profil

Powtórka do matury z polskiego.

drukuj
satysfakcja 81 % 1036 głosów

Treść
Obrazy
Wideo
Komentarze

Słowem wstępu
Mi pomogło mam nadzieje, że i wam pomorze. Siedziałam nad tym ponad mies. Jest tego dużo ale wszystko co potrzeba na 100% !! Mature zdałam więc jest chyba ok :) Tym bardziej że nauczycielka patrzyła i czytała z niedowierzaniem. Ale ostrzegam, że jest to dla osób które jako takie pojecie maja na temat ksiązki, gdyż to nie są całkowite streszczenia, tylko opis ogolny. Nie przestraszcie sie iloscią stron. Pamiętajcie ze tu jest przerobione wszystko od biblii do współczesnosci.

ANTYK

Biblia

- Księga Rodzaju – poemat o stworzeniu świata i człowieka
- Psalmy – liryczny utwór o charakterze modlitewno-hymnicznym; mogą być: błagalne, dziękczynne, pochwalne, królewskie, patriotyczno-religijne i mądrościowe;
- Księga Hioba – sens niezawinionego cierpienia, bólu wpisanego w ludzką egzystencję. Hiob zostaje poddany próbie, która wynikła z zakładu Boga i szatana. Problem cierpienia i sprawiedliwości Bożej.
- Pieśni nad Pieśniami – poemat miłosny który jest dialogiem między Oblubienicą i Oblubieńcem; mówi o nawróceniu i powrocie narodu-oblubienicy do łaski po wielu niewiernościach;
- Księga Koheleta – autor zastanawia się nad sensem życia, nad istotą ludzkiej egzystencji (‘Marność nad marnościami i wszystko marność’)
- Apokalipsa św.Jana – wizje wydarzeń towarzyszących końcowi świata i wyjaśniające sens dziejów;

Mitologia

- Iliada (Homer)
• epopeja
• spisana pod koniec VI w. W Atenach
• pisany wierszem
• ukazuje losy wybranej grupy bohaterów na tle przełomowych wydarzeń dla jakiegoś narodu;
• cały utwór napisany jest językiem podniosłym, poważnym;
• narrator wszechwiedzący, wszechobecny, obiektywny; opisy realistyczne i dokładne, statyczne i dynamiczne;
• AKCJA : obejmuje 40 dni ostatniego dziesiątego roku oblężenia Troi;
• BOHATEROWIE :
Achilles – heros, ambitny i niezależny, w walce bezwzględny i okrutny;
Hektor – odważny, waleczny, świetny rycerz i kochający syn; heros, ale jest postacią wzruszającą, zadziwia swoja bohaterską postawą;
Grecy i ich życie – wielki zbiorowy bohater; wojownicy, odważni, waleczni;

- Odyseja (Homer)
• powstałą ok. roku 800 r.p.n.e
• opisuje dzieje Odyseusza, króla Itaki, uczestnika wojny trojańskiej

/> • Odys – wymyślił podstęp w postaci KONIA TROJAŃSKIEGO, który doprowadził do upadku Troi; naraził się tez Posejdonowi oślepiając jego syna, dlatego tez musiał tułać się przez 10lat po morzach i oceanach nie mogąc dostrzec do Itaki do swojej zony Penelopy
• Odyseusz uosabia archetyp tułacza;

- Król Edyp (Sofokles)
• gatunek literacki – dramat (tragedia) – 3jedności – czasu, miejsca i akcji;
• podstawowa cecha – uwikłanie bohatera w nierozwiązywalny konflikt; fabułę stanowi jeden wątek; 3dzielność dramatu: prolog, epejsjodony i epilog;
• IRONIA TRAGICZNA – polega na tym, że wszystkie czyny bohatera, wbrew jego woli i świadomości, pchają go do klęski;
• KATHARSIS – rodzaj duchowego oczyszczenia, jakiego doznaje widz po obejrzeniu przedstawienia;
• AKCJA : czasy mityczne, Teby, gdzie panuje Król Edyp;
• BOHATEROWIE :
Edyp –objął tron po Lajosie; mądry, rozsądny władca, kochany przez lud, jednak po kilku latach jego panowania spadają na miasto nieszczęścia; nazywa siebie zakałą, nędznikiem i opuszcza miasto;
Kreon – szwagier Edypa, brak Jokasty; zarzuty Edypa jakoby miał przeciwko niemu spiskować, bardzo go dotykają;
Jokasta – żona Edypa; stara się uspokoić męża, pociesza go; popełnia samobójstwo, gdyż wiedziała co się wydarzy;
Tyrezjasz – on odkrywa prawdę przed Edypem
Chór Teb – zatroskany o los Teb;
Sługa Lajosa – mówi prawdę Edypowi , w którą Edyp nie chciał wierzyć Tyrezjaszowi;
Posłaniec z Koryntu – pasterz , który zaniósł niemowlę na dwór władcy Koryntu (Edypa) i który przybywa by potwierdzić prawdę o pochodzeniu Edypa;

- Antygona (Sofokles)
• także tragedia, więc ma podobne cechy jak ‘Król Edyp”
• jej tragizm wynika z KONFLIKTU DWÓCH RÓWNORZĘDNYCH RACJI; mimo, że bohaterowie sami decydują o swoim losie, to jednak każda decyzja, której dokonają, okaże się zła;
- Wybrane mity
• Powstanie świata i bogów – świat wyłonił się z chaosu; z niego też wyłoniła się 1-a para bogów: Gaja – ziemie i Uranos – Niebo; siedzibą bogów jest góra Olimp w której mieszkało 12 głównych bogów; przywódca był Zeus;
• Prometeusz – on ulepił człowieka z ‘gliny pomieszanej ze łzami’ i dał mu duszę; z Prometeuszem najczęściej wiąże się 1-e powstanie człowieka; dalej z miłości do ludzi, podarował im ogień, a tym wywołał gniew bogów na siebie i został ukarany; postawa bohatera jest określana jako humanitarna, pełna miłości do człowieka i gotowości poświęcenia się za niego;


ŚREDNIOWIECZE

- Bogurodzica
• polska pieśń religijna, zabytek liryki i języka polskiego;
• tradycja przypisała autorstwo Św. Wojciechowi
• czas powstania do dziś trudny do określenia-prawdopodobnie powstała ok. Xw.(1-a część), a ostateczna wersja z wieku XVw.
• Uważa się ze jest związana z okresem panowania dynastii Jagiellonów;
• Według kronik J.Długosza była patriotyczną pieśnią polskiego rycerstwa; służyła jako hymn koronacyjny królów, jakoby hymn polski; z końcem dynastii została pieśnią kościelną;
• Bogurodzica inspirowała później poetów romantyzmu;

- Lament Świętokrzyski
• inaczej np.: Posłuchajcie, bracia miła
• utwór anonimowy
• prawdopodobnie jest to fragment średniowiecznego misterium o męce Pańskiej;
• jest to pełen bólu monolog cierpiącej Matki Boskiej;

- Legenda o św. Aleksym
• opisuje życie i śmierć świętego – wiersz hagiograficzny
• Aleksy to syn bogatego rodu, który odrzucił wszystkie ziemskie uciechy: majątek, małżeństwo, wybierając egzystencję żebraka; żyje on modlitwą i jamłużną, żyje w nędzy i poniżeniu w progach własnego domu;
• Legenda należy do nurtu literatury PARENETYCZNEJ – której celem jest ukazanie wzoru osobowego do naśladowania przez odbiorców;
• Śmierci ascety, towarzyszyły niezwykłe cuda, które miały uświadomić rodzicom i całemu miastu, że nędzarz, który żył między nimi był święty;

- Pieśń o Rolandzie
• najstarszy francuski epos rycerski
• należy do średniowiecznych pieśniach o chwalebnych czynach, a tematycznie związany z wyprawami władcy Franków Karola Wielkiego;
• Roland, jeden z dowódców wojsk władcy, jest głównym bohaterem; jest on symbolem średniowiecznego rycerza- uosabia jago etos, kodeks honorowy, wierność religii chrześcijańskiej;
• Śmierć Rolanda na polu bitwy, zostaje ukazana zgodnie ze średniowieczną sztuką umierania; rycerz w ostatnich chwilach modli się do Boga i do świętych patronów rycerzy, myśli kieruje ku władcy, próbuje złamać swój miecz, aby nie dostał się w złe ręce, a ku kresu swej wędrówki, na wzgórzu zwraca się twarzą w stronę ojczyzny; śmierć jego zostaje pomszczona przez cesarza;

- Dzieje Tristana i Izoldy (oprac. J. Bédier)
• epos
• GENEZA : tzw. Miłość dworska – zgodnie z której wzorcem rycerz był gotów poświęcić dla damy serca wszystko, co miał, nawet rycerski honor;
• Ogółem – Tristan i Izolda byli sobie przeznaczeni, jednak nie mogli ze sobą spędzić życia; jest to miłość nieszczęśliwa;
• BOHATEROWIE :
Tristian – jego imię znaczy ‘ smutek’; jest to ideał rycerza, jednak pod wpływem miłości do Izoldy łamie zasady honoru i rycerza prawości; był szlachetny, waleczny, honorowy, dzielny itp.itd., wzór cnót rycerskich, dobry przyjaciel, staje w obronie słabszych i pokrzywdzonych; po wypiciu napoju miłosnego rycerz totalnie wariuje; łamie wszelkie zasady, oszukuje, staję się okrutny dla tych co stają mu na drodze spotkania z Kochanką, jest przekonany o swojej niewinności; ma na względzie dobro i szczęście Izoldy, ale jednocześnie gubi siebie i ją oraz niepotrzebnie krzywdzi inną kobitę;
Izolda Złotowłosa – córka króla Irlandii; przeznaczona na żonę króla Marka w imieniu którego Tristan zabił smoka; Izolda też wypija napój i pałają do siebie od tego momentu wielką miłością; mimo uczucia do Tristiana zostaje żoną Marka; jest szaleńczo zakochana co prowadzi do oszukiwania męża, a także pała wielką zazdrością o Tristana; w imię miłości cierpi chłód i niewygody, a podczas nieobecności Kochanka pogrąża się w rozpaczy i smutku; tak jak Tristan nie widzi nic złego w swoim postępowaniu; gdy Tristan już umarł Kochanka układa się przy Ukochanym, modli się i oddaj ducha;
Król Marek – pan zamku Tyntagiel; wuj Tristana, prawy i sprawiedliwy; nie jest szczęśliwy z Izolda, gdyż wie o miłości żony do Tristana; reprezentuje ideał władcy i seniora: poważny, stateczny, opanowany, rozsądny, rozważny, kocha Tristana i Izoldę, łatwo im przebacza, dba o swój honor, sprawiedliwy i dobry pan, który ukrywa swe uczucia;
Morhołt – rycerz irlandzki; przybył do Kornwalii po coroczny haracz (300dziewcząt i chłopców); poległ w pojedynku z Tristanem, ale ten zranił go zatrutym mieczem; Tristan wypłynął na morze i dotarł do Irlandii, gdzie Izolda, znająca zioła i leki, wyleczyła rycerza;
Izolda o Białych Dłoniach – irlandzka królewna, która została żoną Tristana, była bardzo nieszczęśliwa, gdyż odkryła, że mąż jej nie kocha. Zemściła się, mówiąc umierającemu Tristanowi, ze Izolda nie przyszła się z nim pożegnać (a co było nieprawdą), a pod wpływem tej wieści Tristan zmarł nie pożegnawszy się z Ukochaną;
Kaherdyn – przyjaciel Tristana, który oddał mu za żonę swoją siostrę;
• AKCJA : wczesne średniowiecze; akcje rozgrywają się w wielu miejscach (np. Kornawalia, czy Tyntagiel)

- Boska Komedia (Dante Alighieri)
• synteza kultury średniowiecza i zapowiedź renesansu
• autor wykorzystał motyw wędrówki w zaświatach, by jednocześnie zabrać głos w sprawach ziemskich; podejmuje również dyskusję na temat dobra i zła, ludzkiej kondycji w świecie oraz tajemnicy bytu w zaświatach; symboliczna wędrówka ma głęboki, alegoryczny sens;
• przewodnikiem Dantego po zaświatach (piekle i czyśćcu) jest duch Wergiliusz;
• poemat składa się z trzech części: Piekła, Czyśćca i Raju; każda z nich odróżnia się swoistym nastrojem, kolorytem, ich mieszkańcy są zindywidualizowani;
• z księgi PIEKŁO – emanuje nastrój grozy i ponurej tajemnicy; opisy mąk piekielnych obfitują w obrazy budzące grozę i przerażenie; podział na 9 okręgów;
• w CZYŚĆCU – który znajduje się na wzgórzu Jerozolimy, pokutują dusze mniej grzeszne; podobnie jak piekło jest podzielony na 9 rejonów;
• do RAJU – Wirgiliusz nie ma prawa wstępu; odtąd Dantemu towarzyszy Beatrycze, autentyczna niespełniona miłość poety; wizja raju to odtworzenie kosmosu opisanego przez starożytnego uczonego Ptolemeusza, który wszechświat też dzieli na 9 sfer; najwyższa jest siedziba Boga, mająca kształt białej róży, mistycznego kwiatu;
• dzieło Dantego charakteryzuje wizyjność i symbolizm, połączenie realistycznych opisów z poetyką snu i fantastyką; przesycone jest filozofią i mistycyzmem;


