profil

Biomedyczne podstawy rozwoju

drukuj
satysfakcja 71 % 34 głosów

Treść
Obrazy
Wideo
Komentarze

BIOMEDYCZNE PODTAWY ROZWOJU

1. Rozwój ontogenetyczny człowiek zależy od:
- czynników endogennych genetycznych (determinatorów), które warunkują rozwój.
- czynników endogennych paragenetycznych (stymulatorów), które wzmacniają rozwój.
- czynników egzogennych (środowiskowych), które modyfikują rozwój.

2. Czynniki egzogenne środowiskowe:
A. Modyfikatory biogeograficzne (naturalne):
- flora, fauna
- zasoby mineralne, skład wody i gleby
- klimat
- ukształtowanie terenu
B. Modyfikatory społeczno-kulturowe (społeczne):
- pochodzenie społeczne
- charakter i wielkość środowiska zamieszkania
- wysokość zarobków rodziców
- tradycje i zwyczaje społeczne.

3. Bodźce- związane z sytuacją społeczną o bezpośrednim oddziaływaniu na rozwój fizyczny to:
a) ilość i jakość odżywiania
b) zachorowalność zwłaszcza na choroby zakaźne
c) obciążenie pracą fizyczną
d) anty-zdrowotne nawyki i nałogi rodzicielskie (np. palenie papierosów)
e) niektóre rodzaje stresów psychonerwowych

4. Organizm(ciało)- (wygląd, metabolizm, stany psychiczne- to fenotyp)
^
Komórka:
- oddychanie (ATP)
- odżywianie: mitochondria, rybosomy, lizosomy
- rozmnażanie: namnażanie, dziedziczenie
^
Jądro
^
Chromosomy (Kariotyp 46 sztuk)
^
Geny:
- matryca
- przepis genetyczny
- czynnik dziedziczenia
- informacja genetyczna (genotyp 21 tysięcy)

5. Anabolizm- namnażanie komórek, więcej powstaje.
Katabolizm- rozpad komórek, mniej niszczy

6. Dziedziczenie- to zdolność przekazywania informacji (materiału) genetycznej znajdującej się w DNA do komórek potomnych.
Istnieją dwie drogi przekazywania:
a) Komórki somatyczne (mitoza)- przekazują drogą kopiowania i replikacji, komplementarność swojego materiału genetycznego komórką potomnym.
Cały okres ontogenezy od zygoty do śmierci- NAMNARZANIE.
b) Linia germinalna ( komórka jajowa i plemnik)- przekazywanie materiału (informacji) genetycznego przez rodziców (mejoza, zestaw Haploidalny 23 sztuki chromosomów) swojemu potomstwu.

Fuzja komórki jajowej z plemnikiem przywraca diploidalną (46 sztuk) liczbę chromosomów w zygocie TYLKO ZAPŁODNIENIE.

7. DNA- nie jest syntetyzowane od nowa, ale kopiowane na uprzednio istniejącej cząsteczce, jest to tzw.

replikacja z wykorzystaniem reguły komplementarności.

Gen- to najmniejszy odcinek DNA potrzebny do zakodowania jednego aminokwasu. Geny decydują o rodzaju białka.
Fragment spiralnie skręconej helipsy DNA, która decyduje o kolejności aminokwasów w białku.
Aminokwasy z pożywienia, kilkadziesiąt (130) aminokwasów to białko.

DNA pełni dwie funkcje:
- odtwarzanie w komórkach potomnych identyczny zestaw genów jak w komórkach macierzystych. I temu służy proces zwany replikacją DNA.
- jest nośnikiem informacji (dziedziczenie), która wyznacza sekwencje ( kolejność) aminokwasów w łańcuchu białka (KOD).
A. Strukturalnego (budulcowe)
B. Aktywnego (funkcjonalnego)- hormony, enzymy, przeciwciała odpornościowe.

Dziedziczenie jednogenowe:
1 cecha- 1 gen
- zasada Mendla
- cechy jakościowe (6%)- nie zmienne w ciągu życia
- geny (cechy): dominujące
recesywne
Cechy jakościowe - zdeterminowane są genetycznie w sposób bezpośredni i niezmienny. Na cechy te nie mają wpływu czynniki paragenetyczne i środowiskowe. Są to np. liczba kręgów w kręgosłupie, liczba palców u rąk i nóg, liczba żeber, grupa krwi, struktura tęczówki oka. Zakres zmienności tych cech jest warunkowany genetycznie w ramach charakterystycznych właściwości danego gatunku.

Dziedziczenie wielogenowe:
1 cecha- wiele genów
- nie obowiązuje zasada Mendla
- cechy ilościowe- metryczne (94%)
- zmienne w ciągu życia
/podległość wpływom środowiska/
/dziedziczony jedynie zakres zmienności cechy a nie jej wartość bezwzględna/
Cechy ilościowe - są zdeterminowane dużą liczbą ?słabo działających genów? w podobnym kierunku, czyli są poligenetyczne. Ponieważ jednak geny mogą tworzyć różne kombinacje, stąd własnością tych cech jest gama form i wielkości przejściowych. Przykładem tych cech są: wysokość i masa ciała, pigmentacja, inteligencja. Cechy ilościowe charakteryzuje zmienność ciągła między skrajnymi kategoriami, kategoriami większość osobników posiada ich pośrednie wartości.

8. Prawidłowy rozwój organizmu zależy od dwóch podstawowych czynników:
a) instrukcji genetycznej- nabyte wraz z materiałem dziedziczonym ( po rodzicach- przodkach 80-85%)
b) sprawności jej wykonania- powstają wskutek zaburzeń w samym mechanizmie dziedziczenia (w wyniku świeżej mutacji DE NOVO, 15-20%)
9. Skutki mutacji to:
- całkowity brak białka
- białko jest wytworzone, ale nie wykazuje aktywności
- wytworzone białko ma zmienione właściwości funkcjonalne

10. Choroby genetyczne można podzielić na następujące kategorie:
a)zaburzenia chromosomowe :
-aberracje liczbowe
-aberracje strukturalne
b)choroby jednogenowe (dziedziczone zgodnie z zasadą Mendla):
- dziedziczne autosomalne- dominujące
- dziedziczne autosomalne- recesywne
- dziedziczne sprężone z chromosomem X

11. Zaburzenia- patologie.
1.Genetyczne- mutageny:
a)aberracje chromosomalne:
-liczbowe
-strukturalne
b)mutacje genowe (13.100).
Mutacja genowa jest to nagła, trwała zmiana dziedzicznej właściwości
organizmu, spowodowana zmianą w obrębie genu, w strukturze
chromosomu lub genomu (zespół chromosomów).

