze szczególnym fanatyzmem. Do ptaków tych strzelano również dla przyjemności i "sportu". W Polsce, jeszcze na początku lat siedemdziesiątych, tępienie jastrzębia gołębiarza i krogulca traktowane było jako działalność gospodarcza i planowane w gospodarczych wnioskach łowieckich nadleśnictw. Do Polskiej Czerwonej Księgi Ptaków należą m.in.:
- Czapla purpurowa (Ardea purpurea) – gatunek nieregularnie i lokalnie lęgowy, przelotny w całym kraju. Ścisłe chroniony. Gnieździ się głównie w dolinie Baryczy na Stawach Milickich, w dolinie Bzury na stawie Okręt koło Łowicza i na stawie w Spytkowicach koło Zatora. Prawdopodobnie czapla ta gnieździ się również w dorzeczach Biebrzy i Sanu, np. w Budach Stalowskich pod Tarnobrzegiem. W Polsce gatunek pojawia się sporadycznie, a w ostatnich dwudziestoleciach coraz rzadziej. Możliwe zagrożenia: wykaszanie i wypalanie trzcin na stawach produkcyjnych.
- Dzięcioł trójpalczasty (Picoides tridactylus) – bardzo nieliczny, gnieźdżący się w drzewostanach iglastych i mieszanych w północno-wschodniej oraz południowej części kraju, głównie w Karpatach. W Polsce występuje w Puszczy Białowieskiej, Boreckiej i Augustowskiej. Populacja karpacka jest stabilna, natomiast populacja sudecka jest zagrożona z powodu wycinania lasów.
- Kania rdzawa (Milvus milvus) – występuje prawie w całym kraju, głównie na północy i zachodzie, liczba ok. 300 par lęgowych. Ostatnio liczebność zaczyna rosnąć, szczególnie na Ziemi Lubuskiej, szczecińskim, koszalińskim, pilskim i na Mazurach. Chroniona ścisłe. Spadek liczebności obserwowano w XVIII, XIX i pierwszej połowie XX wieku, obecnie tendencja wzrostowa.
- Kormoran czarny (Phalacrocorax carbo) – nieliczny, kolonijnie gnieźdzący się ptak rybożerny. W Polsce występuje głównie na Pomorzu, Mazurach oraz w Niżu Polskim. W ostatnich latach obserwuje się wzrost liczebności i ekspansję gatunku. Chroniony, stabilny status populacji przy przestrzeganiu przepisów ochronnych.
- Orzeł bielik (Haliaeetus albicilla) – największy ptak drapieżny gnieżdżący się w Polsce. Najliczniej występuje na Pomorzu Zachodnim: w Puszczy Wkrzańskiej i Goleniowskiej, na Pojezierzu Myśliborskim oraz na wyspach Uznam i Wolin. Zamieszkuje niemal całe Pojezierze Pomorskie, Mazurskie, znaczną część Pojezierza i Niziny Wielkopolskiej, Nizinę Śląską, wschodnią Nizinę Podlaską i Polesie Lubelskie. Koczujące osobniki można spotkać zimą w całym kraju. Zagrożenia: wyrąb starych drzewostanów, niewłaściwa gospodarka rybacka, rekreacyjne wykorzystywanie zbiorników wodnych.
Ssaki:
Tępienie ssaków i zmiana warunków środowiskowych doprowadziły do znacznego przetrzebienia wielu gatunków. Stąd regulacje prawne zmierzające do ich ochrony. W Polsce chroni się m.in.:
- Jeż wschodni (Erinaceus roumanicus) – ssak owadożerny, długość ciała do 30 cm, waga około 1,2 kg. Spotykany w zagajnikach i lasach mieszanych o bujnym podszyciu. Aktywny o zmierzchu i w nocy. W dzień śpi ukryty pod liśćmi, w rozpadlinach ziemnych i jamkach. Żywi się owadami, robakami, ślimakami, płazami i gadami, jajami ptaków, drobnymi ssakami (gryzonie), grzybami i przejrzałymi owocami. Zimuje poprzez odrętwienie trwające ok. 5 miesięcy.
- Ryjówka malutka (Myotis blythii) – nietoperz z rodziny mroczkowatych, długość ciała 4–5,2 cm, rozpiętość skrzydeł 22–26 cm, waga 5–11 g. Futerko brązowe do szarobrązowego, brzuch białawoszary. Zamieszkuje otwarte tereny leśne, zarośla, parki i ogrody. Aktywny o zmierzchu i w nocy, lot powolny, mało towarzyski. Zapada w sen zimowy od października do kwietnia, zwykle pojedynczo w jaskiniach i piwnicach. Pokarm stanowią ćmy, chrząszcze, gąsienice, muchówki. Pospolity w Polsce.