RENESANS


- Makbet (W.Szekspir)
• jest to utwór historyczny z dziejów średniowiecznej Szkocji; dramat
• CZAS AKCJI : obejmuje całe panowanie Makbeta czyli 1039-1056 (17lat); w czwartym akcie miejscem akcji jest Anglia, zaś w reszcie utworu Szkocja;
• BOHATEROWIE :
Makbet – wódz wojsk szkockich; mężny, odważny, umie podejmować szybkie i trafne decyzje, ma opinie honorowego żołnierza i nieskazitelnego szlachcica; Makbet bardzo chce zostać królem, co wykorzystuje jego żona, nakłaniając go do zbrodni, jego kuzyna Dunkana – króla; mimo to jednak Makbet nie potrafi powstrzymać rządzy władzy i dopuszcza się tego haniebnego czynu; zbrodnia ciągnie za sobą kolejne zbrodnie..a Makbet popada w końcu w obłęd, ma halucynacje; mimo to Makbet cały czas ma wolną wole i to od niego zależy jaką decyzje podejmie i co będzie dalej; wybiera jednak szlak zbrodni, co i jego samego prowadzi do śmierci; jego śmierć nie jest tylko karą dla niego samego, ale także wyzwoleniem od jego obsesji i ostatecznym zakończeniem pasma zbrodni; zginął z ręki Makdufa;
Lady Makbet – charakteryzują ją wyjątkowo silne namiętności; jest kobietą zdecydowaną, wie czego chce; równie silnie kocha jak i nienawidzi; jako żona jest czuła, troskliwa, opiekuńcza, bardzo lojalna wobec męża; głęboko przeżywa swoje niespełnione macierzyństwo- śmierć jej dziecka zostaje niewyjaśniona; perspektywa zostania królową całkowicie ją zaślepia; najpierw nakłania męża do zbrodni, później go chroni, ewidentnie jest silniejsza psychicznie, zachowuje zimną krew i opanowanie; jednak szaleństwo jakie ją dotyka jest jeszcze gorsze od Makbeta; jest ono wynikiem osobistych klęsk, niespokojnej natury, samotności, tragicznego macierzyństwa, tłumienia uczuć i popędów, które w końcu dają o sobie znać; popełnia samobójstwo, ginie jako samotna i nieszczęśliwa kobieta;
Czarownice – ukazują się Makbetowi i Bankowi (przyjaciel którego Makbet też zabija) i przepowiadają pierwszemu królewską władzę, a drugiemu spłodzenie królów; są dziwaczne, wychudzone, odrażające, mają długie brody, nawet nie wiadomo czy na pewno to były kobiety; właśnie w tych czasach odbywały się polowania na czarownice co wykorzystał Szekspir, a przecież słów czarownic nie można było nie traktować poważnie; przepowiadają przyszłość lecz bardzo niejasno, ujawniając w tym swoja przewrotność, złośliwość i zwodniczość; ich słowa są wieloznaczne dlatego można je różnie interpretować; można je uważać za symbol zła drzemiącego w Makbecie lub drzemiącego na świecie;

- Żywot człowieka poczciwego (M.Rej)
• wydany pod koniec życia pisarza utwór jest częścią większego traktatu ‘Zwierciadło’ (1567-1568)
• ten gatunek służył zobrazowaniu wzorców moralnych do naśladowania – tu ideału szlachcica ziemianina;
• utwór ten został starannie przygotowany, jakby z założenia autora miał zostać świadectwem jego życia i pracy;
• składa się z 3 ksiąg – każda to oddzielny etap życia : młodość, lata dojrzałe i starość;
• 1-a księga : jest o wychowaniu
• 2-a księga : obraz człowieka jako istoty społecznej
• 3-a księga : podsumowuje ostatni etap życia ludzkiego
• bohater jest w 3-ch perspektywach : człowiek – świat, czł – społeczeństwo, czł- własne ja;
• pouczający charakter utworu podkreślają liczne rady;
• jeden z najbardziej znanych fragmentów jest opis życia na wsi w czterech porach roku;

- Fraszki (J.Kochanowski)
• fraszka – drobny utwór poetycki, często o charakterze żartobliwym, opartym na dowcipnym pomyśle, błyskotliwej idei;
• w tych krótkich wersach autor zawarł filozofię życia pozwalając dopatrzyć się sensu w tym co może wydawać się absurdalne z pozoru;
• podkreślił wartości takie jak: umiar, przyjaźń, cnota, radość życia, miłość, wiara;
• możemy je podzielić na : religijne, filozoficzne, patriotyczne, obyczajowe, biesiadne i miłosne;
• z fraszek wyłaniamy mądrość życiową;
• PRZYKŁADY :
➢ ‘ Do gór i lasów’ – autobiograficzna; wspomnienia poety z odbytych podróży, wizerunki poety; zwraca się w formie apostrofy do gór i lasów;
➢ ‘ Do fraszek ‘ – deklaracja ideowo-artystyczna poety; mówi, iż celem fraszek jest wymienianie i unaocznianie ludzkich wad i złych występków;
➢ ‘ O żywocie ludzkim ‘ – tematyka filozoficzna; to refleksja nad absurdem życia w tonie ironicznym;
➢ ‘ Na nabożną ‘ – poetycka kpina z dewocji i ludzkiej obłudy;
➢ ‘ Na dom w czarnolesie ‘ – wielka apostrofa o bezpośrednim zwrocie do Boga; prosi o błogosławieństwo dla podmiotu lirycznego; autor prezentuje swoją własną hierarchię wartości;
➢ ‘ Na lipę ‘ – fraszka refleksyjna; pod tytułową lipą kryją się myśli samego autora; przesłanie – ciesz się drobnymi przyjemnościami, bo to często one decydują o sensie życia;
• we fraszkach ukazany jest obraz życia w szesnastowiecznej Rzeczypospolitej;



- Pieśni (J.Kochanowski)
• jest to gatunek liryki, korzeniami sięgające do antyku;
• WYRÓŻNIAMY : patriotyczne, refleksyjne, filozoficzno-refleksyjne, erotyczne, religijne, biesiadne, historyczne, pochwalne i żałobne;
• Pierwsze wydanie pieśni ukazało się dopiero po śmierci poety w 1586;
• PRZYKŁADY :
➢ Hymn ‘ Czego chcesz od nas Panie...’ – w utworze artysta kreśli renesansową wizję boga jako doskonałego architekta, a także dobrego ojca do którego człowiek zwraca się z prośbą o opiekę;
➢ Pieśń XIV ks. II (‘Wy, którzy pospolitą rzeczą władacie..’) – słowa są skierowane do władców i wszystkich tych którzy stoją na czele narodu; jest ku ich przestrodze; mają troszczyć się o wszystkich ludzi i zajmować się państwem, a nie myśleć o swoich prywatnych sprawach;
➢ Pieśń IX ks. I (‘Chcemy być sobie radzi..’) – o charakterze refleksyjnym; pisze, iż przyjęcie stosownej filozofii życia może uchronić człowieka przed zbłądzeniem i pozwala wypełnić swoje przeznaczenie; promuje Carpe Diem;
➢ Pieśń V ks. II (‘Pieśń o spustoszeniu Podola’) – to patriotyczny utwór inspirowany autentycznym wydarzeniem historycznym – najazd tatarski na Podole; autor usiłuje obudzić sumienia rodaków; apeluje o poświęcenie dla ojczyzny, chce doprowadzić do tego by lud zapobiegł jeszcze większym nieszczęściom, które mogą spotkać kraj;
➢ Pieśń świętojańska o Sobótce – jest to cykl (12 pieśni) przede wszystkim jednak poematem o pieśni, która przechowuje zakazy i nakazy oraz potrafi człowieka pocieszyć i zabawić; jest to pochwała życia wiejskiego, ukazanego jako swoista Arkadia – sielska natura, uczciwe życie prostego ludu, urodzajność sadów i ogrodów, dostatek zagród, a w domu dobra żona, gromadka dzieci i pokolenie dziadków – wielka miłość ☺;

- Treny (J.Kochanowski)
• jest to cykl 19 żałobnych wierszy poświęcony zmarłej córce poety Urszulce (1578)
• autor pisze przede wszystkim o bólu i kryzysie wyznawanych przez siebie wartości, szydzi z mądrości, która według niego miała go uchronić przed rozpaczą; dostrzega on chaos i niesprawiedliwość panującą na świecie;
• rozpaczliwie szuka zmarłej, by ostatecznie zwątpić w jej istnienie, a także istnienie Boga;
• treny Kochanowskiego to dramat filozofa, chrześcijanina i ojca;
• ostatni tren XIX przynosi uspokojenie; jest on napisany w konwencji snu w którym widzi zmarłą córkę na rękach także zmarłej żony; otrzymuje tu napomnienie od żony by znał umiar w rozpamiętywaniu swojego cierpienia i znosił swój los po ludzku;


BAROK

- Świętoszek (Molier)
• wydarzenie rozgrywa się w latach 60. XVII w. ,w Paryżu w domu francuskiego mieszczanina, Orgona; autor zachował w tej komedii jedność czasu i miejsca akcji;
• BOHATEROWIE :
Świętoszek (Tartuffe) – mężczyzna w średnim wieku, prawdopodobnie o mało atrakcyjnym wyglądzie, ale posiada niebywałą umiejętność przekonywania, a także ma niepospolity tupet; jest bezwzględny, uparty, bezkrytyczny i jest obłudnikiem; rozbija rodzinę Orgona i doprowadza do nędzy; potrafi on wybierać osoby które wie, że mu ulegną; doskonale udaje osobę pobożną; w rzeczywistości jest dewotem i hipokrytą; jest to człowiek przewrotny, mistrz mistyfikacji, genialny oszust i bezwzględny niegodziwiec;






Orgon – przeciętny francuski mieszczanin; do czasu kiedy nie pojawił się Świętoszek jest szczęśliwym ojcem rodziny, kochającym mężem, mądrym i uczciwym człowiekiem, który dba o swoich bliskich; Świętoszek sprawił iż poglądy Orgona drastycznie uległy zmianie; w tym momencie okazuje się ufnym, naiwnym i zbyt łatwowiernym; Tartuffe ma na niego nieograniczony wpływ; Orgon zaczyna go traktować jako najważniejszą osobę w życiu; daje się zaślepić; pozwala sobą manipulować; pragnie by ktoś przedstawił mu właściwy, doskonały ‘program życiowy’; Tartuffe staje się dla niego mistrzem i nauczycielem; pod koniec komedii Orgon powraca do swojej pierwszej roli, ale to nie on głównie się do tego przyczynił;
Pani Pernelle – to matka Orgona; jako najstarsza w rodzinie cieszy się dużym szacunkiem; jest uciążliwą dewotką, która wykorzystuje swój autorytet w złych celach; tak samo pod wpływem Tartuffe staje się fanatyczna, zaślepiona i bezkrytyczna;
Elmira – wzorowa żona, piękna, zadbana, pełna wdzięku, która docenia wartość własnego małżeństwa; nie daje się uwieść Świętoszkowi; odkrywa szybko zamiary Tatruffe i dąży do zdemaskowania jego niecnych zamiarów; jest odważna, sprytna, przebiegła; ma swój honor i kieruje się zasadami; troszczy się o dzieci tym bardziej, gdyż wie do czego chce doprowadzić mąż (wydać córkę Mariannę za Tartuffe);
Damis – syn Orgona; kocha, szanuje ojca ale także widzi zaślepienie ojca i otwarcie przeciw temu się buntuje; w efekcie ojciec go wydziedzicza; to właśnie Damis odkrywa zamiary wobec Elmiry i natychmiast podejmuje decyzję o zemście;
Marianna – córka Orgona; zakochana w Walerym, dlatego decyzja ojca o ożenku jest dla niej niezrozumiała i bolesna; traci szacunek i zaufanie do ojca; widzi, iż nie jest już dla niego ważna; nienawidzi Tartuffe i dlatego też nie ma oporów przez otwartą walką z nim;
Doryna – pokojówka Elmiry; wzór służącej – wierna, uczciwa, dba o dobro rodziny; zachowuje przytomność umysłu, przejrzała Tartuffe i otwarcie z niego drwi; potrafi zdemaskować jego obłudę i szydzić z udawanej pobożności; jej zdanie liczy się w domu Orgona; mówi wprost i ma większą siłę przekonywania niż Elmira; ma tupet i nie waha się przed wyrażaniem swoich myśli – próbuje odwieść Orgona od pomysłu małżeństwa; stara się opiekować wszystkimi domownikami, jest mądra i szlachetna;

- Wiersze, sonety (Jan Andrzej Morsztyn)
➢ ‘ Do trupa ‘ :
• jest to sonet
• oparty na pomyśle, który polega na zestawieniu sytuacji w jakiej znajduje się człowiek żyjący z sytuacją osoby zmarłej;
• to monolog osoby żyjącej – zakochanej, do zmarłego – tytułowego trupa;
• jak to w sonetach bywa da się go podzielić na dwie części : 1) – podmiot liryczny porównuje stan duszy zakochanego do stanu w jakim znajduje się nieboszczyk; 2) – różnice między nimi; końcową myślą jest paradoksalne stwierdzenie, że sytuacja zmarłego jest lepsza bo on nic nie czuje, a zakochany dalej cierpi;
➢ ‘ Niestatek’ :
• wiersz zbudowany na zasadzie kontrastu;
• występuje tu anafora (powtórzenie tego samego wyrazu lub wyrażenia, na początku wersu) jest to słowo – „prędzej”; autor wylicza szereg paradoksów, aby ostatecznie zaskoczyć czytelnika puentą (iż najmniej prawdopodobne na świecie jest to, że kobieta będzie wierna)
➢ ‘ Do Panny’ :
• tematem jest obojętność dziewczyny, która jest powodem zmartwienia podmiotu lirycznego;
• spiętrzając osobliwe porównania (hiperbola), próbuje oddać twardość jej serca;
• formalną zasadą porządkującą jest anafora – tu powtarzanie podobnie brzmiących wyrazów na początku każdego wersu;


- Wiersze (Daniel Naborowski)
➢ ‘Marność’ :
• wyraża przekonanie o marności doczesnego świata (motyw z księgi Koheleta);
• w kontraście znajduje się zawołanie do podmiotu lirycznego do korzystania z ziemskich rozkoszy;
• autor dochodzi do wniosku, że jeśli zachowuje się w tym wszystkim umiar, nie jest to postawa godna potępienia;
• autor głosi, że gdy się żyje zgodnie z własnym sumieniem, można ocalić duszę i przestać się obawiać śmierci;
➢ ‘Krótkość żywota’ :
• kolejny utwór barokowy w którym widoczna jest fascynacja upływem czasu, nicością, śmiercią;
• nawiązuje do średniowiecznego motywu – memento mori;
• autor głosi, iż nic nie trwa wiecznie, nic się nie powtarza, wszystko przemija, a człowiek według podmiotu lirycznego, okazuje się być przechodniem w świecie, który trwa wiecznie;


OŚWIECENIE

- Satyry i hymn ( Ignacy Krasicki)
➢ SATYRY :
• ‘ Pijaństwo’ :
• znakomite studium psychologiczne człowieka uzależnionego, próbującego za każdym razem się usprawiedliwiać; to krytyka jednej z głównych polskich wad;
• odtwarza sarmacką kulturę picia i wskazuje na jej najważniejsze cechy: szukanie nawet najmniejszej okazji do wypicia, brak umiaru, alkohol – lekarstwo na wszystko, przeradzanie się dyskusji politycznych przy kieliszku w bójki;
• pod koniec następuje pochwała trzeźwości;