2.Wrodzone(ciąża)- teratogenny:
a)infekcje:
-wirusowe
-bakteryjne
-pasożytnicze
b)toksyczne:
-leki (halidomid)
-używki (alkohol, papierosy, narkotyki)
-metale ciężkie (ołów, arsen, bizut)
c)noworodki z czynnikiem ryzyka (choroby matki):
-cukrzyca
-choroba hemolityczna (Rh)
-niedokrwistość
-niewydolność układu krążenia
-zatrucie ciążowe (EPH GESTOZA)

Okresy krytyczne- im wcześniej w przebiegu ciąży zadziałają teratogenny tym poważniejsze skutki powodują one dla rozwijającego się płodu.

3.Poród:
a)nieprawidłowy poród:
*przedwczesny- poronienie naturalne do 20 tygodnia, poronienie sztuczne
*opóźniony- 40 tydzień
*dystroficzny- 2.500gramów
b)urazy około porodowe:
-wylewy wewnątrzczaszkowe (krwiak)
-uszkodzenie kości
-uszkodzenie nerwów obwodowych
-kręcz szyi
-obrzęk
4.Okres poporodowy 24-48godzin:
-żółtaczka fizjologiczna
-zaburzenie oddychania
-dysplazja stawów biodrowych
12. Skala Agar:
CECHA 0 1 2
1.Czynność serca2.Oddech3.Napięcie mięśni tonus4.Odruch drażnienia nosa cewnikiem5.Zabarwienie skóry 1.Brak2.Brak3.Brak4.Brak5.Brak 1.Poniżej 1002.Zwolnony3.Słabe pojedyncze ruchy4.Grymas5.Sinica kończyn 1.100/1502.Regularny3.Żywe ruchy4.Kicha, krzyczy5.Różowa

10-8 norma
6,5,4 dzieci z grupy ryzyka
0 noworodek bez oznak życia

13.Okres niemowlęcia- 12miesięcy postawa spionizowana, duże tempo rozwoju: faza snu i faza czuwania.
a)siła i sprawność mięśniowa:
-podnoszenie głowy(1-3miesiąc)
-obrót wokół osi(3-5miesiąc)
-siadanie(6-9miesiąc)
-stawanie, chodzenie(10-13miesiąc)
b)zęby:
-siekacze mleczne dolne (7-8miesiąc)-2
-siekacze górne środkowe(9-10 miesiąc)-2
-siekacze górne boczne(11-12miesiąc)-2
c)zarastanie ciemiączek- ciemiączko duże (zarasta ok. 15 miesiąca), ciemiączko małe (zarasta w pierwszym kwartale życia).
d)rozwój mowy(bodźce emocjonalne)
e)zdolność manipulowania (chwytność)
f)opanowanie zwieraczy
g)wrażliwość sensoryczna (emocje, uczucie, rozwój spostrzeżeń)

14. Faza przygotowawcza- faza prepubertalna do 12 roku życia.
1. Dojrzewanie właściwe- faza pubertalna od 12do 16lat.
2. Dorastanie- faza postpubertalna od 16 do 18 lat.
Wiek rozpoczęcia dojrzewania zależy od genów:
-płeć- dziewczęta dojrzewają o 1,5-2 lat wcześniej niż chłopcy.
-zróżnicowanego tempa dojrzewania:
Wcześnie- szybciej wyżsi, pozytywnie postrzegani w środowisku
Norma- 5 lat różnicy
Późno- wolniej (niżsi), gorzej postrzegani w środowisku
Ostateczna wysokość ciała taka sama.
3.Typy budowy ciała- otyli dojrzewają wcześniej niż szczupli, krytyczna
masa ciała (ilość tkanki tłuszczowej).

Przebieg dorastania podlega:
- kontroli genetycznej (płeć, rasa, wpływy rodzicielskie, typ budowy ciała)
- uwarunkowaniom hormonalnym
- czynnikom środowiskowym (czynniki biogeograficzne, kulturowo-
społeczne, żywienie, stres, choroby)

Cechy charakterystyczne dla okresu dojrzewania:
- wzmożona aktywność hormonalna (podwzgórze- przysadka- gonady)
- rozwój cech płciowych:
a)pierwszorzędowe- jajniki, jądra
b)drugorzędowe- wewnętrzne drogi płciowe i zewnętrzne narządy płciowe
penis penis
c)trzeciorzędowe- owłosienie łonowe ciała, twarzy
*rozpoczęcie miesiączkowania u dziewcząt menarche
*pierwsze wytrysku chłopców polucje
-przyspieszone wzrastanie wszystkich części ciała- skok pokwitania
-okresowe zmiany proporcji ciała
-kształtowanie się męskiej i żeńskiej sylwetki (budowa) ciała
-zmiany rysów twarzy u obu płci z dziecięcych na dorosłe
-obniżenie głosu u chłopców- mutacja
-okresowe zmniejszenie odporności systemu nerwowego na bodźce
zewnętrzne- co przejawia się drażliwością psychiczną i pogorszenie
koncentracji.