- Suseł perełkowaty (Spermophilus suslicus) – gryzoń z rodziny wiewiórkowatych, długość ciała 18–23 cm. Charakterystyczne białe perełkowanie na grzbiecie. Prowadzi aktywny tryb życia w ciągu dnia. Pokarm stanowią trawy, zioła, nasiona, bulwy, owady oraz jaja ptaków naziemnych. W Polsce spotykany głównie na Śląsku, na polach i łąkach. Gatunek objęty ochroną ze względu na spadek liczebności.
- Bóbr europejski (Castor fiber) – ssak z rodziny bobrowatych, długość ciała do 1,3 m, waga do 30 kg. Masywna budowa ciała, gęste futro od szaro- do czarnobrunatnego. Ogon spłaszczony, pokryty łuskami, małe uszy i oczy, palce tylnych nóg spięte błoną pławną. Zamieszkuje stojące i płynące wody w lasach liściastych o bogatym podszyciu. Prowadzi aktywny tryb życia o zmierzchu i w nocy. Jest znakomitym pływakiem, świetnie nurkuje, potrafi przebywać pod wodą nawet do 15 minut. Kopie nory w przybrzeżnych skarpach lub buduje żeremia z gałęzi i mułu, do których wejścia zawsze znajdują się pod wodą. Pokarm stanowią przybrzeżne krzewy, liście, kora, miękkie drewno. W Polsce największa populacja na Suwalszczyźnie.
- Gacek wielkouch (Myotis myotis) – nietoperz z rodziny mroczkowatych. Długość ciała do 5 cm, rozpiętość skrzydeł 20–25 cm, waga do 10 g. Futerko brązowe, oczy duże, skrzydła szerokie. Zamieszkuje otwarte tereny leśne, zarośla, parki i ogrody. Aktywny o zmierzchu i w nocy, lot szybki, socjalny. Zapada w sen zimowy od października do kwietnia, zwykle w dużych koloniach. Pokarm stanowią owady, takie jak ćmy, chrząszcze, gąsienice.
- Niedźwiedź brunatny (Ursus arctos) – najpotężniejszy drapieżnik lądowy. Osiąga wagę do 450 kg i długość ciała do około 2,9 m. Zwierzę wszystkożerne. Odżywia się jagodami, grzybami, owocami, cebulkami, pędami roślin, owadami, łowi ryby, poluje na mniejsze i większe ssaki, nie gardzi padliną. Zimę spędza w zacisznym miejscu zwanym gawrą, w wykrotach i jamach, pod stosami gałęzi. Zimowy sen trwa do około 5 miesięcy, w czasie którego nie odżywia się.
- Łasica (Mustela nivalis) – drapieżnik z rodziny łasicowatych. Sylwetką przypomina gronostaja. Ubarwienie czerwone do szarobrązowego. Żyje samotnie, prowadzi aktywny tryb życia o świcie i w ciągu dnia. Poluje głównie na myszy oraz inne małe kręgowce. Gniazdo zakłada w małych ziemnych jamkach lub dziuplach, wyściela liśćmi. W Polsce zasiedla gęste lasy, ogrody, tereny uprawne. Chroniona prawnie.
- Kozica (Capra ibex) – ssak z rodziny krętorogich. Długość ciała do 1,30 m, ogon 3–8 cm, waga 30–50 kg. Samica jest mniejsza i lżejsza od samca; budową ciała przypomina kozę; futro letnie jasne, czerwonobrązowe, z jasną pręgą i czarnymi nogami, zimowe czarnobrązowe; czarno-biały rysunek na pysku; samiec i samica z rogami zagiętymi hakowato do tyłu. Prowadzi aktywny tryb życia w dzień, wybornie wspina się i skacze. Żyje w stadach, starsze samce poza okresem godowym żyją samotnie. Kozice terytorium znakuje za pomocą wydzieliny z gruczołów głowy. Pokarm stanowią trawy, zioła, liście, pędy drzew iglastych, kora, porosty, mchy. Latem zamieszkuje hale i urwiska skalne nad lasami, zimą wysokie piętra lasów górskich w Tatrach. Chroniona prawnie, zasięg ograniczony do górskich regionów.
- Żbik (Felis silvestris) – drapieżny ssak z rodziny kotowatych, długość ciała 46–90 cm, waga 4–18 kg. Sylwetką i ubarwieniem przypomina pręgowaną odmianę kota domowego, jednak znacznie większy. Sierść długa, gęsta, ubarwiona w wierzchniej części żółtawoszaro, z ciemnymi pręgami. Aktywny nocą, żyje samotnie, poluje na niewielkie ssaki, głównie gryzonie, oraz ptaki, ryby i żaby. Czasem atakuje małe sarny, jelonki oraz jagnięta owiec wypasanych na polanach leśnych. Doskonale wspina się na drzewa, dzień spędza w wykrotach i rozpadlinach, czasem zajmuje nory lisów. Chroniony prawnie, występuje głównie w gęstych lasach górskich Europy.