• ‘Żona modna’ :
• zaliczana do utworów obyczajowych;
• powiada o szlachcicu ziemianina, któremu zachciało się żony z miasta;
• po ślubie okazało się że żona hołduje nade wszystko najnowszej modzie i życiu ponad stan
• autor śmieje się z głupoty męża, który spełnia wszystkie zachcianki żony, ale także wytyka kobietom Polkom, rozrzutność i bezmyślne papugowanie zagranicznych wzorców;

• ‘Do króla’ :
• forma przypomina naganę, choć w rzeczywistości jest pochwałą króla, będącego w opinii szlachty człowiekiem zbyt mądrym, zbyt młodym, nie pochodzącym z królewskiego rodu i Polakiem; król S.August Poniatowski;
• to typ satyry politycznej na przeciwników króla, a która obniża małość i głupotę ich argumentów; podmiot liryczny – sarmata;


• ‘Świat zepsuty’ :
• autor dokonuje diagnozy współczesności – cnotę przodków przeciwstawia upadkowi obyczajów, wskazując konkretne przykłady;
• ukazuje : upadek wartości, fascynacja pozornymi wartościami, brak zasad moralnych, niedowiarstwo i bezbożność..itp.;
• satyra ma formę monologu;
• autor dostrzega jedyną szanse w ratunku dla ojczyzny – powrót do źródeł, przeszłości i wartości, którym hołdowali przodkowie;
• satyra skomponowana jest na zasadzie kontrastu obrazu przodków, a obrazem współczesnego pokolenia;


ROMANTYZM

- Cierpienia Młodego Wertera (Johann Wolfgang Goethe)
• powstała w roku 1774 w Niemczech – okres preromantyczny (tzw. Okres burzy i naporu);
• składa się z dwóch części; pierwsza to rok 1771, a druga to końcówka 1771 do grudnia 1772;
• miejscem akcji jest gł Waldheim;
• jest to powieść Epistolarna – czyli powieść w formie listów; narracja tu jest pierwszoosobowa; tu jest to ciąg chronologicznie ułożonych listów Wertera do przyjaciela;
• WERTERYZM – przesadna, wybujała uczciwość, postrzegania świata przez pryzmat marzeń i poezji, brak konkretnego, zdecydowanego działania; poczucie bezsensu egzystencji, dążenie do samozagłady i najczęściej na koniec działań bohatera jest samobójstwo;
• BOHATEROWIE :
Werter – młody mężczyzna, traktuje miłość swobodnie; upatruje szczęście w samotności; na początku bohater snuje filozoficzne myśli, ale da o sobie znać jego ‘buntownicza krew’ ; w tym spokojnym stanie ducha poznaje Lottę; nagle Werter doznaje olśnienia, że owa dziewczyna jest tą jego boską kochanką, bliźniaczą duszą; tak zaczęła się jego silna, odurzająca miłość – miłość romantyczna; Werter jest nieprzytomnie szczęśliwy; przełom w jego wielkiej miłości następuje wtedy, gdy przyjeżdża Albert – narzeczony Lotty; poznaje teraz piekło romantycznej miłości; z bólu wyjeżdża, ale powraca, gdyż nie potrafi żyć bez ukochanej; jego życie stało się bardzo intensywne; ciągle rozpaczał, rozpamiętywał, raz godzi się z losem, a zaraz znów buntuje się przeciwko niemu; w końcu jako typowy kochanek romantyczny popełnia samobójstwo;
/\\
||
rządzą nim uczucia; nadwrażliwy; przesadnie skłonny do wzruszeń; żyje marzeniami; często ucieka od świata;

Lotta – narzeczona Alberta; młodziutka dziewczyna; niezależna, umie odważnie wygłaszać swoje sądy, oczytana, wrażliwa; subtelna, delikatna, szczera i uczciwa; ma wszystkie cechy romantycznej kochanki;
Albert – postać nadzwyczajnie pozytywna; kocha Lottę dojrzałą i ugruntowaną miłością; jest opiekunek i przyjacielem; nie przeżywa porywów;






- Nie-boska komedia (Z.Krasiński)
• dramat powstał w 1833 roku, a wydany został 2lata później – anonimowo;
• DRAMAT ROMANTYCZNY – luźna struktura, zerwanie z klasyczną zasadą trzech jedności, przemieszanie scen realistycznych z wizyjnymi świadczące o przeplatania się dwóch światów; łączenie różnych rodzajów literackich (epiki, liryki i dramatu);
• Można podzielić na dwie części : pierwsza – tzw dramat rodzinny; druga – dramat społeczny;
• TYTUŁ : nawiązuje do Boskiej komedii Dantego; interpretuje się go jako określenie historii – nie-boskiego dzieła ludzi lub komedii dziejącej się wbrew woli Boga;
• PROBLEMATYKA : najważniejszy jest tu konflikt społeczno-polityczny między arystokracją, a ludem, który prowadzi do rewolucji; drugi problem to status poety niedoskonałego, romantycznej wersji poety przeklętego, jakim jest hrabia Henryk (Mąż); zaś problem trzeci to historia nieszczęśliwego małżeństwa bohatera;
• BOHATEROWIE :
Hrabia Henryk (Mąż) – to typowy bohater romantyczny; wybitnie uzdolniony poeta, który ma poczucie wyższości, pogardza innymi, jest pyszny, a to wady które prowadzą do klęski; poszukuje idealnej kochanki; daje się zwieść Dziewicy, która okazuje się być wcieleniem Szatana; widząc tragedie jaka spotkała jego rodzinę – żona popadła w obłęd – postanawia wyrzec się poezji; jednak będzie ona go dalej prześladować, gdyż syn Orcio będzie poetą; w III części Henryk jest działaczem społecznym, przywódcą arystokracji; zna wady swojej warstwy, a mimo to obejmuje przywództwo; przeżywa osobiste tragedie – śmierć żony, chorobę synka i jego też później śmierć; widząc zwycięstwo rewolucjonistów popełnia samobójstwo; bohater do końca pozostaje wielką indywidualnością;
Pankracy – przywódca rewolucjonistów; człowiek z ludu bez przeszłości; jest silnym, konsekwentnym i upartym człowiekiem i dzięki temu jest przywódcą; jest niezależny, ma świadomość swojej wielkości i też dlatego jest samotny; jego niezłomna wiara w rewolucje załamuje się po zwycięstwie; na gruzach starego świata przeżywa falę skruchy i mówi o konieczności zmazania zbrodni poprzez stworzenie raju na ziemi; to jednak nie zmazuje jego win; Pankracy dlatego tez zostaje pokonany przez Chrystusa Zbawiciela;
Orcio – syn Męża; poetycki geniusz, co staje się jego przekleństwem; bohater o słabej konstrukcji psychicznej, stoi na pograniczu świata duchów i rzeczywistości żywych; cierpi jego dusza ale i ciało gdyż popada w ślepotę; dziecko symbolizuje ideał poety;
Rewolucjoniści :
Leonard – jego pseudoreligijny rytuał podsyca chęć zabijania i żądzę przelewu krwi..pełni role ‘kapłana Wolności’ ; zastępca Pankracego;
Gen.Bianchetti – przywódca wojskowy, który uważa siebie za największego geniusza;

• TREŚĆ :
Cz. 1 -> mąż, zostaje wystawiony na pokusy wyobraźni; porzuca żonę, goni za widmem kochanki; doprowadza do obłędu żonę swoja obojętnością, a później i śmierci; zostaje ukarany jej śmiercią, a także kalectwem syna Orcio;
Cz. 2 -> ukazanie przeznaczenia Orcia jako prawdziwego poety; Hrabia nabiera cech bohatera tragicznego, nabiera cech ludzkich, a co zostało wywołane kalectwem syna;
Cz. 3 -> hrabia zostaje przywódcą okopów Świętej Trójcy, obozu arystokracji; w pałacu hrabiego dochodzi do spotkania Hrabiego i Pankracego; hrabia wątpi w możliwość stworzenia przez ludzi raju na ziemi;
Cz. 4 -> dochodzi do ostatniej walki między arystokratami, a rewolucjonistami; Orcio ginie trafiony kulą, hrabia popełnia samobójstwo z okrzykiem „poezjo bądź mi przeklęta”; Pankracy i Leonard dokonują krwawego sądu nad reszta arystokracji, wydając wyroki śmierci; w chwili triumfu Pankracy (wódz) odczuwa dziwny niepokój, lęk i zwątpienie, doznaje wyrzutów sumienia, gdy ukazuje mu się Chrystus – mściciel; wstrząśnięty tą wizją umiera na rękach Leonarda ze słowami „Galileuszu, zwyciężyłeś” ;
- Dziady cz. III (A.Mickiewicz)
• powstały wiosną 1832 roku w Dreźnie; Adam nie wziął wtedy udziału w powstaniu listopadowym(1830-1831) i Dziady są pewnego rodzaju zadośćuczynieniem narodowi;
• AKCJA : 1832; miejsca: Wilno, Warszawa, okolice Lwowa, a w prologu opisywana jest podróż do bohatera do Petrsburga;
• SYNKRETYZM RODZAJOWY – można znaleźć elementy liryki, epiki i dramatu;
• MESJANIZM – jest to zbiór przekonań i przeświadczeń o szczególnie roli (:tu) Polski w dziejach świata;
• PROMETEIZM – scena Wielka Improwizacja, jest interpretowana jako wyraz buntu przeciw Bogu, Konrada, wzniesionego w imię ludzkości; czyli bunt prometejski;
• BOHATEROWIE :
Konrad – wyjątkowo wrażliwy i bogaty jeśli chodzi o życie wewnętrzne; przeżywa stany uniesień, wówczas improwizuje, co jest wspomniane w scenie więziennej; gorący czciciel Marii co ratuje go przed potępieniem; gł cecha ujawnia się w Małej Improwizacji – pycha, której symbolem jest kruk; jest poetą romantycznym, tworzy prawdziwą i żywą poezję; jest wieszczem narodowym – przepowiednikiem; pragnie władzy tyrańskiej; pragnie rządzić uczuciami i duszami dlatego poniesie klęskę; znosi on znamiona bohatera bajronicznego –> zbuntowany, niezależny, ma poczucie wyższości i wyjątkowości, niepokorny, woli ginąć, niż się podporządkowywać; to jego cechą jest prometejski bunt (patrz wyżej);
Ks.Piotr – bernardyn, odważny patriota, odwiedza więźniów, podnosi ich na duchu; najważniejszą jego cechą jest pokora; pomaga Konradowi podnieść się z upadku; jest przenikliwy i stanowczy; przepowiada Konradowi wolność i udziela wskazówek co do jego przyszłej roli;
Młodzież uwięziona przez carską policję – autor podkreśla ich niewinność; więźniowie są jednak świadomi jakie wyroki na nich spadną, a nie maja możliwości obrony; to ludzie odważni, szlachetni i gotowi oddać życie za ojczyznę;

• TREŚĆ :
Prolog – Wilno, 1 listopada 1823; w więzieniu; gł bohater ma wizję senną; po przebudzeniu dokonuje się w nim przemiana, której wyrazem jest zmiana imienia z Gustaw na Konrad; scena ma znaczenie symboliczne : nadszedł czas przemiany z kochanka romantycznego poszukującego kobiety, na ‘kochanka’ ojczyzny;
Scena I - scena więzienna; Mickiewicz przywołał swoich przyjaciół filomatów i filaretów; najważniejsze jednak jest opowiadanie Sobolewskiego o zesłanych na Sybir uczniach i studentach ze Żmudzi (elementy mesjanizmu) oraz wampiryczna pieśń zemsty Konrada;
Scena II – improwizacja; poeta Konrad wygłasza Wielką Improwizację, w której żąda władzy nad ludźmi; oskarża on również Boga o nieczułość na los Polski i cierpienie ludzi; gdy wątpiąc w sprawiedliwość Boga, posuwa się niemal do bluźnierstwa, pada zemdlony, a szatan triumfuje;
Scena III – ks. Piotr odprawia egzorcyzmy nad Konradem; zwycięża księdza nie szatan, który wyjednuje Konradowi wybaczenie w sądzie archaniołów;
Scena IV – widzenie Ewy; Lwów – dziewczyna modli się za duszę uwięzionego poety Konrada;
Scena V – widzenie ks. Piotra; Bóg w widzeniu zsyła księdzu wielką wizję cierpień i zmartwychwstania Polski; symbolika tej sceny jest oparta na biblijnych scenach Męki Pańskiej; Polska ma odgrywać rolę Mesjasza (mesjanizm polski), by swym cierpieniem odkupić inne narody; jej wyzwolicielem ma być tajemniczy mąż – „a imię jego czterdzieści i cztery” ;
Scena VI – sen Senatora; diabły męczą go w śnie, zsyłając mu sen o niełasce cesarskiej;
Scena VII – (salon warszawski) – porucznik Piotr Wysocki dokonuje oceny narodu polskiego;


Scena VIII – (bal u Senatora) – ukazuje senatora Nowosilcowa i jego otoczenie; przedstawiono tu kontrast między tą grupą a patriotami; najważniejszym wątkiem tej sceny jest wątek Rollinsona i jego matki; scena kończy się spotkaniem ks. Piotra z Konradem;
Scena IX – to noc Dziadów; 1824 rok; Guślarz próbuje na prośbę kobiety wywołać ducha, który przed laty ukazał się jej w noc Dziadów; był to duch człowieka żyjącego; ponieważ milczał, kobieta rozpoznaje go wśród więźniów więzionych w kibitce; ma ona ranę na piersi i na czole – to Konrad;