ZAGADNIENIA DO EGZAMINU
1.Rodzaje i (rola) czynników decydujących o rozwoju ontogenetycznym człowieka:
a)determinatory.
b)stymulatory.
c)modyfikatory.
2.Zagadnienia z genetyki:
a) kariotyp- (jądro, wzór, norma) - suma chromosomów występujących w komórce somatycznej o charakterystycznej liczbie i morfologii.
b)fenotyp-zewnętrzny wygląd osobnika czyli dostrzegalne dla nas cechy będące efektem współdziałania jego genów i warunków środowiska.
c)genotyp- zespół cech danego osobnika.
2.Budowa i rola DNA:
a) chromosomy- struktury jądra komórkowego, każdy z nich zawiera wysoko skondensowaną podwójną helipsę DNA związaną z białkami .
22 pary chromosomów somatyczny 1 para chromosomów płciowych (X i Y). Chromosomy zawierają w swojej cząsteczce DNA zapisane informacje genetyczne, warunkujące właściwości dziedziczenia.
b)gen.
c)allel- jedna z form konkretnego genu; organizmy eukariotyczne, które zawierają pary chromosomów homologicznych, mają po dwa allele każdego genu w każdej komórce ciała; allele mogą być identyczne lub różne, ale zawsze zajmują tę samą pozycję na chromosomach homologicznych.
Allel dominujący- allel (gen), który ujawnia się w genotypie zarówno w przypadku genotypu homozygotycznego (dwie jednakowe formy) jak i wówczas, gdy allele są różne Aa.
Allel recesywny- allel (gen), który wpływa na fenotyp tylko wówczas, gdy oba warianty allelu są jednakowe aa .
d)locus- (synonim genu)- miejsce zajmowane w chromosomie przez dany gen.
e)ekson- sekwencja kodująca informację.
f)intron- sekwencje DNA nie zawierające użytecznych informacji. Nie zawiera informacji o kolejności aminokwasów(98%).
g) zasada komplementarności- zasada purynowa i zasada pirymidynowa łączą się ze sobą tworząc komplementarność.
(jeżeli jedną połowę szczebla tworzy zasada purynowa, to drugą część zasada pirymidynowa).
AG- zasada purynowa TC- zasada pirymidynowa
h)zasada replikacji - proces powielania DNA lub RNA
- DNA odtwarza w komórkach potomnych identyczny zestaw genów jak w komórkach macierzystych- jest to proces zwany replikacją DNA.
- DNA nie jest syntetyzowane od nowa, ale kopiowane na uprzednio istniejącej cząsteczce- jest to replikacja z wykorzystaniem zasady komplementarności.
3.Biosynteza białek: białka to szereg aminokwasów. Z aminokwasów zbudowany jest system ciała nazywany biosyntezą białek. Białka spełniają wielorakie funkcje, są elementami struktury komórek: enzymami, hormonami, receptorami, przeciwciałami. Białka są syntetyzowane z aminokwasami w komórce na podstawie genetycznej zakodowanej w DNA.
a) transkrypcja- proces, podczas ,którego sekwencja nukleotydów w DNA genu jest kopiowana w powstałym łańcuchu RNA. Przeprowadzają ją polimeryzy RNA. Proces podczas, którego powstaje RNA stanowiący kopię sekwencji DNA. Jest to pierwszy etap ekspresji genów. Przepisanie informacji z DNA na RNA. Zachodzi w jądrze komórkowym.
DNA - mRNA jądro (wyjście informatora z jądra)
Przepisywanie informacji genetycznej, czyli synteza cząsteczek kwasu rybonukleinowego (RNA) według matrycy DNA.
b) translacja- Proces ,w którym informacja genetyczna zawarta w mRNA zostaje przetłumaczona ma swoistą sekwencję aminokwasów w czasie syntezy białka.
Pośrednikiem ,w tym procesie jest tRNA(pośredniczy w przekazaniu informacji genetycznej).
Translacja mRNA - tRNA = rybosomy (ma na celu zapisanie informacji).
c) rodzaje (i rola) RNA-
mRNA (kodon) informacyjny- wyjście informacji z jądra komórki. Matrycowy (informacyjny) mRNA: jest bezpośrednią matrycą do syntezy białka. Służy do transkrypcji.
tRNA (antykodon) transportowy- pośredniczy w procesie przekazywania informacji genetycznych. Transportujący (transferowy) tRNA: to małe cząsteczki działające podczas syntezy białka. Pełnią funkcję przekaźnika między sekwencją nukleotydową a sekwencją aminokwasową. Bierze udział w translacji.
rRNA rybosomalny- zakodowanie informacji genetycznej. Rybosomalny rRNA: biorą udział w translacji.
d) kod, kodon, antykodon-
Kod genetyczny- przekładający sekwencje nukleotydów DNA i RNA na aminokwasy w białku; słowa kodu (kodony) są serią trójek kolejnych nukleotydów (takich jak AGG, GCA itp.). Jest to informacja genetyczna zawarta w DNA.
Kodon- trzy następujące po sobie nukleotydy w łańcuchu DNA lub RNA oznaczające określony aminokwas albo początek bądź koniec obszaru kodującego Kodon start jeden z tripletów (ATG w DNA i odpowiednio AUG w RNA) koduje aminokwas i metioninę i wyznacza początek sekwencji kodującej białko Kodon stop 3 triplety TAG(UAG) TAA(UAA) TGA(UGA) nie wyznaczają aminokwasów ,ale każdy sygnalizuje zakończenie sekwencji kodującej białko.
Antykodon- spis tRNA (transportowy).
4. Mechanizm dziedziczenia- są trzy wzory dziedziczenia: autosomalne dominujące, autosomalne recesywne i sprzężone z chromosomem X.
Dziedziczenie autosomalne dominujące- odziedziczenie pojedynczego zmutowanego allelu wystarcza, by pojawiła się choroba. Chorzy to heterozygoty z jednym allelem prawidłowym i jednym zmutowanym. Dziecko osoby chorej ma 50% pewności odziedziczenia zmutowanego genu i zachorowania.
