Guślarz
Guślarz przewodzi obrzędowi Dziadów; jest przywódcą chóru wieśniaków i wieśniaczek. Jest niejako mędrcem tłumu, który podejmuje decyzje i rozmawia ze zjawami. Pozostali zgromadzeni jedynie wtórują mu, powtarzając jego słowa, wyrażając w ten sposób aprobatę dla jego działań. Guślarz wzywa zjawy, wypytuje je, co je dręczy, oferuje im pomoc – modlitwę i pożywienie. Wykonuje wszelkie niezbędne czynności mające na celu wywołanie dusz, takie jak: zapalenie garści kądzieli, zapalenie wódki w kotle, trzymanie laski z wiankiem i zapalenie świętego ziela, rozrzucanie maku i soczewicy w rogach kaplicy. Otwiera i zamyka uroczystość Dziadów, pełniąc rolę mistrza ceremonii.
Zjawy
Duchy lekkie
Reprezentowane są przez aniołki dwojga dzieci – Józia i Rózię. Dzieci te wiodły na ziemi beztroski żywot. Józio biegał i skakał po polach, zbierał kwiatki dla Rozalki; wszystko, co zrobił, było cacy i piękne. Rózia stroiła tylko lalki. Dzieci zmarły w młodym wieku, nie znały trosk życia dorosłych, przez co nie mogą trafić do nieba. Proszą o dwa ziarenka gorczycy, mówiąc:
„Bo kto nie doznał goryczy ni razu,
Ten nie dozna słodyczy w niebie.”
Ich historia uczy, że bez doświadczenia cierpienia nie można w pełni zaznać szczęścia.
Duchy pośrednie
Reprezentowane są przez ducha Zosi. Była to młoda, piękna dziewczyna, najpiękniejsza we wsi. Była jednak zbyt skoncentrowana na sobie, gardziła chłopcami, którzy się do niej zalecali, nie chciała wyjść za mąż. Odrzuciła:
- Olesia – który za pocałunek chciał jej ofiarować parę gołąbków.
- Józia – który dał jej wstążkę.
- Antosia – który oddał jej serce.
Wyśmiewała się z nich, nie okazując im żadnych uczuć. Była pasterką i zmarła w wieku dziewiętnastu lat. Nie popełniła żadnych większych grzechów; jej życie było niemal bez wad, poza tym, że była zbyt skupiona na sobie i obojętna na uczucia innych. Mówiła o sobie:
„Żyłam na świecie; lecz, ach! nie dla świata!”
Gdy przychodzi jako zjawa, również wygląda pięknie: ma kraśny (czerwony) wianek na głowie, ubrana jest w białą szatę, jej włosy powiewają na wietrze. Towarzyszą jej baranek i motylek, którego nie jest w stanie uchwycić. Guślarz nie może jej pomóc, gdyż na jej życzenie chłopcy próbują ją pochwycić i sprowadzić na ziemię, ale ona ulatuje im na wietrze. Zosia mówi:
„Kto nie dotknął ziemi ni razu,
Ten nigdy nie może być w niebie.”
Jednak wedle wyroków nieba, za dwa lata ma trafić do nieba. Jej historia uczy, że brak zaangażowania w życie i obojętność na uczucia innych mają swoje konsekwencje.
Duchy ciężkie
Reprezentowane są przez Widmo Złego Pana. Był on właścicielem wsi, w której odbywa się akcja utworu. Na Litwie panował wtedy ustrój feudalny, a panowie mieli szeroki zakres władzy nad poddanymi im wieśniakami, którą często nadużywali. Jak dowiadujemy się z relacji ptaków – Kruk i Sowa – Zły Pan był bezlitosny dla ludzi.
- Nie okazał miłosierdzia młodzieńcowi, który nie jedząc nic przez trzy dni zerwał w jego sadzie jabłka. Pan poszczuł go psami, a następnie kazał go schłostać.
- Nie okazał litości wdowie z dzieckiem, która prosiła o zapomogę w noc wigilijną – rozkazał swojemu słudze przepędzić ją; kobieta zmarła z wyziębienia, nie mogąc znaleźć schronienia.
Widmo Złego Pana włóczy się teraz nieustannie po świecie, uciekając przed słońcem, dręczone ciągłym pragnieniem i wiecznym głodem. Nie chce nawet dostać się do nieba; woli zostać jak najszybciej potępiony, gdyż woli znosić męki w piekle niż obecne cierpienia. Nie chce dłużej przebywać wśród duchów nieczystych. Jego ciało jest ciągle rozszarpywane przez drapieżne ptaki – symbolizują one dusze poddanych, dla których Zły Pan nie miał litości za życia. Gdy Guślarz na jego prośbę ofiaruje mu pożywienie, jest ono natychmiast rozchwytywane przez ptaki i nie trafia do Widma. Widmo odchodzi z niczym, mówiąc:
„Bo kto nie był ni razu człowiekiem,
Temu człowiek nic nie pomoże.”
Jego historia jest przestrogą przed okrucieństwem i brakiem empatii wobec bliźnich.
Inne postacie
- Kruk – symbolizuje młodzieńca, który został poszczuty psami i zakatowany za kradzież jabłka z sadu Złego Pana.
- Sowa – symbolizuje wdowę, której Zły Pan odmówił pomocy, co doprowadziło do jej śmierci z wyziębienia.
- Starzec – pomaga Guślarzowi podczas obrzędu, na przykład podając kocioł z palącą się wódką.
- Chór ptaków – reprezentuje dusze skrzywdzonych przez Złego Pana, które dręczą jego widmo.
- Chór wieśniaków i wieśniaczek – uczestnicy obrzędu, którzy powtarzają słowa Guślarza, wzmacniając siłę jego zaklęć i tworząc atmosferę misterium.
- Mara (Widmo) – postać, która pojawia się na końcu obrzędu. Jest już późno po północy, słychać pianie koguta. Widmo wpatruje się jedynie w Pasterkę i milczy. Jest często utożsamiane z Pustelnikiem z IV części "Dziadów" (Gustawem), co sugeruje głębsze znaczenie tej postaci w kontekście całego dramatu.