- Pan Tadeusz (A. Mickiewicz)
• CZAS POWSTANIA : 1832-1834; wydanie w Paryżu w 1834;
• AKCJA : kilka dni lata 1811, noc i dzień wiosny 1812 roku; Litwa, dworek w Soplicowie i Dobrzynie;
• TŁO HISTORYCZNE : jest nim kampania napoleońska; wyraźny kult Bonapartego w który Polacy widzieli nadzieję odzyskania niepodległości;
• TEMAT : zgodny z założeniami romantycznego historyzmu (ukazanie przeszłości, historia walk o wolność) i regionalizmu (obraz przyrody, kultury, obyczajów regionu - :tu Litwy)
• GENEZA :
➢ sytuacja wygnańca
➢ rozgoryczenie sprawami wewnątrz emigracji
➢ tęsknota za krajem
➢ chęć ocalenia pamięci o kraju lat dziecinnych
➢ marzenie o wyzwoleniu ojczyzny i powrocie do niej
➢ pragnienie stworzenia epopei narodowej
• WĄTKI :
➢ miłosny – Tadeusz z Zosią
➢ spór o zamek – Sędzia i Hrabia
➢ działalność księdza Robaka
• JĘZYK : archaizmy, gwara kresowa; utwór napisany 13-zgłoskowcem (7+6), parzyście rymowany;
• OBYCZAJOWOŚĆ : ukazane zostały znikające już (podkreślenie przez słowo klucz ‘ostatni’) obyczaje Polski szlacheckiej; odchodzące pokolenie to: Sędzia, Podkomorzy, Gerwazy, Protazy, Wojski, Dobrzyński; zaś głównie, nowe poglądy i wartości młodego pokolenia, reprezentuje Tadeusz, a z nim Zosia;
• BOHATEROWIE :
Tadeusz - dwudziestoletni chłopak, który przybywa do Soplicowa z Wilna; bratanek Sędziego, syn Jacka Soplicy; Zosia jest jego pierwszą miłością; jest wierny, uczciwy; został wychowany w tradycji patriotycznej; wraz z Zosią tworzą wzorcową polską parę nowych czasów; urodzony w czasie powstania kościuszkowskiego, stąd też jego imię;
Zosia – wychowanka Telimeny; córka Ewy Horeszkówny;
Jacek Soplica – brat Sędziego, ojciec Tadeusza i jego opiekun, który z daleka śledzi los syna i Zosi, córki jego Ukochanej Ewy; w młodości przeżył wielki zawód miłosny, unieszczęśliwił potem matkę Tadeusza, której nie kochał, zabił Stolnika i został przez to ogłoszony zdrajcą; to wszystko wywołało u Jacka wewnętrzną przemianę; stał się pokorny i przyjął nazwisko Robak i w mnisim przebraniu podjął się służby dla kraju; cieszy się wśród szlachty ogromnym autorytetem; w roli emisariusza przygotowuje powstanie na Litwie; Gerwazy przebacza mu zabójstwo Stolnika, na łożu śmierci Jacka; pozostaje on w pamięci jako narodowy bohater;
Sędzia Soplica – gospodarz Soplicowa, brat Jacka, gorący patriota; w posiadłości zachowuje staropolskie obyczaje i tradycje;
Telimena – niemłoda, ale jeszcze piękna opiekunka Zosi; mieszkanka Petersburga; szuka męża, jest bezkrytyczna, skoro uwodzi Tadzia, potem wiąże matrymonialne nadzieje z Hrabią, a w końcu bierze ślub z Rejentem;
Gerwazy i Protazy – pierwszy to stary sługa Horeszków, drugi to sługa Sopliców; pałają do siebie nienawiścią ale w XI księdze godzą się;
Jankiel – Żyd; dzierżawca dwóch karczem; człowiek ogólnie lubiany i poważany; wielki patriota; wielki artysta znany ze swych talentów muzycznych; jego ulubienicą jest Zosia i dlatego dla niej gra na koniec utworu;
Wojski Hreczech, Rejent i Asesor – typowi staropolscy szlachcice, przyjaciele Sędziego;
Szlachta dobrzyńska – mieszkańcy Dobrzyna; zubożała szlachta, zmuszona do pracy na roli, ale zachowująca godność; ludzie porywczy, odważni, większość z żołnierską przeszłością; przywódcą ich jest Maciej Dobrzyński;

- Kordian (J.Słowacki)
• CZAS I MIEJSCE POWSTANIA : rok 1833 w czasie pobytu poety w Genewie; dramat drukiem ukazał się 1834;
• WYMOWA :utwór uważany jest za próbę rozrachunku Słowckiego z moralnymi i politycznymi problemami pokolenia; oraz za próbę pojęcia polemiki ideowo-artystycznej z Mickiewiczem;
• AKCJA : początkowo noc sylwestrowa 1799roku(Przygotowanie) , a dalej to już rok 1823; miejsca to m.in.: Londyn, Dover, willa włoska, Rzym, Mont Blanc i Warszawa;
• PROBLEMATYKA : to przede wszystkim bezwzględna krytyka przywódców powstania listopadowego i ocena samego powstania, a także polemika z romantycznymi mitami narodowymi; utwór przedstawia również historię dojrzewania oraz wizerunek psychologiczny młodego chłopaka, bohatera tytułowego;
• BOHATEROWIE :
Kordian – początkowo to 15-letni chłopiec, który odczuwa apatię, nudę, niechęć do życia które według niego jest bezsensowne i pozbawione celu; przeżywa nieszczęśliwą miłość do Laury, która jest starsza od niego i która lekceważy jego uczucia; popada on w skrajnie odmienne nastroje co powoduje popełnienie samobójstwa, ale nieudanego; później Kordian to już wędrowiec, który zdobywa kolejne doświadczenia; traci on złudzenia, dojrzewa; zaczyna się formować polski patriota który będzie walczył o wolność ojczyzny; pod koniec II aktu Kordian przeżywa wewnętrzną przemianę, w improwizacji na górze Mont Blanc; ma poczucie własne wyjątkowości; w III akcie podejmuje rolę spiskowca, który chce zabić cara, ale jest za słaby psychicznie do tego; przeżywa głębokie załamanie; w końcu pragnie złożyć swoje życie w ofierze ojczyźnie (zostaje na niego wydany wyrok śmierci); dalszych losów nie znamy..Słowacki nie dokończył dalszej części trylogii..;
Grzegorz – stary, oddany sługa, przerażony stanem Kordiana (na początku); kocha go jak syna;
Doktor – odwiedza chłopaka w szpitalu dla obłąkanych, jego zachowanie wskazuje na to, że to szatan; jego wizyta odbiera Kordianowi ostatnią nadzieję i poczucie wartości jego działalności patriotycznej;
Wielki Książę Konstanty – autor przedstawia go jako postać skomplikowaną psychologicznie; to tyran, morderca, człowiek niezrównoważony psychicznie – popada w szaleńczy gniew; a jednocześnie to wielki entuzjasta odwagi i sprawność wojska polskiego;

• TREŚĆ :
Akt I – 15-letni chłopiec czyta ‘Cierpienia...” snując rozważania o celu i sensu istnienia; następnie słucha opowieści, które opowiada mu stary sługa i żołnierz Grzegorz; rozczarowanie i zawód miłosny popychają go do nieudanego samobójstwa;
Akt II – już rok 1828; Kordian podróżuje po Europie; w Londynie po raz pierwszy na jego drodze staje szatan; akt kończy monolog na szczycie góry Mont Blanc; podejmuje decyzje powrotu do kraju i podjęcia działalności spiskowej;
Akt III – akcja toczy się w maj, w Warszawie 1829 roku; czas koronacji Mikołaja I na króla Polski; Kordian podejmuje próbę zamordowania cara, jednak kończy się fiaskiem, gdyż zostaje pokonany przez Strach, Imaginację i Widmo; następnie zostaje wtrącony do więzienia i skazany na śmierć; stoi przed plutonem egzekucyjnym, gdy przybywa goniec z ułaskawieniem, jednak dowódca plutonu go nie widzi; scena nie zostaje rozstrzygnięta – nie wiemy czy padł strzał;

- Wiersze (J.Słowacki)

➢ ‘Testament Mój’

• utwór liryczny będący poetycką stylizacją testamentu
• zawiera elementy : pożegnanie ze światem i najbliższymi, rachunek sumienia i nad własnym życiem, dyspozycje dotyczące pogrzebu, życzenia skierowane do najbliższych lub potomności;
• GENEZA : utwór powstał na przełomie 1839/1840, czyli 9lat przed śmiercią; treść i nastrój mają związek z osobistymi przeżyciami poety w tym czasie;
• TYTUŁ : jest wyrazem romantycznego indywidualizmu poety (zaimek dzierżawczy ‘mój’);
• INTERPRETACJA :
⇒ podmiot liryczny utożsamiamy z Słowackim po zwrotach w pierwszej osobie i elementach autobiograficznych;
⇒ widoczne są ból i osamotnienie, poczucie niezrozumienia i obojętności współczesnych oraz pustka uczuciowa – gł w przedostatniej zwrotce;
⇒ oprócz odczuć osobistych pojawiają się myśli patriotyczne, które podkreślają, że ojczyzna dla poety to wartość najwyższa;
⇒ w wierszu pojawiają się motywy, które są przekonaniem autora o mocy i boskiej sile jego własnej poezji;
⇒ poezja więc ma moc duchowej odnowy, doskonalenia odbiorców;
⇒ dostrzegamy w nim typowo romantyczną autokreację podmiotu lirycznego, który myśli o śmierci;

➢ Hymn (‘Smutno mi, Boże’)

• napisany w czasie romantycznej podróży poety na wschód
• jest to podniosły gatunek hymnu, skierowany do Boga, którego podmiot liryczny czyni powiernikiem swoich smutków;
• poeta mówi o losie wygnańca-pielgrzyma, który utracił dom, ojczyznę i skarży się na samotność i przemijanie;
• nostalgia podmiotu lirycznego kontrastuje z pięknem orientalnego krajobrazu;
• wspomnienie ojczyzny nie pozwala cieszyć mu się tym co go otacza
• Bóg nie jest tu daleki, wręcz przeciwnie, cierpliwie słucha skarg poety;

➢ Grób Agamemnona

• to fragment Pieśni VIII poematu dygresyjnego ‘Podróż do Ziemi Świętej z Neapolu’ ;
• Słowacki pisał to pod wrażeniem budowli jaką zobaczył w Mykenach
• Podmiot liryczny nawiązuje do mitycznej i historycznej przeszłości Greków; porównuje ją z Polską po klęsce listopadowej;
• Ukazuje on dwa obrazy ojczyzny : 1) – niewolnicy, ‘służebnicy cudzej’ ; 2) – Polska swych marzeń i wizji, z anielską duszą, silnej, nieśmiertelnej i zwycięskiej;

- Wiersze (A. Mickiewicz)

➢ Oda do młodości

• powstała w 1820
• jest to manifest programowy młodego pokolenia, tu pokolenia romantyków, a jednocześnie jest to wyraz ścierania się dwóch światopoglądów: oświeceniowego i romantycznego;
• ODA – to utwór pochwalny lub dziękczynny, utrzymany w patetycznym, wzniosłym stylu, mówiący o sprawach ważnych;
• To przeciwstawienie starych ludzi oświecenia i młodych romantyków;
• Dla autora młodość to potęga, głosi on postulat odkrywania nowych, niezbadanych dotąd sfer i wartości; istotny jest tu motyw wznoszenia się, wzlatywania nad zwykłą codzienną szarość; poeta wzywa wszystkich młodych do jednoczenia się i wspólnego wysiłku w dążeniu do szczęścia;
• Uważa, że młodzi tylko razem mogą osiągnąć zamierzony cel – ruszyć w posadach bryłę świata i pchnąć ją na nowe tory;
• Za przeszkodę autor uważa świat starych – ludzie bez perspektyw, egoiści; w ich świecie dominuje ciemnota, zacofanie i egoizm; poeta uważa, że oni już tu nie żyją tylko wegetują;
• Młodzi ludzie mogą stworzyć nowy, lepszy świat;

➢ Romantyczność

• jest to ballada otwierająca tomik ‘Ballad i romansów”
• wymierzony jest przeciwko klasykom
• BOHATEROWIE : Karusia, Lud, Poeta-narrator, Starzec i Duch Jasieńki;
• AKCJA : na ulicach miasteczka;
• TREŚĆ : obłąkanej i w rozpaczy Karusi po śmierci ukochanego wydaje się, że widzi ducha Jasieńki, cieszy się na jego widok i rozmawia z nim; prosty lud ogląda tą scenę i wierzy dziewczynie tak jak narrator ballady; jedynie Starzec ostro gromi Karusię za „opowiadanie dub smalonych”, czym prezentuje postawę trzeźwego realisty;

➢ Sonety krymskie

• jest to cykl 18 sonetów, które powstały w czasie pobytu autora na Krymie; związane z zesłaniem w głąb Rosji; pierwsze wydanie w Moskwie w 1826;
• są przykładem romantycznego orientalizmu, połączonego z historiozofią romantyczną i mistycyzmem;
• Pielgrzym reprezentuje Europę, zaś Mirza reprezentuje orient – dwa odmienne światy i światopoglądy : Pielgrzym – mistyczny, Mirza – realistyczne spojrzenie mędrca wschodu;
• Sonety są refleksją nad przemijaniem człowieka i cywilizacją oraz trwałością natury, nad kondycją pielgrzyma tęskniącego za ojczyzną(Stepy Akermańskie), nad bezsilnością człowieka w starciu z naturą(Burza), nad wyborem własnej drogi życiowej;
• Synonimy wolności : koń i szalona jazda przez stepy – niestety ‘donikąd’ , gdyż na Krym nie dobiega głos ojczyzny;

- Wiersze (Cyprian Kamil Norwid)

➢ Fortepian Szopena

• utwór z roku 1863; pozornie to wspomnienie ostatnich dni Chopina, a tak naprawdę jest to poetycka refleksja nad istotą sztuki;
• w liryku występują motywy biblijne i antyczne oraz motyw mitologiczny, podkreślający tragizm walki dobra i zła;
• sztuka Chopina, porównywana do liry Orfeja, ma moc oczyszczającą;
• pojawią się również motyw ścieżki, zamieniającej się w tworzącą koło wstęgę;
• bruk o który zabija się fortepian, to symbol przyziemnej rzeczywistości, klęski, nędzy i śmierci, choć jednocześnie zwrot do ‘późnego wnuka’ jest zapowiedzią zmartwychwstania i zwycięstwa wartości reprezentowanych przez sztukę doskonałą;
• jest to jeden z najtrudniejszych do interpretacji wierszy, gdyż jest możliwość wieloraka interpretacji;

➢ Bema pamięci żałobny rapsod

• wiersz z roku 1851, napisany w rocznicę śmierci gen Józefa Bema, uczestnika powstania listopadowego, walk we Francji, Portugalii, Węgrzech;
• jest to rapsod, pozagrobowa lamentacja, pożegnanie wielkiego wodza i bohatera;
• w obrzędzie występują motywy antyczne, średniowieczne, a sam pogrzeb jest stylizowany na pogrzeb pogański, pogańskiego wodza;
• finał utworu to zapowiedź zwycięstwa idei, o którą walczył Bem;
• utwór jest napisany heksametrem polskim, co nadaje mu powagi i patetyzmu;