Dziedziczenie autosomalne recesywne- aby człowiek zachorował musi odziedziczyć dwa zmutowane allele. Osoby takie są homozygotyczne. Osoby dziedziczące pojedynczy zmutowany allel są nosicielami. U rodziców będących nosicielami jedno z czworga dzieci będzie chore, jedno zdrowe a dwoje będzie nosicielami.
Dziedziczenie sprzężone z chromosomem X- cechy, które dziedziczą się wraz z chromosomami płci. U mężczyzn odziedziczenie jednego zmutowanego allelu wystarcza, aby wystąpiła choroba. Większość zaburzeń sprzężonych z płcią jest recesywna.
a) jedno i wielo genowe.
b) homozygota- (homozygotyczność) - występowanie identycznych alleli, w takich samych miejscach homologicznych chromosomów.
c)heterozygota- występowanie odmiennych (różnych) alleli w takich samych miejscach homologicznych chromosomów.
d) zakres zmienności cechy-
Zmienność - występowanie różnic między osobnikami należącymi do tej samej populacji.
Rodzaje:
1) fenotypowa (np. wygląd).
2) genotypowa (komórki somatyczne, komórki rozrodcze).
e) potencjał genetyczny-
5. Patologia:
a)mutageny-czynniki mutageniczne, wszelkie czynniki fizyczne i chemiczne wywołujące w organizmie mutacje, działają one bezpośrednio lub pośrednio na DNA powodując utrwalone w jego składzie nukleotydowym (aberracje chromosomowe).
b)teratogenny- czynniki uszkadzające płód w okresie płodowym Np. leki terapeutyczne jak aspiryna, barbituraty w dużych ilościach mogą powodować krwawienie, poronienie, kłopoty noworodka z oddychaniem, a niektóre leki zapobiegające poronieniu stwierdzono, że mogą powodować anomalia narządów płciowych i nowotwory.
6. Okres ontogenezy (charakterystyka), od zapłodnienia po śmierć osobnika ze szczególnym uwzględnieniem:
Rozwój ontogenetyczny to proces rozwoju organizmu od momentu zapłodnienia komórki jajowej przez plemnik do chwili śmierci osobnika. Stanowi on łańcuch kolejno po sobie następujących ogniw pewnych specyficznych procesów, o kierunku określonym czynnikami wrodzonymi i warunkami środowiskowymi.
1. Okres prenatalny:
Okres życia płodowego (okres ciąży) trwa 280 dni, czyli 40 tygodni. Wyróżnia się w nim :
- fazę jaja płodowego (okres 15 dni od zapłodnienia)
- fazę zarodka (od 16 do 85 dnia ciąży) tj. od zakończenia organogenezy, czyli tworzenia się narządów
- fazę płodu (od 86 dnia do chwili urodzenia się dziecka).
Początkiem rozwoju osobniczego nazywa się zwykle moment zapłodnienia, który następuje wkrótce po zaplemnieniu (zazwyczaj nie później jak w ciągu 36 godzin, bowiem plemniki tracą z czasem energię konieczną do wniknięcia do jaja), a polega na wniknięciu zazwyczaj pojedynczego plemnika do jaja i utworzenia w wyniku tego zygoty. Zygota posiadając normalną (diploidalną) liczbę chromosomów, wykazuje tendencje do kolejnych podziałów. Podziały te mają miejsce wówczas, gdy zygota przesuwa się wzdłuż jajowodu ku macicy, a także przez pewien czas po osiągnięciu macicy, towarzyszą im pewne procesy różnicowania się komórek.
Okres od powstania zygoty do implantacji jej w ścianie macicy zwany jest fazą jaja płodowego. W okresie tym zapłodnione, dzielące się jajo nie jest przymocowane, nie ma biologicznego kontaktu z tkankami matki, nie otrzymuje, więc pożywienia z zewnątrz. Materiał i energie do podziałów czerpie z niewielkich ilości substancji o wysokich wartościach odżywczych zawartych w jaju. Wraz z implantacją zapłodnionego jaja w odpowiednio do tego przygotowanej ściance macicy rozpoczyna się właściwa faza rozwoju śród macicznego. Dzieli się ona na fazę zarodkową i płodową. Po przymocowaniu jaja do ściany macicy z czasem formuje się owodnia, która zabezpiecza zarodek przed mechanicznymi uszkodzeniami, do owodni usuwane są przez zarodek wydaliny narządów moczowych. Poprzez owodnię prowadzi pępowina, która łączy zarodek z zewnętrzną błoną płodową, czyli kosmówką. Kosmówka dzięki licznym kosmkom zrasta się analogicznie z kosmkami błony śluzowej macicy. W ten sposób zostaje uformowane łożysko. Poprzez łożysko substancje odżywcze przenikają z krwi matki do krwioobiegu płodu.
Zarodek charakteryzuje się dużą wrażliwością na wpływ czynników zewnętrznych, wtedy następuje formowanie się większości wad rozwojowych. W fazie zarodkowej ma miejsce niezmiernie szybki rozwój, już nigdy potem niewystępujący. Przy końcu tej fazy zarodek przybiera postać właściwą jedynie dla człowieka. W fazie zarodka ma miejsce tworzenie się układów i narządów w dalszym rozwoju następują jedynie zmiany wielkości, a nie powstawanie nowych właściwości. Jako pierwsze tworzą się warstwy zarodkowe, które są materiałem, z którego formują się wszystkie narządy i tkanki. Warstwy te to: ektoderma, mezoderma i endoderma. Z pierwszej z nich powstają: naskórek, włosy, paznokcie, tkanka nerwowa, itp. Z warstwy środkowej mezodermy, powstaje skóra, mięśnie, narządy krążenia i wydalania. Natomiast z endodermy, powstaje tchawica, grasica, trąbka Eustachiusza. W tej fazie rozwijają się również oczy, uszy, usta (z małą żuchwą), nos (zaopatrzony jest w pojedynczy przewód), głowa (bardzo duża i silnie wychylona do przodu). Kończyny są stosunkowo bardzo małe i cienkie, górne i dolne początkowo bardzo podobne do siebie. Tułów jest wydłużony i zaokrąglony, zaopatrzony w dość długi ogon (który ulega potem redukcji). Budowa serca jest już wyraźna, w końcu trzeciego tygodnia przejawiają się już skurcze mięśni. Znaczne rozmiary przybiera wątroba, która zaczyna wydzielanie żółci. Stopień zróżnicowania narządów płciowych pozwala na rozróżnienie płci.