POZYTYWIZM


- Zbrodnia i Kara (F.Dostojewski)
• powstała w latach 1865-1866;
• CZAS I MIEJSCE AKCJI: to lipiec 1865 roku, dwa tygodnie; miejsce to Petersburg, który w powieści staje się samodzielnych bohaterem;
• BOHATEROWIE:
Raskolnikow(Rodion Romanowicz) – główny bohater; student który porzucił uczelnie ze względów finansowych; wszystkie problemy są skoncentrowane wokół zbrodni którą popełnił i kary za to przez jego własne sumienie; buntował się przeciwko niesprawiedliwemu porządkowi świata, cierpiał wiedząc, że matka i siostra żyją w biedzie, by móc zaoszczędzić na jego naukę; uważał ze musi zrobić wszystko by nie dopuścić do małżeństwa Duni (siostry) z Piotre Pietrowiczem Łużynem, bo myślał że chce to zroboić tylko dlatego, ze jest bogaty; wpadł na pomysł zabicia starej lichwiarki Alony Iwanowny; uważał ze dokonanie tej zbrodni jest moralnie usprawiedliwione, gdyż usuwa się ze społeczeństwa „jednostkę wszawą”; po usłyszeniu pewnej rozmowy studenta z oficerem, utwierdziło go to o przekonaniu o słuszności własnej decyzji; zaczął w końcu drobiazgowo planować zbrodnię; mogło by się wydawać, że był on człowiekiem złym, ale tak nie było; jest to osoba wrażliwa na ludzką krzywdę; zabicie Alony i przypadkiem też jej siostry Lizawiety, wywarło ogromny wpływ na jego psychikę; popadł on w ciężką chorobę, która trwała 4dni, stracił przytomność, majaczył; przez ten cały czas był niezwykle pobudzony emocjonalnie; wyraźnie było widać, że przeżywa to co uczynił; przez cały czas bał się, że wszystko się wyda; w końcu już nie wytrzymał i poddał się – przyznał się do winy; został on skazany na 8lat katorgii na Syberii; podczas 1roku żałował, że nie popełnił samobójstwa, ale później docenił poświęcenie i oddanie Soni, która razem z nim została zesłana; kiedyś w końcu padł płaczem do jej nóg a ona w jego oczach ujrzała miłość i to właśnie ona ich wskrzesiła;
Sonia Marmieładow – córka Marmieładowa z pierwszego małżeństwa; z powodów finansowych musiała zostać prostytutką; cechowała ją religijność, niewinność, czystość duchowa, skłonność do poświęceń; miała ogromny wpływ na Raskolnikowa, który dzięki niej przyznał się do zbrodni;
Dunia – siostra Rodiona; była kobietą dumną, rozumną, rozsądną i szlachetną, a także niezwykle piękną; kochał się w niej Swidrygajłow i Razumichin (przyjaciel brata); bardzo kochała brata, była gotowa do poświęceń, rozumieli się bez słów, wspomagali się wzajemnie; po zesłaniu brata wyszła ona za Razumichina, a w tym czasie korespondowała z bratem i podtrzymywała go na duchu; kierowała się w życiu prawdą i zasadami moralnymi, obce jej były przesądy i uprzedzenia o czym może świadczyć jej stosunek do Soni;
Pulcheria Aleksandrowna Raskolnikow – wdowa, matka Rodiona i Duni; bardzo kochała swoje dzieci; dużą nadzieje wiązała z małżeństwem Duni z Łużynem, jednak gdy się dowiedziała o prawdziwej jego naturze cieszyła się z zerwanych zaręczyn; w czasie śledztwa i ogłoszenia wyroku popadła w chorobę nerwową, ogarnęła ją apatia i przygnębienie, to znów histeria, radość, często płakała; na łożu śmierci powiedziała słowa po których można wnioskować, ze domyślała się więcej niż wszyscy inni przypuszczali;
Piotr Pietrowicz Łużyn – 45-letni mężczyzna; narzeczony Duni; był to skąpy, zły i ograniczony człowiek; Dunia chciała za niego wyjść by polepszyć warunki życia bratu i matce; żądał od Duni zerwania kontaktów z bratem; był przebiegły i podstępny, podrzucił Soni pieniądze by potem oskarżyć ja o kradzież; Dunie chciał sobie całkowicie podporządkować;
Siemon Zacharowicz Marmieładow – był starszym ubogim człowiekiem, nałogowym alkoholikiem; jego żona to Katarzyna Iwanowna; Sonia jego córka z pierwszego małżeństwa była źle traktowana przez Katarzynę; ubolewał ze nie zapewnił córce odpowiedniego wykształcenia; w końcu sam ojciec brał od Soni pieniądze na alkohol; doprowadził do upadku rodzinę, nie mógł znaleźć pracy a jak już ją miał to zaraz ją rzucał, a co najgorsze zdawał sobie z tego sprawę; umarł w wyniku obrażeń odniesionych w wypadku ulicznym – został stratowany przez konie;
Katarzyna Iwanowna Marmieładow – żona Siemona, macocha Soni; była chora na gruźlicę; po śmierci męża żyła sama z dziećmi w biedzie; była nerwowa i wybuchowa, stopniowo popadała w obłęd; po dwóch latach od śmierci męża dostała krwotoku i umarła;
Alona Iwanowna – 60-letnia lichwiarka; bogaciła się na krzywdzie innych ludzi; była nieufna; wykorzystywała swoją siostrę, która biła i zabierała wszystko co zarobiła; ofiara Raskolnikowa;
Lizawieta – przyrodnia siostra Alony; 35lat; od rana do wieczora pracowała dla Alony; była kobietą uczciwą, cichą, łagodną i cierpliwą, z pokorą traktowała zachowanie siostry; stała się również ofiarą Raskolnikowa;
Arkadiusz Swidrygajłow – przyjechał do Petersburga odwiedzić Raskolnikowa i by dać Duni pieniądze, które przepisała jej jego żona przed śmiercią; chciał nawet więcej dać Duni by nie wychodziła za Łużyna; w młodości był szulerem, nieustannie popadał w kłopoty i długi; był niestały w uczuciach, kapryśny; raz wyznawał swoje uczucia do Duni, chciał pomóc w ratowaniu Rodiona, to znów opowiadał o miłości do narzeczonej; mieszkał w Petersburgu obok Soni; po śmierci macochy Soni zajął się pogrzebem i zaopiekował dziećmi; pewną sumę dał też Soni by nie musiała iść na ulicę, dlatego też dla Marmieładowów stał się dobroczyńcą, ofiarując pieniądze których nie chciała Dunia; odtrącony przez Dunie popełnił samobójstwo – próbował nawet ją zgwałcić by osiągnąć cel; jest to postać o bardzo skomplikowanych charakterze, istniało w nim obok siebie dobro i zło; był nikczemny, rozpustny i lubieżny, zdradzał żonę i nie miał z tego powodu wyrzutów sumienia; był cyniczny, szukał silnych wrażeń, nudził się, nie widział sensu i celu życia, nie wierzył w ludzką dobroć i szlachetność;
Porfiry Pietrowicz – ok. 35lat; prawnik i sędzia śledczy; prowadził sprawę zabójstwa Alony; niezwykle inteligentny i przebiegły, znakomity psycholog; rozmowa Pietrowicza z Rodionem była pełna niedomówień, ciekawych stwierdzeń i podchwytliwych pytań; za pomocą dedukcji, logiki, pytań i rozmów, rozwiązał zagadkę śmierci Alony i doprowadził do tego że Rodion się przyznał; wydaje się że rozumiał psychikę Rodiona, sugerował mu, że jak sam się przyzna do winy, może uzyskać łagodniejszy wyrok;
Dymitr Prokopowicz Razumichin – młody student, przyjaciel Rodiona; opiekował się nim, czuwał wytrwale przy jego łóżku; od pierwszego wejrzenia zakochał się w Duni – pomagał też jej i matce; później został mężem Duni;
Zosimow – młody lekarz; bezinteresownie i ofiarnie zajmował się Rodionem; przyjaciel Razumichina;
• jest to powieść polifoniczna, gdyż jest możliwość różnej interpretacji wydarzeń oraz w ocenie zachowań i postaw bohaterów;
• jest to również nowoczesna powieść psychologiczne; to powieść o ludzkiej duszy i sumieniu;
• Dostojewski próbuje udowodnić, kreacją Raskolnikowa, że człowiek pozostaje tajemnicą nie tylko dla innych, ale także samego siebie;
• Raskolnikow dzieli ludzi na: nadludzi i podludzi; ci pierwsi według niego powinni mieć prawo decydowania o tych drugich i dla dobra ogółu likwidować ludzi pokroju lichwiarki; bohater nie może sobie darować, że się w pełni nie sprawdził, że nie należy do nadludzi, gdyż za wiele w nim wahań, rozterek i kłębiących się myśli;


- Mendel Gdański (Maria Konopnicka)
• nowela
• AKCJA : czasy współczesne dla Konopnickiej w ciągu kilku dni, w Warszawie;
• BOHATEROWIE :
Mendel Gdański – zasymilowany Żyd, urodzony w Gdańsku; ma 67lat, a od 27lat prowadzi warsztat introligatorski; ma 5dorosłych dzieci; sam wychowuje wnuka – Kubę – syna zmarłej córki Lilii; jest to człowiek spokojny, uczciwy, prawy, przywiązany do warszawy; nie rozumie nasilających się represji wobec Żydów; kocha wnuka i cierpi, gdy ten jest szykanowany
Kuba - wnuk Mendla; wiek szkolny; w trakcie zamieszek zostaje zraniony w głowę kamieniem;
Student – staje w obronie Mendla i jego wnuka; potem pielęgnuje chorego Kubę;

• po wystąpieniu antysemistów niszczących sklepy, warsztaty i mieszkania żydowskie, ‘umiera serce’ bohatera do miasta, które uważał za swoje; rozczarował się do ludzi wśród których mieszkał;

- Gloria victis (Eliza Orzeszkowa)
• utwór z roku 1905; autorka powraca w nim do powstania styczniowego z roku 1863;
• MIEJSCE AKCJI : lasy Horeckie na Polesiu litewskim;
• Nietypowe jest to w opowiadaniu, że narratorami są; drzewa leśne i wiatr;
• BOHATEROWIE :
Upersonifikowane elementy natury – wiatr, świerk, dąb, brzoza, róża, dzwonki; to świadkowie walk powstańców; Dąb – narrator opowiada na prośbę wiatru historię mogiły;
Tarłowki – 20-letni chłopak; żołnierz; narrator określa go jako naturalistę (tj. przyrodnika); wyjechał z rodzinnego miasta i zamieszkał z siostrą; w powstaniu walczy dzielnie, ratuje życie wodza; ginie w czasie walki;
Jagmin – dowódca jazdy, piękny, dumny młodzieniec, przyjaciel Tarłowskiego;
Aniela – siostra Tarłowkiego;

Romuald Traugutt – przywódca powstania, postać historyczna;

- Nad Niemnem ( Eliza Orzszkowa)
• to pozytywistyczna powieść realistyczna
• AKCJA : dwadzieścia lat po powstaniu i trwa kilka miesięcy; miejsce to Korczyn własność Benedykta Korczyńskiego, zaścianek Bohatyrowicze i Olszynka (dworek Kirłów);
• GŁOSZONE IDEAŁY :
➢ hasła pracy u podstaw
➢ hasła pracy organicznej
➢ emancypacja kobiet
• językiem ezopowym (ze względu na cenzurę) wspomina powstanie, którego symbolem jest mogiła w nadniemeńskim lesie;
• motyw bohaterów, tym razem pracy, pojawia się w opowieści o Janie i Cecylii, założycielach rodu Bohatyrowiczów;
• powieść jest schematyczna, a bohaterowie podzieleni są na postacie czarne i białe, przy czym kryterium oceny jest praca i miłość ojczyzny;
• są również ukazane różne warstwy społeczne: arystokracja, szlachta, uboga szlachta zagrodowa i chłopi;
• opisy przyrody zajmują sporą część powieści, przyroda jest tłem, na którym rozgrywają się przeżycia bohaterów;

- Kamizelka (Bolesław Prus)
• nowela
• CZAS I MIEJSCE AKCJI : Warszawa, jedna z kamienic, a w niej mieszkanie narratora – obserwatora sąsiadów oraz mieszkanie pani i pana – małżeństwa, którego los stał się tematem noweli;
• BOHATEROWIE :
Małżeństwo – młodzi ludzie, ona nauczycielka, on dobry urzędnik; bardzo się kochają, starają nie przysparzać sobie cierpienia, kiedy okazuje się że pan jest śmiertelnie chory;
Narrator – kolekcjoner wspomnień, których symbolami stają się przedmioty; tytułowa kamizelka przypomina mu o pięknej, głębokiej miłości człowieka do człowieka;
Żyd – handlarz; sprzedaje narratorowi kamizelkę;

• w całym utworze nie pada słowo o miłości, ale widoczna jest ona w relacjach bohaterów;
• nie ma w tej noweli całkowicie patosu i sentymentalnych wyznań;
• małżonkowie wzajemnie się okłamują nie chcąc robić sobie przykrości;
• motywem przewodnim jest tytułowa kamizelka;
• narracja pełni kilka funkcji:
➢ występuje jako postać dokonująca autoprezentacji
➢ jako twórca nowelistycznej anegdoty
➢ jednak również należy do świata przedstawionego, zna bohaterów i odtwarza ich szare życie;

- Lalka ( Bolesław Prus)
• CZAS I MIEJSCE AKCJI : okres od początku 1878 roku do października 1979roku; w Pamiętniku starego subiekta przywołane są wydarzenia Wiosny Ludów (1848), a także powstanie styczniowe(1863); gł. w Warszawie, a także w Zasławku i w Paryżu. Dokąd na pewien czas wyjeżdża Wokulski;
• BOHATEROWIE (główni) :
Stanisław Wokulski – gł bohater; 40lat; kupiec; uczestnik powstania styczniowego; po powrocie z Syberii zawiedzony widokiem warszawy, rozgoryczony brakiem pamięci o powstaniu, rozpaczliwie poszukuje sensu życia; szlacheckiego pochodzenia, wdowiec; właściciel sklepu, nieszczęśliwie zakochany w Izabeli Łęckiej; dla niej zdobył majątek, zakładał spółkę do handlu ze wschodem i powiększa majątek; bezskutecznie stara się o miłość ukochanej, którą traktuje jak typowy romantyk; zdobywa ja natomiast jak pozytywista, oplatając siecią finansowych intryg, uzależniając od siebie finansowo jej ojca; później gdy zaczyna sobie zdawać sprawę, że Izabela bawi się jego miłością, chce popełnić samobójstwo – ratuje go Wysocki;
Ignacy Rzecki – przyjaciel i pracownik Wokulskiego; uczestnik Wiosny Ludów na Węgrzech; zgorzały zwolennik Napoleona(twierdzi że teraz brak ludziom ideałów), stary kawaler; z nostalgią wspomina doświadczenia żołnierskie; auto pamiętnik a którego dowiadujemy się o przeszłości jego i Woklulksiego; obowiązkowy, systematyczny; nie znosi opuszczać Warszawy;
Julian Ochocki – 28lat; wykształcony wynalazca; chciałby pracować naukowo, ale nie widzi możliwości realizacji swoich marzeń, jest rozczarowany tym, że społeczeństwo nie jest zainteresowane rozwojem nauki; nie interesują go kobiety; uchodzi za dziwaka;
Tomasz Łęcki – zubożały arystokrata; ojciec Izabeli Łęckiej; niemal zupełnie stracił majątek prowadząc rozrzutny tryb życia;
Izabela Łęcka - córka Tomasza, ukochana Wokulskiego; nawet jej przez myśl nie przechodzi, że mogłaby wyjść za kogoś takiego jak on – zwykły kupiec w jej mniemaniu; jest próżna, bezmyślna i bardzo naiwna; ma się za mądrą, piękną i wykształconą; rzeczywistość boleśnie weryfikuje wyobrażenia jej o samej sobie i o świecie;

• Trzecio-osobowy narrator, który jest obiektywny, wszechwiedzący i całkowicie panuje nad światem przestawionym – narracja odautorska;
• występuje również narrator pierwszoosobowy, subiektywny – w Pamiętnikach Rzeckiego;
• ramę kompozycyjną stanowią dwie sceny w których Rzecki bawi się lalkami; pierwszy raz uświadamia sobie, że życie jest głupstwem, zaś drugi raz, pod koniec powieści, patrzy na wirujące lalki i widzi w nich ludzi, których postrzega jako marionetki i krótko po tym umiera;
• bogactwo motywów literackich o :
➢ miłość
➢ przyjaźń
➢ wielkich miastach : Warszawa, Paryż;
➢ o społeczeństwie XIX wiecznym
➢ bohater który jest jednocześnie romantykiem i pozytywistą
➢ miłość do Napoleona
➢ bogactwie i wiedzy
➢ polityce
➢ walce narodowowyzwoleńczej
➢ biznesie
➢ samotności wśród tłumu

• przedstawienie społeczeństwa Warszawy w XIX wieku :
➢ biedota (studenci, Wysocki[woźnica wspomagany przez Wokluskiego], upadłe dziewczyny, rzemieślnicy)
➢ polskie mieszczaństwo (radca Węgrowicz, Szprot – agent handlowy)
➢ Niemcy (Minclowie)
➢ Inteligencja (Ochocki)
➢ Ludzie interesu (Wokulski)
➢ Arytokracja (Łęccy, książę, marszałek, baronostwo Krzeszowscy, hrabia Liciński, baron Dalski)
➢ Żydzi (Schlangbaumowie, Szuman)

• ‘Lalka’ jako powieść realizmu krytycznego :
➢ realizacja programu pracy u podstaw
➢ realizacja programu pracy organicznej
➢ ideały postępu, nauki, powszechnej oświaty
➢ hasło równouprawnienia kobiet
➢ hasło asymilacjo Żydów (szowinizm i nacjonalizm)
➢ postulat laicyzacji obyczajów, swobody (moralność zastąpiona prawem kasy; brak czystości obyczajów, uczciwości, szlachetności)


- Potop (Henryk Sienkiewicz)
• cel powieści – pokrzepienie serc; chciał przypomnieć wielkie momenty narodowej historii, aby podnieść na duchu zniewolony kraj;
• TYTUŁ : to nawiązanie bezpośrednie z wydarzeniem historycznym – najazd Szwedów na Rzeczpospolitą w 1655 roku; została zalana potężną ilością wojska, które w krótkim czasie opanowało cały kraj – stąd ‘potop’ ;
• GATUNEK : powieść historyczna, ale połączona cechami romansu;
• CECHY POWIEŚCI SIENKIEWICZA :
➢ fabuła awanturnicza : szybkie zwroty akcji, ucieczki, porwania, nieoczekiwane rozwiązania
➢ wątek miłosny
➢ wielkie opisy batalistyczne
➢ humor
➢ kreacje bohaterów – honorowi patrioci, stać ich na poświęcenie, brawurowi, bezkompromisowi;
➢ przesłanie powieści – kult dla wielkiej przeszłości narodowej

• CZAS I MIEJSCE AKCJI : lata 1655-1657; obejmuje ona praktyczne teren całego kraju;
• Główny wątek skupia się wokół winy i pokuty Andrzeja Kmicica;
• Obok postaci fikcyjnych czy na wpół fikcyjnych pojawiają się osoby znane z historii Polski : król Jan Kazimierz, Stefan Czarniecki, bracia Janusz i Bogusław Radziwiłłowie;
• BOHATEROWIE (główni) :
Andrzej Kmicic – główny bohater; tzw bohater dynamiczny – czyli taki który się zmienia wewnętrznie podczas całego utworu; młody, odważny szlachcic-zawadiaka; jest żołnierzem, ale skory do romantycznych porywów; w trakcie trwania akcji przeżywa głęboką przemianę wewnętrzną; ze szlacheckiego warchoła i zabijaki -> w szlachetnego, honorowego patriotę; wcześniej uważany za awanturnika i zdrajcę, a teraz gotów oddać życie w obronie króla; znaczną rolę w jego życiu odgrywa religia; tak też swą przemianę zaczyna od spowiedzi u księdza Kordeckiego i aktywnym udziałem w obronie Jasnej Góry; w powieści został naznaczony hańbiącym piętnem zdrajcy dlatego zmazanie tego ‘tytułu’ będzie trwało do końca powieści; przez cały czas jednak Kmicic zostaje wierny Oleńce i wypełnia jej warunek: stara się swoim działaniem sprawić, żeby ludzie, których skrzywdził, wybaczyli mu; pod nazwiskiem Babinicz walczy ze Szwedami;
Oleńka Billewiczówna – wnuczka Herakliusza Billewicza; zobowiązana przez niego do wyjścia z Kmicica lub zostania zakonnicą; młoda, piękna i odważna dziewczyna; zakochuje się od pierwszego widzenia w Kmicicu, ale jest na tyle odważna by powiedzieć mu wszystko na temat jego hulaszczego życia; jest uczciwa, szczera i stała w uczuciach; czeka na ukochanego do końca;
Jan Onufry Zagłoba herbu Wczele – posiada wszystkie pozytywne cechy staropolskiego sarmaty: wesoły, dowcipny, odważny, potrafi przewodzić, choć nie jest najlepszy jako żołnierz; jest wielkim optymistą, nigdy się nie załamuje, uważa, że z każdej sytuacji jesy wyjście; gorący patriota;
Janusz Radziwiłł – książę; doświadczony dowódca; niezmiernie bogaty, dumny, wywyższający się ponad wszystko; jest zdrajcą; ufa, że Karol Gustaw ofiaruje mu panowanie w Rzeczpospolitej; nie czuje się niczyim poddanym; jest uosobieniem najgorszych wad polskich magnatów;







MŁODA POLSKA

- Jądro Ciemności ( Joseph Conrad)
• GENEZA : utwór ma ścisły związek z biografią autora; miał okazję obserwować stosunki panujące w koloniach, handel wyniszczający plemiona murzyńskie, barbarzyństwo jakiego dopuszczali się biali na tych terenach; i autor podjął ten temat, ale stał się on punktem rozważań nad stosunkami międzyludzkimi oraz refleksji na temat zawiłości ludzkiej psychiki;
• CZAS I MIEJSCE AKCJI : czasy współczesne autorowi; opowiadanie ma kompozycję klamrową: na początku i na końcu opisano sytuacje jak kilku przyjaciół siedzi na zakotwiczonym statku w Tamizie; akcja właściwa to opowiadanie o jednym z nich – Charlie Marlow – wydarzenia z jego niedalekiej przeszłości; i wydarzenia tych opowiadań rozgrywają się w Beligijskim Kongu (rzeka w której górę płyną);
• BOHATEROWIE:
➢ ze statku :
Narrator – nieokreślony, niewiele o nim wiadomo;
„Dyrektor różnych towarzystw” – gospodarz i kapitan jachtu, bardzo lubiany przez wszystkich zgromadzonych na pokładzie;
Prawnik – starszy człowiek, miał mało ‘cnót’ i dlatego dysponował jedyną na pokładzie poduszką i kołdrą;
Charlie Marlow – jest narratorem opowiadania o wyprawie w górę Konga i spotkaniu z Kurtzem;

➢ z opowiadania Marlowa :
Freslewen – kapitan, który zginął na terenie stacji, kiedy usiłował skatować jednego z Murzynów, Marlow zastąpił go jako kapitan parowca obsługującego stacje;
Lekarz z Brukseli – powiedział że Marlow jest zdolny do służby ale ostrzegał go przed zmianami w psychice spowodowanymi życiem na terenie gdzie nie istnieje prawo i człowiek obcuje z niczym nieograniczoną wolnością; pasjonata ludzkiej psychiki;
Księgowy na stacji siedziby rządowej – z uwielbieniem mówił o Kurtzu, kierownikiem na jednej ze stacji na brzegu Konga, skąd przychodziło najwięcej kości słoniowej; w czasie podróży na tą stację okazał tchórzostwo i bezmyślność;
Murzyni zatrudnieni na parowcu przez Marlowa – ludożercy, oddani pracownicy, nie zaatakowali ku zdziwieniu Marlowa, białych na statku, choć byli bardzo silni i było ich więcej i doskwierał im głód;
Kurtz – kierownik jednej ze stacjo handlowych; posiadał wielki autorytet; do stacji centralnej dotarła wiadomość, że zachorował, dlatego szybko wyruszono mu z pomocą;
Młody Rosjanin – towarzyszył Kurtzowi, kiedy ten już był chory, starał się aby nadeszła pomocy, gdy Kurtz miał nadzieje, że dzicy nie dopuszczą parowca do jego stacji; był zafascynowany Kurtzem; w utworze to symbol rzetelnej pracy, która daje satysfakcję i wewnętrzny spokój
Narzeczona Kurtza – przeświadczona o wielkości narzeczonego; wierząca, że był prawym, szlachetnym mężczyzną, człowiekiem o niepospolitym umyśle, wielkiej osobowości, który bardzo ją kochał; Marlow oddał jej listy otrzymane przed śmiercią od Kurtza, przed śmiercią Kurtza;

• TYTUŁ – jego symboliczne znaczenia :
➢ zło panoszące się na terenach zajmowanych przez białych
➢ zło do którego jest zdolny człowiek, ciemna strona ludzkiej psychiki;
➢ tereny obce, niznane, ciemne miejsca na mapie ludzkiego poznania;

- Chłopi (Władysław Stanisław Reymont)
• za Chłopów w 1924 roku dostał Reymont nobla;
• BUDOWA UTWORU: jest to tetralogia, tzn. składa się z trzech tomów; kolejne tomy to kolejne pory roku zaczynając od zimy;
• CZAS I MIEJSCE AKCJI: we wsi Lipka; jest to okres 10 miesięcy ostatniego dziesięciolecia XIX wieku;
• TREŚĆ UTWORU: obraz gromady lipieckiej, obyczajów i obrzędów wyznaczających życie chłopów, analiza wpływu rytmu przyrody na rytm życia człowieka;
• JĘZYK POWIEŚCI: stylizacja gwarowa;
• BOHATEROWIE (główni):
Maciej Boryna – najbogatszy gospodarz w Lipcach; posiada wielki autorytet; wiedzie prym w gospodarstwie; jest pewny siebie, uparty, sam podejmuje wszystkie decyzje dotyczące gospodarstwa i rodziny; dla Boryny podstawą oceny człowieka jest jego pracowitość; jest to mądry, doświadczony, znający życie człowiek; odważny i konsekwentny, uparty i porywczy; bierze ślub z Jagną – najpiękniejsza dziewka we wsi :) ;
Antek Boryna – syn Maćka; ojciec rodziny, ale zły mąż i ojciec; traktuje żonę Hankę jak osobę kolejną do pracy w polu; nadrzędną rolę w jego życiu odgrywa przyroda i biologia; jest wytrwały i uparty; ma wielkie nadzieje na posag ojca, ale ten wszystko przepisuje Hance;
Jagna – córka Dominikowej; wyróżnia się na tle społeczności; jest osobą dziwną i zagadkową; bardzo wrażliwa i całkowicie podporządkowana naturze; siłą nadrzędnaą w jej życiu jest popęd płciowy; jest artystką; żyje we własnym świecie, jest samotna. niezrozumiana – BOHATERKA MŁODOPOLSKA (odrzuca życie w gromadzie); w końcu Jagna nieszczęśliwa i upokorzona, zostaje usunięta ze wsi;
Dominikowa – matka Jagny; faworyzuje córkę która jest jej całkowicie podporządkowana; hetera :P..
Hanka – żona Antka; przechodzi wielką przeminę z zahukanej, cichej, pokornej staje się odważną silną, świadomą swoich praw kobietą; dzięki swojej przemianie, zresztą bardzo widocznej, otrzymuje oszczędności po Maćku;

• CECHY MAŁOPOLSKIE W CHŁOPACH:
➢ miłość dzika, namiętna, fatalna, rujnująca życie;
➢ śmiałe sceny erotyczne;
➢ motyw kazirodztwa
➢ chłopomania, zainteresowanie kulturą ludową, dostrzeganie w chłopach potęgi i siły;
➢ naturalizm, impresjonizm i symbolizm epoki;