Po zakończeniu fazy płodowej, u noworodka ciało składa się z około 200 milionów komórek, o różnorodnej budowie i funkcji, osiąga średnio 50 ? 51 cm. długości i 3,5 kg ciężaru. W trzecim miesiącu rozwoju śród macicznego wielkość głowy stanowi około trzecią część długości ciała, jednak już tylko czwarta część w szóstym miesiącu, a w chwili narodzin nawet nieco mniej niż jedną czwartą. Rozwijają się narządy wewnętrzne do postaci umożliwiającej życie poza organizmem matki. W trzecim miesiącu wyraźna jest już praca nerek, pracuje także serce płodu. Praca serca wyczuwalna jest nawet poprzez ciało matki, rytm jest około dwukrotnie szybszy aniżeli matki. System nerwowy, zapewniający tworzenie się odruchów istnieje już w końcu trzeciego miesiąca, także obserwuje się już pewne ruchy płodu, możliwe dzięki rozwojowi mięśni. W okresie płodowym formuje się już czucie skórne, odczuwanie bodźców termicznych, smaku, węchu, słuchu, ukształtowany zostaje narząd równowagi.
Okres płodowy jest najbardziej dynamicznym etapem rozwojowym w życiu dziecka. Jest to okres bardzo ważny dla prawidłowego rozwoju i zdrowia dziecka po urodzeniu, a nawet dla jego życia. Różne czynniki (fizyczne, chemiczne, zakaźne, wrodzone itp.) działające na płód w łonie matki, mogą doprowadzić do poronienia, porodu przedwczesnego, urodzenie dziecka z wadami rozwojowymi lub innymi odchyleniami od stanu prawidłowego.
2. Okres noworodkowy:
Przejście od życia płodowego, w którym wszystkie jego potrzeby były zaspakajane przez organizm matki, do życia poza jej organizmem połączone jest z przekształceniem w okresie noworodkowym wielu czynności życiowych. Są to: uruchomienie samodzielnych mechanizmów oddychania, krążenia, wydalania, trawienia, regulacji temperatury itp. Te czynności przystosowawcze określa się mianem adaptacji noworodka.
Dziecko rodzi się z krzykiem, po którym powietrze po raz pierwszy wchodzi do płuc i wypełnia sklejone pęcherzyki płucne. Płuca rozprężają się, w naczyniach płucnych zaczyna krążyć krew. Od tego momentu zapotrzebowanie organizmu w tlen odbywa się poprzez drogi oddechowe, około 75% noworodków zaczyna oddychać w pierwszej minucie życia. Okres noworodkowy charakteryzuje pewien zastój rozwoju przy jednoczesnym intensywnym przystosowaniu się wielu funkcji organizmu do czynników otaczającego środowiska zewnętrznego. Noworodek przejawia ogólną aktywność ruchową. Ruchy są chaotyczne nieskoordynowane i występują spontanicznie na bodźce zewnętrzne. Ze względu na ogromne przemiany, jakie zachodzą w organizmie dziecka, okres noworodkowy zaliczany jest do okresów przełomu.
3. Okres niemowlęcy:
Pierwszy rok życia jest okresem zdumiewającego wzrostu i rozwoju. Niemowlę ma charakterystyczny wygląd. Posiada ono stosunkowo dużą głowę, krótką szyję, duży tułów. Dziecko w tym okresie ma obfitą tkankę tłuszczową, która nadaje mu okrągłe zarysy. Niemowlę jest bardzo wrażliwe na wpływy zewnętrzne. Dla prawidłowego rozwoju musi być prawidłowo żywione. Pierwszy okres życia jest okresem, w którym szczególne często zagrażają dziecku choroby wynikające z niedoboru, np krzywica (z niedoboru witaminy D), oraz niedokrwistość (brak żelaza). Dlatego prawidłowe żywienie jest bardzo ważne.
Najwłaściwszym pokarmem dla niemowlęcia jest pokarm matki. Pokarm matki jest sterylny, bezpośrednio z miejsca produkcji przekazywany do spożycia. Zawiera on składniki, które odgrywają istotną rolę w procesach odporności, przeciw zakaźnej. Karmienie piersią stwarza także okazję do bezpośredniego, intymnego kontaktu dziecka z matką.
Rozwój w okresie niemowlęcym jest szczególnie intensywny. Mówimy o rozwoju psychoruchowym, ponieważ w tym okresie nie można odróżnić tych dwóch komponentów rozwoju. Noworodek to człowiek kompletnie zależny od otoczenia - bezradny, niezdolny do samodzielnego poruszania. Nie rozumie ludzkiej mowy i nie mówi. W pierwszym roku życia dziecko przede wszystkim osiąga spionizowaną postawę ciała. Niemowlę osiągając pionizację uczy się manipulować ręką. Nie jest to wcale takie proste. Dłoń ludzka skoordynowana ze wzrokiem stanowi niedoścignionej doskonałości narzędzie pracy. Pionizacja ciała pozwala na opanowanie lokomocji. Co prawda w pierwszym okresie niemowlęta poruszają się ?na czworakach?, raczkując, ale jest to przejściowa faza rozwoju. Pod koniec roku zazwyczaj dziecko już staje i chodzi. Nie jest to jeszcze chód zbyt pewny, ale pierwszy krok na drodze rozwoju motorycznego w tym zakresie.
Dziecko uczy się poznawać otoczenie - wykształca w sobie zdolność emocjonalnego reagowania na osoby bliskie, przede wszystkim na matkę. Zdolność poznawania i co istotne, zdolność przywiązywania się do matki jest bardzo ważną cechą. W tym właśnie okresie kształtują się zasadnicze elementy rozwoju uczuciowego.