- Wesele (Stanisław Wyspiański)
• GENEZA – autora zainspirowało rzeczywiste wesele na którym sam się znajdował, a osoby z niego uczynił bohaterami dramatu; odbywa się ono w Bronowiczach;
• Dramat składa się z trzech aktów, z których każdy z nich reprezentuje inny gatunek dramatyczny:
Akt I – komedia realistyczna, społeczno-obyczajowa; są tu zawarte dialogi gości weselnych (chłopów z panami miasta); autor łączy liryzm scen z ostrą satyrą;
Akt II – dramat fantastyczny, psychologiczny, symboliczny; pełne napięcia dialogi ukazują marzenia i niepokoje, mity narodowe i kompleksy; uczestnikom wesela zaczynają ukazywać się zjawy; Chochoł i Wernyhora (2 zjawy), maja najwięcej na rozwój wydarzeń dalszej części dramatu;
Akt III – dramat narodowy;
• BOHATEOWIE:
Postacie realistyczne:
Gospodarz – do niego przybywa Wernyhora i wręcza mu złoty róg, który ten nieumyślnie daje Jaśkowi; cieszy się ogólnie autorytetem, ale autor akcentuje jego prostotę; jest jednak niezdecydowany i brak mu konsekwencji w działaniu; zabawne a nie pasujące do niego jest to, że jest całkowicie podporządkowany żonie; jednak w pełni rozumie wielkość i godność polskiego chłopa;
Gospodyni –; siostra Panny Młodej; wzorowa gospodyni, a decyzje podejmuje wraz z mężem;
Pan Młody - poeta; jego wesele z chłopką można traktować jako przykład młodopolskiej ludomanii(chłopomanii); nie rozumie praw i obyczajów panujących na wsi; popada w sztuczną egzaltację;
Panna Młoda – młoda, piękna, dostojna i pełna wdzięku; jest rezolutna i pełna dystansu do tego co się dzieje wokół;
Poeta – brat Gospodarza; młodopolski poeta; w jego wierszach panują nastroje pesymistyczne; podstawową jego wadą jest sztuczność i bierność; zatracił szczerość uczuć, prawdziwość, autentyczność przeżyć;
Dziennikarz – ma pobłażliwy stosunek do chłopów; uważa się za męczennika i skarży się Stańczykowi, który mu się ukazuje; jest bezkrytyczny; ma się za poważnego, pełnego autorytetu osobnika, a tak naprawdę jest błaznem;
Rachela – córka karczmarza; jest uosobieniem poezji; przeczuwa niezwykłe wydarzania i niespodziewane wypadki, które będą miały miejsce; znalazła się na weselu, gdyż miała wewnętrzną potrzebę, a zaproszona nie była;
Żyd – karczmarz; ojciec Racheli; przychodzi na wesele choć wie, że nie jest mile widziany, gdyż wiele z osób są mu dłużne pieniądze; jest rzeczowy i konkretny;

Postacie fikcyjne:

Chochoł – symbolizuje idee odrodzeńcze, możliwość podźwignięcia się z upadku, zmartwychwstania; z drugiej strony symbolika jest związana z ideą upadku, bierności; to on na koniec gra hipnotyczną melodię, do której w ostatniej scenie wszyscy goście weselni tańczą;
Stańczyk – nadworny błazen Zygmunta Starego, znany z przenikliwości; ukazuje się Dziennikarzowi; wytyka mu bierność, zakłamanie, fałsz; jest symbolem mądrości politycznej;
Rycerz – Zawisza Czarny; symbol potęgi nie tylko fizycznej ale i duchowej; ukazuje się Poecie; chce go porwać do czynu;
Wernyhora – legendarny poeta-wieszcz; ukazuje się Gospodarzowi z „Rozkazem-Słowem”, co oznacza rozkaz powstania; daje Gospodarzowi wskazówki co do przygotowania powstania;

• W weselu przedstawiony jest obraz różnic istniejących pomiędzy modelami życia i tendencjami panującymi w społeczeństwie polskim,. Podzielonym na mieszczan i chłopów;
• Chłopi – mają świadomość swej przynależności narodowej i gotowi są do podjąć walkę o odzyskanie niepodległości; brak im tylko przywódcy;
• Inteligenci – mają sielankowy i nieprawdziwy obraz polskości;
• SYMBOLE:
➢ złoty róg – symbol walki o wolność;
➢ krąg taneczny – błędne koło; niemoc, niegotowość, niezdolność do działania;
➢ wiejska chata – symbol Polski;

- Ludzie bezdomni (Stefan Żeromski)
• TYTUŁ POWIEŚCI: metaforyczne – pozbawieni rodzin i bliskich, ludzie wielkich idei;
• MIEJSCA AKCJI: Paryż (czasem), Warszawa, Cisy, Sosnowiec; dzielnice nędzy; noclegownie dla bezdomnych itp.; XIX wiek;
• TYP POWIEŚCI: nowy typ powieści modernistyczno-realistycznej; luźna kompozycja, poszarpana fabuła, zastosowanie różnych narracji; impresjonizm, ekspresjonizm, dekadentyzm, symbolizm;
• BOHATEROWIE(główni):
Doktor Tomasz Judym – młody chirurg, syn ubogiego, uzależnionego od alkoholu ojca szewca; to idealista, który ma niezłomną wolę i silny charakter; na pierwszym miejscu stawia dobro dla ludzi najuboższych; nie jest postacią w pełni pozytywną; ma kompleks niższości, kompleks człowieka ubogiego; kieruje się emocjami, a nie rozsądkiem; ewidentnie przecenia swoje siły; w ostatniej scenie wygląda jak na człowieka zmęczonego i załamanego; symbolem jego wnętrza w ostatniej scenie jest rozdarta sosna;
Joasia Podborska – szczera, wrażliwa i bezpośrednia; nie jest szczęśliwa, gdyż właśnie straciła rodziców i dom rodzinny; jest samodzielna; delikatna i bardzo kobieca; obdarza Judyma szczerą i gorącą miłością; czuje się bezdomna przez to że nie ma własnego miejsca w świecie; nie potrafi zrozumieć jego decyzji, ale się jednak nie sprzeciwia;
Są jeszcze Korzecki, Leszczykowski, Chobrzański i inni;
• SYMBOLICZNE ZNACZENIE BEZDOMNOŚCI BOHATERÓW:
➢ bezdomny jest gł. bohater Tomasz Judym – rodzaj bezdomności ideowej;
➢ bezdomność Wiktora (brata Tomasza) – on opuszcza dom rodzinny i wyrusza w świat szukając lepszego życia; bezdomność o podłożu politycznym i ekonomiczno-społecznym;
➢ bezdomność Joasi – wynikająca ze śmierci rodziców i wyniesienia się od wujów;
➢ bezdomność Wacława (brat Joasi) – nie ma możliwości powrotu do ojczyzny; jego śmierć z dala od Polski jest symbolem bezdomności całego narodu, poddanego represjom po upadku powstania styczniowego;
➢ bezdomność Leszczykowskiego – bezdomność polityczna;
➢ bezdomność Korzeckiego – duchowa; wynika z zagubienia i samotności

- Hymn DIES IRAE (Jan Kasprowicz)
• Dies irae, czyli Dzień gniewu; uważa się go za najważniejszy i najdoskonalszy hymn J.K;
• TEMAT: koniec świata i Sąd Ostateczny;
• Utwór przesycony symboliką biblijną, a szczególnie apokaliptyczną;
• Obrazy przedstawione w hymnie zwiastują nadchodzącą katastrofę, kres cywilizacji, koniec ludzkości;
• Podmiot liryczny – mówi w imieniu całej ludzkości; według niego to Bóg jest odpowiedzialny za całą nędzę i marność świata;
• Pytania – o winę człowieka, o odpowiedzialność za grzech;

- Wiersz „Ja, kiedy usta ku twym ustom chylę..” (Kazimierz Przerwa-Tetmajer)
• jeden z najbardziej znanych Jego erotyków
• ukazuje on miłość jako idealne uczucie – romantyczne, czyste, jako coś zmysłowego co daje możliwość ucieczki od ostatecznej rzeczywistości;
• drugi człowiek jest źródłem pożądania, ale jako pożądanie chwilowego zapomnienia;
• według autora rozkosz może być tylko momentem, po którym wszystkie przygnębienia i smutki wrócą ze zdwojoną siłą;
• ukazane są również obawy, że rozkosz ta stanie się niewystarczająca, że nie będzie w stanie zaspokoić żądzy istnienia, odpoczynku; jedynym stałym stanem który gwarantuje bezpieczeństwo jest śmierć (ostatnie wersy);






20-LECIE MIĘDZYWOJENNE

- Ferdydurke (Witold Gombrowicz)
• CZAS I MIEJSCE AKCJI: prawdopodobnie w roku 1937 lub wcześniej; akcja pierwszej części rozgrywa się w czasie jednego dnia w szkole; część druga to głównie wydarzenia dziejące się na stancji, gdzie mieszka Józio, w domu Młodziaków; zaś część trzecia dzieje się w ziemiańskim dworku ciotki Józia; wydarzenia obejmują dwa dni; pod koniec Józio porywa Zosię i obydwoje uciekają;
• BOHATEROWIE:
Józio Kowalski – trzydziestolatek, który ma za sobą debiut literacki; nieżyczliwe przyjęcie jego twórczości spowodowało w nim chęć wrócenia do niedojrzałości; pojawiający się nagle profesor Pimko zabiera go do szkoły by poddać go procesowi „upupienia”; bohater zachowuje rolę obserwatora; Józio nie potrafi przeciwstawić się silniejszej osobowości Pimki; staje się staromodnym młodzieńcem zakochanym w nowoczesnej Zucie; gdyż rodzice Zosi i ona sama go odrzucają stara się
wyzwolić; udaje mu się w końcu obnażyć nieautentyczność Młodziaków i zmusić ich do wyjścia z formy; pod koniec jednak ucieka z córką gospodarza – Zosią; i wpada w sidła miłości;
Profesor T.Pimko – belfer, który ubezwłasnowolnia Józia i porywa go do szkoły; jest biegły w „upupianiu” i w „zdrabnianiu”; uczniów chce utrzymać w stanie niewinności i niedojrzałości; celem działania profesora jest zatrzymanie dzieci w fazie dzieciństwa; doskonale manipuluje młodzieżą jednak w końcu pada spiskowi Józia; sam jest zakochany w młodej Zucie; zostaje skompromitowany jako przyjaciel Młodziaków i autorytet nauczycielki;
Zuta Młodziakówna – 16lat; wysportowana; bezczelna i nowoczesna; nikt nie zmusza jej do nauki ani nikt nie próbuje jej wychowywać; doprowadza swój wizerunek do perfekcji;
Joanna i Witold Młodziakowie – rodzice Zuty; całe ich życie jest sztuczne, podporządkowane przyjętej konwencji;
Miętus – szkolny kolega Józia; klnie, pije, „chodzi na kobiety”; szukając jedynie własnej autentyczności, czyli postępując zgodnie z prawami młodości, narusza feudalny porządek i hierarchię wartości;
• POJĘCIA WPROWADZONE PRZEZ GOMBROWICZA:
➢ formy – konwencje i schematy którym ulega człowiek;
➢ gęby – jest ona doprawiana człowiekowi przez otoczenie;
➢ upupienia – popadnięcie w niedojrzałość;

- Granica ( Zofia Nałkowska)
• powstała w latach 1932-1935
• CZAS I MIEJSCE AKCJI: akcja rozgrywa się w czasach współczesnych autorki, w Warszawie;
• BOHATEROWIE:
Zenon Ziembiewicz – jest to gł. bohater powieści; jest bardzo skomplikowaną i niejednoznaczną postacią; syn Waleriana, podupadłego szlachcica; był zdolny i ambitny; pierwszą jego miłością, a później żoną była Elżbieta Biecka: często odwiedzał dom Cecylii Kolichwskiej, która wychowywała Elżbietę; podczas wakacji w Boleborzy nawiązał romans z Justyną Bogutówną; będąc już w małżeństwie z Elżbietą nie potrafił zakończyć znajomości z Justyną, a ta zaszła w ciążę; a Zenon dał jej pieniądze na aborcję; później zostaje prezydentem miasteczka; a jego kariera zawodowa nie była dzięki niemu samemu, a dzięki znajomościom; jako prezydent chciał jak najlepiej, ale nie liczył się z realiami w jakich musiał żyć; Zenon żył ciągle w ‘kompleksie boleborzańskim’ co nie pozwalało mu w pełni być takim jakim chciał być; szukając usprawiedliwienia swoich czynów obciążył Elżbietę własnym poczuciem winy i odpowiedzialności; na koniec ginie w akcie samobójczym;

Justyna Bogutówna - jej kontakt z wykształconymi ludźmi oraz wrodzona wrażliwość uczyniły ją bohaterką delikatną, spokojną i prostoduszną; w swej naiwności wierzyła, że na takiej podstawie zbuduje wspólne życie z Zenonem; po usunięcia ciąży stała się osobą chorą psychicznie; bez wątpienia jest ofiarą dramatu ale to wszystko tylko przez Zenona..przez to jak załatwił wszystkie sprawy; jednak jej zachowanie i całkowity wygląd kształtuje wiele czynników;
Elżbieta Biecka – matka ją zostawiła po wtórnym wyjściu za mąż, wiec wychowywała się u ciotki Kolichowskiej; kochała Zenona, ale jak dowiedziała się o dziecku Zenona które ma się narodzić, uciekła do Warszawy; wyszła jednak za mąż za Zenona i pomagała mu wspierać Justynę; z czasem coraz trudniej było jej żyć w tej dwuznacznej sytuacji;

• Nałkowska czyni z tej powieści – powieść psychologiczną, która zmusza czytelników do zadawania sobie pytań, do myślenia;
• GRANICE SYMBOLICZNE W POWIEŚCI:
➢ granica ekonomiczno-społeczna – podział ludzi ze względu na przynależność do różnych warstw społecznych;
➢ granica moralna – po przekroczeniu której doprowadza się do nieszczęścia drugiego człowieka; tutaj Zenon;
➢ granica odporności psychicznej – po przekroczeniu człowiek przestaje być sobą; Zenon i Justyna;
➢ granica psychologiczna – granica autopoznania; kres ludzkich możliwości odkrywania tajemnic własnej osobowości, psychiki;
➢ granica filozoficzna – pytanie o możliwość poznania ostatecznej prawdy;

- Przedwiośnie (Stefan Żeromski)
• powieść ta jest wyrazem rozczarowania pisarza rozwojem sytuacji w Polsce po odzyskaniu niepodległości;
• powieść ukazała się w 1924 roku w Warszawie;
• BOHATEROWIE:
Jadwiga Baryka – kobieta spokojna, uległa wobec męża i bezgranicznie mu wierna; patriotka tęskniąca bardzo za rodzinnymi stronami; okazuje wielką siłę woli i samozaparcie;
Seweryn Baryka – uparty, niezłomny, goniący za dobrobytem i wygodą; w głębi duszy też odczuwa tęsknotę;
Cezary Baryka - gł. bohater; syn Seweryna i Jadwigi; początkowo bardzo rozpieszczony; patriota mający problem z wyborem właściwej drogi realizacji swojego patriotyzmu;
Hipolit Wielosławski – młody dziedzic Nawłoci; energiczny i pełen fantazji; przyjaciel Cezarego; Cezary uratował mu Zycie;
Antoni Lulek – anemiczny i chorowity mężczyzna; przeciwników ruchów narodowowyzwoleńczych; fanatyczny ideowiec komunistyczny; miał duży wpływ na psychikę i przekonania Cezarego;

• autor daje do zrozumienia, że w Polsce potrzebne są zmiany, ale że nie mogą się odbywać pod wpływem jakichś doktryn politycznych czy narzuconych z zewnątrz obcych wzorców;