W ciągu pierwszego roku życia dziecko opanowuje mowę. Rozumie, co do niego się mówi po intonacji głosu, po wyrazie twarzy rozmówcy, uczy się poznawać zabarwienie uczuciowe ludzkiej mowy. Pod koniec roku zazwyczaj samo mówi i choć rozwój mowy trwać będzie jeszcze długo, to jest to istotny postęp. Równie ważną cechą okresu niemowlęcego jest umiejętność opanowania zwieraczy - dziecko uczy się sygnalizować potrzeby fizjologiczne.
Rozwój niemowlęcia odbywa się dzięki właściwym warunkom higieniczno - zdrowotnym, ale także dzięki wpływom środowiska. Trzeba pamiętać, że bodźcem do rozwoju dziecka, do pokonywania wielkich i różnorodnych trudności jest przykład człowieka dorosłego. Dziecko wychowywane bez dorosłych nie nauczy się chodzić, mówić ani rozumieć ludzkiej mowy. Dlatego ten okres jest bardzo ważny i wymaga wiele troski i starań ze strony rodziców.
4. Okres poniemowlęcy:
Wiek poniemowlęcy to drugi i trzeci rok życia. Tempo rozwoju somatycznego jest teraz znacznie wolniejsze, mniejsze jest zapotrzebowanie na pokarmy, znika podskórna tkanka tłuszczowa, dziecko staje się znacznie szczuplejsze, ale za to sprawniejsze. Dziecko doskonali swoją motorykę i mowę, przez co staje się bardziej niezależne, samodzielne, poznaje otoczenie.
Charakterystyczną cechą dziecka w tym okresie jest ogromne zapotrzebowanie na ruch. Dzieci źle znoszą monotonne zajęcia - z trudem skupiają się nad jedną czynnością na dłużej. Wielka ruchliwość prowadzi do zmęczenia, trzeba, więc dbać, by dziecko dużo spało.
W trzecim roku życia dziecko zaczyna stawiać pytania: ? co to jest??
W tym okresie dziecko powinno już opanować świadome oddawanie moczu i kału. Uzębienie mleczne ustala się w pełnym zakresie (20 zębów). W związku z tym zmienia się sposób żywienia dziecka, które coraz bardziej przechodzi z pokarmów papkowatych i półstałych na stałe.
5. Okres dzieciństwa:
Okres dzieciństwa (4- 12 lat) trudno jest zamknąć w sztywnych granicach wieku. Początek ustala się z chwilą, gdy dziecko na tyle wydoroślało, że porusza się swobodnie (chodzi, biega), dość łatwo porozumiewa się z otoczeniem za pomocą mowy, świadomie oddaje mocz i stolec oraz ma wszystkie zęby mleczne. Ze względów praktycznych wyróżnia się w nim podokresy przedszkolny i szkolny.
a) przedszkolny:
Wiek przedszkolny, trwający od czwartego do szóstego roku życia, cechuje dalsza stopniowa zmiana sylwetki dziecka. Głowa powiększa się nieznacznie, wzrasta natomiast tułów i kończyny, które wydłużają się wyraźnie. Pod koniec szóstego roku życia sylwetka dziecka nabiera pewnych cech typowych dla danej płci: u chłopców ulega rozrostowi pas barkowy, u dziewcząt pas biodrowy. Kości i mięśnie rosną szybko, wzrasta także siła mięśniowa i sprawność motoryczna. W dalszym ciągu jednak słabsze są więzadła, co bywa przyczyną występowania urazów i wad postawy, zwłaszcza skrzywień kręgosłupa. Rozwojowi i usprawnieniu ulegają narządy wewnętrzne: serce, płuca, układ pokarmowy, których czynności bardziej zbliżają się do funkcji organizmu dojrzałego. Normalizuje się tętno i ciśnienie krwi, zmienia się liczba oddechów. Układ limfatyczny w wieku 3 - 7 lat ulega znacznemu przerostowi, co można tłumaczyć samoobrona organizmu przed częstymi w tym wieku zakażeniami. Wzmożona praca układu limfatycznego objawia się powiększeniem migdałków, węzłów chłonnych. W następnym okresie rozwojowy układ limfatyczny ulega regresji. Pod koniec wieku przedszkolnego rozpoczyna się zmiana uzębienia mlecznego na stałe.
Prawidłowo rozwijające się dziecko we wczesnym wieku przedszkolnym powinno posiadać zdolność koordynacji ruchów. Dotyczy to zarówno koordynacji ruchów głowy, tułowia i kończyn. W miarę dorastania dziecko stopniowo udoskonala i usprawnia się ruchowo.
W okresie przedszkolnym ustala się prawo - lub lewostronna lateralizacja, to znaczy przewaga lewej lub prawej ręki, nogi i oka. Do tego wieku małe dziecko jest zazwyczaj oburęczne, choć już wykształca zwykle większą sprawność ręki prawej, predysponowanej u przeważającej większości osobników do wykonywania codziennych czynności. Dlatego też praworęczność, jeżeli jest ona dominująca, powinna być realizowana jak najwcześniej, najlepiej właśnie w wieku przedszkolnym. Jeżeli jednak leworęczność już się utrwaliła, nie należy dążyć do zmiany, gdyż u dziecka leworęcznego przestawionego na rękę prawą mogą powstać reakcje nerwowe.
Dynamikę rozwoju psychicznego dzieci w wieku przedszkolnym charakteryzują przede wszystkim przemiany w sferze społecznej, emocjonalnej i dynamice procesów poznawczych. W połowie wieku przedszkolnego zwiększa się aktywność intelektualna, dociekliwość, następuje rozkwit wyobraźni i zdolności fantazjowania. Wydłuża się możliwość skupiania uwagi w czasie zajęć dydaktyczno - rozwojowych w przedszkolu. Pojawia się twórczość plastyczna, która jest źródłem wrażeń i przeżyć estetycznych. Życie emocjonalne charakteryzuje się żywą dynamiką, impulsywnością i chwiejnością równowagi. W ostatniej fazie okresu przedszkolnego zwiększają się przejawy woli i możliwości opanowania reakcji impulsywnych, umiejętności współdziałania w zabawie z rówieśnikami, przestrzeganie norm moralno - społecznych i umiejętność podporządkowania się wymaganiom życia zbiorowego.
Typowymi zachowaniami dziecka w wieku przedszkolnym w poszczególnych etapach rozwoju psychicznego są: w 3,5 roku życia dzieci często się popisują, okazują dumę z osiągnięcia celu, umieją współdziałać w grupie (dzielą się zabawkami, nie przeszkadzają w zabawie innym dzieciom). Widoczne są także początki posługiwania się widelcem, szczoteczką do zębów. Czwarty rok życia to okazywanie radości w sposób gwałtowny i przesadny. Hałaśliwość, częste objawy agresji, niecierpliwość, niedbałość, egocentryzm (ja, dla mnie, moje itp.). Zadawanie wielu pytań ?po co?, ?dlaczego?. Piąty rok życia to małe wyczucie niebezpieczeństwa przy dobrej sprawności ruchowej. Bieganie po schodach bez trzymania się poręczy lub ściany. Dużo fantazjowania w wypowiedziach. Znajomość dni tygodnia. Umiejętność rozpoznania i nazwania kolorów. Orientacja, z czego są zrobione niektóre przedmioty. Szósty rok życia to wykonywanie najprostszych czynności porządkowych w domu. Sprawne chwytanie i odrzucanie piłki. Budowanie zdań złożonych z 6 - 7 słów. Odróżnianie prawej i lewej strony ciała. Siódmy rok życia to towarzyskość, zaradność, umiejętność organizowania zabawy z rówieśnikami z podziałem ról i zadań. Rozszerzenie zakresu zainteresowań. Mniejsza impulsywność reakcji uczuciowych. Pojawia się poczucie odpowiedzialności. Przejawiają się zainteresowania nauką szkolną.
b) szkolny:
Okres szkolny zamyka się w szerokich granicach wieku od siódmego do około dwunastego roku życia, nic więc dziwnego, że różnice rozwojowe u dzieci końcowych roczników tego okresu są bardzo znaczne. Dotyczy to zarówno rozwoju somatycznego, jak psychicznego i społecznego.
Ważną cechą somatyczną okresu szkolnego jest rozwój uzębienia stałego. Znamienną cechą jest znikanie tkanki limfatycznej, która u dziecka w wieku przedszkolnym była znacznie rozwinięta. Wyraźnie zaznacza się szereg różnic, w rozwoju somatycznym, zależnych do płci. Dotyczy to zarówno tempa, jak i rytmu rozwoju fizjologicznego. W wieku szkolnym zauważalny jest intensywny rozwój psychoruchowy. Występuje znaczna koordynacja ruchów, zręczność, a nawet precyzja, ruchy są harmonijne i płynne. Dla prawidłowego rozwoju układu mięśniowego konieczne jest systematyczne trenowanie mięśni i stawów, trzeba jednak zwracać uwagę, aby praca mięśni była rozkładana równomiernie na poszczególne grupy mięśniowe. Miarą dojrzałości psychofizycznej sześciolatka - siedmiolatka, oraz umiejętności podjęcia przez niego nauki szkolnej jest osiągnięcie tak zwanej ?dojrzałości szkolnej?. Dziecko szybko rozszerza wiadomości o otaczającym je świecie, systematyzuje je i nawiązuje do konkretnych sytuacji życiowych. Na przeobrażenia w osobowości dziecka w wieku szkolnym, zwłaszcza w sferze intelektualnej, główny wpływ ma zmiana dominującej w okresie przedszkolnym formy działalności - zabawy w naukę szkolną. Okres ten charakteryzuje rozwój uczuć wyższych i intelektualizacja emocji. Przeobrażenia w rozwoju mowy, zwiększają jej funkcję symboliczną i związek z myśleniem, które stopniowo przechodzi od konkretno - wyobrażeniowego do słowno - logicznego. Doskonali się spostrzegawczość oraz zdolność do wyodrębniania poszczególnych cech spostrzeganych przedmiotów i ich uogólniania. Dużą rolę zaczyna odgrywać samodzielna lektura, pod której wpływem wzbogacają się rodzaje aktywności zabawowej.
Typowymi zachowaniami dziecka w wieku szkolnym są: aktywność społeczna, umiejętność współżycia w zespole. Treść zabaw intelektualizuje się. Występują różnice zainteresowań w zależności do płci. U chłopców zamiłowanie do prac technicznych, majsterkowania. U dziewczynek do szydełkowania, szycia, roboty na drutach. Umiejętność panowania nad własnym zachowaniem, powstrzymywanie się od działania pod wpływem emocji. Tendencje do chwalenia się. Duże poczucie sprawiedliwości, świadomości moralnej i skali stosowanych ocen. Zwiększa się aktywność i samodzielność myślenia, pojawia się porównanie, abstrahowanie, uogólnienie. Odczuwana jest potrzeba obcowania z rodzicami, ale ich autorytet stopniowo się zmniejsza. Zaczynają dominować wzory rówieśników.
6. Okres dojrzewania płciowego:
Kolejną fazą rozwoju jest okres dojrzewania płciowego. Pierwszą cechą charakterystyczną dojrzewania jest jego indywidualny przebieg, zarówno w sensie czasu występowania jak i nasilenia różnych objawów. W okresie dojrzewania wiek metrykalny przestaje mieć znaczenie. Do okresu dojrzewania dzieci - równolatki różnią się zaawansowaniem w rozwoju tylko w niewielkim stopniu i każdy bez trudu ?na oko? określi wiek pierwszy raz napotkanego dziecka. W okresie dojrzewania trudno jest to uczynić. Dziewczynka 15 - letnia może być kobietą dojrzałą somatycznie, a więc już nie rośnie i od dawna miesiączkuje, ale może być także jeszcze dzieckiem, które dopiero zaczyna dojrzewać. W okresie tym waga ciała powiększa się wolniej. Proporcje ciała ulegają zmianie. Głowa wydłuża się, głównie dzięki wzrostowi szczęki górnej i żuchwy. Rosną łuki brwiowe, małżowiny uszne, nos wydłuża się, zmienia się rysunek ust, gałki oczne są głębiej osadzone. W związku ze zmianą twarzy mija dziecięcość rysów, początkowo twarz brzydnie, aby po okresie dojrzewania osiągnąć już dorosły wyraz.