- Ballada „Dusiołek” (Bolesław Leśmian)
• można zauważyć elementy fantastyczne – Dusiołek – groźna zmora, dokuczająca bezbronnym ludziom;
• Bajdała – wędrowny gawędziarz – to powiązanie z tradycją ludową;
• Wiersz ten jest żartobliwą formą przedstawienia przygody chłopa Bajdały;
• Wymowa wiersza ma charakter filozoficzny;
• Bunt Bajdały jest protestem przeciwko istnieniu zła; zwraca się on do Boga z pretensjami, że stworzył grzech i zło – co symbolizuje zmora;
• Wiersz jest regularny (11strof, a każda ma 4wersy);
• W utworze występuje stylizacja na gwarę ludową;

- Wiersz „Miłość” (Maria Pawlikowska-Jasnorzewska)
• tu zakochana kobieta zwraca się bezpośrednio do ukochanego mężczyzny; boleśnie przeżywa rozstanie;
• w czwartym wersie niespodziewanie pojawia się puenta;
• miłość i obecność ukochanego porównuje do powietrza, a paradoksalnie bez których potrafi jednak żyć; jest to jednak życie niepełne;

LITERTURA WSPÓŁCZESNA

- Dżuma (Albert Camus)
• CZAS I M-SCE AKCJI: akcja osadzona jest na początku lat 40` XX wieku: wszystko toczy się w granicach miasta Oran;
• Jest to powieść paraboliczna o wymowie uniwersalnej i ponadczasowej, literacko ujmuje filozofię egzystencjalizmu;
• Powieść ukazuje odwieczne odczucie absurdu życia przez człowieka;
• BOHATEROWIE:
Doktor Bernard Rieux – altruista; ma duże poczucie obowiązku, sprawiedliwości i odpowiedzialności; niewierzący;
Othon – sędzia śledczy;
Raymond Rambert – młody dziennikarz;
Jean Tarrou – znajomy i przyjaciel doktora; sprzeciwiał się odbieraniu życia innym ludziom;
I Inni – Michel, ojciec Paneloux, Joseph Grand, Cottard;

• UNIWERSALNE PRZESŁANIA POWIEŚCI:
➢ bez względu na wszystko należy walczyć ze złem;
➢ powinno się zawsze stawać po stronie pokrzywdzonego;
➢ nie wolno wyrażać zgody na żadne racje uzasadniające śmierć;
➢ człowiek powinien dążyć do tego by być coraz doskonalszym;
➢ trzeba mieć świadomość, że zło nigdy nie zanika;

- Inny świat (Gustaw Herling-Grudziński)
• CZAS I M-SCE AKCJI: to okres II W.Ś; miejsca, to wszystkie więzienia i łagry radzieckie w których był Grudziński;
• BOHATEROWIE:
Narrator – a zarazem bohater główny; utożsamiany jest z autorem, który opisuje swoje losy: warunki pobytu w więzieniach, pracę w obozie, wędrówkę przez Związek Radziecki; w wypowiedziach dominuje rzeczowa relacja; nie ujawnia emocji; stara się zachować do tego wszystkiego co przeżył dystans; z tłumu więźniów wyłania osoby które wyróżniły się próbą ocalenia w sobie resztek ludzkiej godności;
Rusto Karinen – bohater drugoplanowy; fin z pochodzenia; podjął on nieudaną próbę ucieczki z łagier; jednak była wyrazem nie pogodzenia się z niewolą i dowodem odwagi i resztek niezależności; był siedem dni wolny póki go znów nie złapano; jego czyn oceniano jako heroiczny i czerpano z niego siły do przetrwania; rozdział ‘Zabójca Stalina’;
Michaił Aleksiejewicz Kostylew – też bohater drugoplanowy; dobrowolnie sprawiał sobie ból, bu nie pracować dla państwa, którego nienawidził; autor poświęcił mu rozdział ‘Ręka w Ogniu’; do końca zachował niewzruszoną postawę – popełnił samobójstwo, oblewając się wrzątkiem;
Natalia Lwowna – b. Drugoplanowa; czerpała siłę z czytania zakazanej ksiązki F.Dostojewskiego ‘Zapiski z martwego domu’; uważała, iż jedyną formą uwolnienia się od zniewolenia jest wybór śmierci; ocalała swe człowieczeństwo, tęskniąc za wolnością i zachowując tożsamość;

• ‘Inny świat’ to próba ukazania procesu niszczenia człowieka przez system sowieckich obozów pracy, a jednocześnie, rozpaczliwej walki jednostki o zachowanie własnej godności;
• chcąc przeżyć, trzeba było przyjąć zasady zupełnie inne od tych, jakie obowiązywały na wolności. Trzeba było stać się człowiekiem złagrowanym, a więc akceptującym prawa rządzące w zniewolonej i zdegradowanej rzeczywistości;

- Zdążyć przed Panem Bogiem (Hanna Krall)
• CZAS I M-SCE AKCJI: akcja rozgrywa się na dwóch płaszczyznach czasowych; 1-a to wydarzenia związane z wybuchem powstania w żydowskim getcie w Warszawie (rok 1943); 2-a to wydarzenia współczesne (rok 1976); ogólnie jest to zapis rozmowy Hanny z Markiem Edelmanem;
• ZNACZENIE TYTUŁU: ma on znaczenie symboliczne; chodzi tu o to, że zadaniem lekarza jest ubiec, odbierającego życie Pana Boga; jest to również pewien sposób oszukania Boga, a wtedy można dać szansę pacjentowi na przedłużenie jego istnienia;
• BOHATEROWIE:
Mordechaj Anielewicz – to postać autentyczna; był to komendant powstania w getcie żydowskim w Warszawie, który popełnił samobójstwo w 1943r.;
Marek Edelman – to rozmówca autorki; narrator i główny bohater reportażu; w latach wojny pracował jako goniec szpitalny; w 1943 był jednym z przywódców powstania w getcie warszawskim, jedynym który przeżył; po wojnie został kardiochirurgiem; w utworze występuje w podwójnej roli jako lekarz, ale i jako uczestnik powstania; mówiąc o tym wszystkim siebie usuwa w cień, a innym osobom nadaje większe znaczenie;
Michał Klepfisz – także postać autentyczna; członek Żydowskiej Organizacji Bojowej; utrzymywał on kontakt z żołnierzami AK; za jego pośrednictwem przekazywali oni gettu broń; zasłyną bohaterską śmiercią – zasłonił sobą karabin maszynowy, by inni mogli się przedostać w bardziej bezpieczne miejsce i odeprzeć niemiecki atak;
Profesor – postać autentyczna; słynny chirurg z Radomia; po wojnie dokonywał bardzo trudnych operacji na sercu; Edelman mówi o nim z wielkim szacunkiem i uznaniem;
Jurek Winkler – postać autentyczna; przedstawiciel Żydowskiej Organizacji Bojowej po stronie polskiej; przynosił z getta wiadomości, które przekazywał do Londynu i USA, był także łącznikiem między walczącymi Żydami, a AK; tuż przed wybuchem powstania został aresztowany i torturowany, ale nikogo nie wydał, a następnie uciekł; to on dał sygnał do samobójstwa 8maja 1943r. W bunkrze, aby nie wpaść żywcem w ręce Niemców; zostawił po sobie zeszyt z wierszami, których fragmenty przytacza Hanna;

- Opowiadania (Tadeusz Borowski)
• CZAS I M-SCE AKCJI: okres II W.Ś; Oświęcim; okupowana przez Niemców Warszawa;
• PROBLEMATYKA OPOWIADAŃ: najważniejszym problemem jest wpływ obozu koncentracyjnego na psychikę i kodeks etyczny człowieka;
• W świecie obozu można zauważyć: motyw kata i ofiary, masowość śmierci, brak granicy między dobrem a złem, odwrócony dekalog, odwrócone toposy;
• OPOWIADANIA:
➢ Proszę Państwa do gazu
- obraz matek wyrzekających się własnych dzieci, by przeżyć; jedynie młoda Żydówka by zachować godność sama wchodzi do samochodu wiozącego do komory gazowej; oraz starsza , siwa kobieta wzięła na ręce nieżywe niemowlęta, do których żadna z „matek” nie chciała się przyznać, mimo że ceną takiej postawy jest śmierć;
➢ Pożegnanie z Marią
- obraz okupowanej Warszawy, której mieszkańcy, dramatycznie poszukują namiastki normalnego świata, dyskutując o filozofii, miłości, literaturze; w wojennej codzienności jednak zatracają ludzką wrażliwość i zapominają o moralności charakterystycznej dla świata tradycyjnych wartości;

➢ U nas w Auschwitzu
- to przewrotny opis oświęcimskiego obozu jako iluzji normalnego życia, ujęty w listach adresowanych przez Tadeusza do dziewczyny, poznanej jeszcze przed osadzeniem w obozie; bohater nie może rozumieć dziwnego zniewolenia człowieka przez człowieka i niewytłumaczalną bierność ludzi prowadzonych na śmierć; bo z jednej strony tu grają w piłkę, a kawałek dalej ludzie są prowadzeni do gazu; obraz „ludzi, którzy szli” to obsesyjny motyw prześladowczy oświęcimskiej wizji Borowskiego;

➢ Bitwa pod Grunwaldem
- jest to jedno z opowiadań ukazujących rzeczywistość obozu po wyzwoleniu; Niemców zastąpili Amerykanie, którzy by wprowadzić dyscyplinę zakazali wychodzenia z obozu; jednak jedna Żydówka, jakby nieświadoma konsekwencji, wychodzi za ogrodzenie i ginie od strzału strażnika; jej śmierć jednak nie wywołuje poruszenie wśród inny więźniów, gdyż już nad to silnie zostali porażeni złem; natomiast wywołuje to szok u Amerykańskiego oficera – dla niego to tragedia – śmierć niewinnej dziewczyny; w końcu przybył z innego świata, normalnego świata;

- Tango (Sławomir Mrożek)
• CZAS I M-SCE AKCJI: akcja rozgrywa się w nieokreślonym czasie, w mieszkaniu Stomilów;
• BOHATEROWIE:
Artur – syn Eleonory i Stomila; jest energiczny, zdecydowany, nawet władczy; nie jest jednak zdolny do głębokich uczuć, co staje się jedną z przyczyn jego klęski; jest to buntownik; nie może się pogodzić ze światem, nie wyraża aprobaty dla chaosu i zaniku wartości; podejmuje samotnie wysiłki, by naprawić świat; jak wielu podobnych mu bohaterów nie wiem co zrobić by osiągnąć swój cel; gdy tylko Artur wychodzi z domu..cała rodzinka znów robi co jej się podoba; jego wysiłki w groteskowej rzeczywistości też stają się parodią wysiłków wielkiego buntownika; na koniec przepłaca to wszystko życiem;
Ala – kuzynka Artura, zarazem jego narzeczona; wyzwolona i pozbawiona zasad obyczajowych; uważa że Artur żeni się z nią tylko dla formy i dlatego zdradza go z Edkiem; gdy Artur się o tym dowiaduje staje się to też jedną z przyczyn jego śmierci;
Edek – cham, przeciwstawienie inteligenta; symbolizuje totalitaryzm: nazizm, komunizm; jest to przedstawiciel kultu siły i terroru;
Eleonora – matka Artura, a żona Stomila i kochanka Edka; lekkomyślna, nieodpowiedzialna, amoralna;
Eugenia – babcia Artura; nie przyjmuje zupełnie tradycyjnej roli babci; gdy Artur wysyła ja by położyła się na katafalku dzidka i pomyślała o śmierci – ona naprawdę umiera, a nikt nie zwraca na to uwagi;
Eugeniusz – brat babki; niepewny, niezdecydowany; niby chce pomagać Arturowi, ale gdy ten umiera, w zupełności poddaje się przemocy Edka i tańczy z nim tango;
Stomil – ojciec Artura; artysta; ideolog buntu; w zupełności nie rozumie rozterek syna; niezdolny do żadnego czyny, wierzy dalej w posłannictwo sztuki;

• TANGO TO OSTRZEŻENIE PRZED:
➢ skutkami kryzysu wartości we współczesnym świecie;
➢ totalitaryzmem, który rodzi się w czasach moralnego upadku, braku wartości i zaniku autorytetu;
➢ kryzysem rodziny, znajdującym swe przełożenie na kryzys w państwie i ogólny moralny chaos charakterystyczny dla współczesności;
• tango odczytywane jest jako groteskowa i parodystyczna próba ukazania problemu roli i miejsca intelektualisty we współczesnym świecie;
• jest to także parodia dramatu rodzinnego;
• jest tu charakterystyczne przeciwstawienie sobie dwóch osób, dwóch charakterów: inteligenta Artura i chama Edka;
• dramat można również odczytać jako przypowieść o niszczeniu ludzi wybitnych, zagubionych w rzeczywistości, lecz jednak usiłujących odbudować świat wartości moralnych i etycznych, ale jak widać bez pożądanego skutku;


Załączniki:
Przydatna praca? Tak Nie
Komentarze (16) Brak komentarzy
2.5.2011 (21:46)

jest tu strasznie dużo błędów, jakby osoba pisząca to nie miała pojęcia o lekturach. np Chłopi nie są żadną tetralogią, składają sie z 4 tomów, a nie trzech. Akcja dzieje się we wsi Lipce, a nie Lipka. W nie-boskiej komedii: "Galileuszu zwyciężyłeś"? ma być "Galilejczyku zwyciężyłeś"!!. w wierszy Morsztyna "Do trupa" nie wypowiada się osoba zakochana DO trupa, tylko podmiot liryczny stwierdza, że pomimo brzydoty, i tego że trup nie żyje ma się lepiej niż osoba zakochana ponieważ nic nie czuje i nie cierpi.

nie polecam osobom, które pierwszy raz sie spotkają z daną lekturą. Polecam weryfikację, w trakcie czytania pracy, a nie ślepe ucznie się z niej.

2.5.2011 (19:03)

jest jeszcze jeden blad w nie-boskiej komedii nie jest "Galileuszu zwyciezyłes" tylko "Galilaee vicisti" co znaczy "Galilejczyku zwycięzyłes" ze ostatecznie Jezus zwyciezył...

ale ogolnie bardzo pomocne dzieki :)

7.9.2011 (17:45)

jest jeszcze jeden blad w nie-boskiej komedii nie jest "Galileuszu zwyciezyłes" tylko "Galilaee vicisti" co znaczy "Galilejczyku zwycięzyłes" ze ostatecznie Jezus zwyciezył...

ale ogolnie bardzo pomocne dzieki :)

2.5.2011 (18:36)

zajebiste powinni Ci zaplacic za to

Materiały do matury