U chłopców występuje wzrost krtani (jabłko Adama), wydłużenie strun głosowych i zmiana tonacji głosu (mutacja). Zaczyna się silny rozwój pasa barkowego. Na ciele pojawia się stopniowo owłosienie: u chłopców koło części płciowych, pod pachami, na twarzy, tułowiu, u dziewcząt typowy trójkąt owłosienia koło części płciowych i owłosienie pod pachami. U chłopców wzrastają moszna i jądra, następnie długość prącia. Około szesnastego roku życia pojawiają się polucje. U dziewcząt rozrasta się tkanka tłuszczowa na wzgórku łonowym. Powiększają się wargi sromowe, pochwa i macica, zachodzą zmiany w błonie śluzowej pochwy i w jej florze bakteryjnej. Rozwija się etapami pierś kobieca (powiększenie brodawek sutkowych, powiększenie sutka). Około trzynastego roku życia występuje pierwsza miesiączka (wahania w czasie od 9 do 16 roku życia). Zaokrąglenie bioder, początek rozwoju piersi i owłosienia łonowego, szczyt skoku wzrostowego, wzrost warg sromowych, pochwy, macicy, zmiany błony śluzowej pochwy. Dalszy rozwój piersi, pigmentacja brodawek sutkowych, powiększenie się owłosienia łonowego, wyraźny rozwój bioder, miesiączka. Typowa sylwetka kobieca, pełny rozwój piersi, pełne owłosienie łonowe i pod pachami, stopniowe subtelnienie rysów twarzy, trądzik, miesiączkowanie z jajeczkowaniem. Zakończenie wzrastania kośćca. Brak cech pokwitania. Powiększenie się jąder i prącia, opuszczenie moszny, początek owłosienia na twarzy i koło części płciowych. Szczyt skoku wzrostowego, owłosienie pachowe, zmiana głosu (mutacja), trądzik, męski typ owłosienia łonowego, owłosienie twarzy, polucje. Głos czysty, męski, owłosienie tułowia i brzucha, wzrost krtani (jabłko Adama).Męska budowa ciała. Zakończenie wzrastania kośćca.
Proces przeobrażenia dziecka w człowieka dorosłego, określany przez psychologów tradycyjnych jako ?okres burzy i naporu? różni się przede wszystkim od poprzednich faz rozwojowych treścią, przebiegiem, intensywnością i dynamiką przeżyć emocjonalnych. Cechą typową dla dorastania jest nasilenie krytycyzmu. Powszechne jest dążenie do swobody i niezależności, jako przejaw osoby dorosłej. Charakterystyczną cechą okresu dorastania jest intensywny rozwój intelektualny. Kształtuje się myślenie abstrakcyjne, formalne, logiczne, hipotetyczno - dedukcyjne. Rozwój samoświadomości i samooceny doprowadza do wykrystalizowania się obrazu samego siebie oraz poczucia własnej odrębności. Typowymi zachowaniami młodzieży w okresie dorastania są: nasilenie krytycyzmu w stosunku do wszystkiego, a zwłaszcza do rodziców i otoczenia dorosłych. Odczuwanie potrzeby uwolnienia się spod kontroli dorosłych. Przekora wobec dorosłych, krnąbrność i nieposłuszeństwo. Narastające konflikty z rodzicami, kryzys ich autorytetu i osłabienie więzi emocjonalnych. Podatność na wpływy grupy rówieśniczej. Zawieranie przyjaźni indywidualnych oraz w ramach ?paczek? rówieśników. Szukanie kontaktów heteroseksualnych, tworzenie się ?par?. Tendencje do naśladowania zewnętrznych form ?dorosłości? w postaci palenia papierosów, picia kawy. Dominacja na zmianę trzech rodzajów przeżyć: stanów obronnych (przejawiających się uczuciem lęku, niepokoju, smutku, nieśmiałości, zakłopotania), stanów agresywnych (gniewu, zazdrości, nienawiści, wrogości) oraz uczuć pozytywnych (czyli radości, wzruszenia, miłości, podniecenia). W końcowym stadium tego okresu wykształcają się uczucia wyższe - społeczne, moralne, etyczne - predysponujące do angażowania się w programy społeczne, polityczne, religijne oraz do uniesień patriotycznych. Skłonności do prowadzenia dyskusji i refleksyjnego myślenia. Doskonalenie wszystkich funkcji poznawczych, osiąganie pewnej sprawności czynnościowej poszczególnych narządów zmysłów.
7. Okres młodzieńczy:
Okres dojrzewania to burzliwe przemiany, rozchwianie proporcji, funkcji. Okres młodzieńczy to okres stabilizacji, osiągnięcia harmonii. Dojście do pełnej dojrzałości płciowej nie jest zakończeniem rozwoju fizycznego i psychicznego. W dalszym ciągu u dziewcząt i chłopców wyraźnie zwiększa się waga ciała, natomiast w nieznacznym stopniu wzrost. Praca narządów ciała jest już w pełni dojrzała. Jedynie mózg ulega nadal zmianom, stąd dalszy rozwój i bogacenie się życia psychicznego.
8. Okres wczesnej dorosłości zwany wiekiem średnim:
Jest to dramatyczny okres w życiu człowieka, jest to wprawdzie okres pełni sił fizycznych i sprawności, okres twórczej ekspansji, ale jest to jednocześnie czas podejmowania najważniejszych decyzji, spiętrzania wielu zadań i obowiązków. Człowiek w tym okresie życia w różnych rolach występuje po raz pierwszy. W tym okresie powinien usamodzielnić się emocjonalnie, materialnie i opuścić dom rodzinny. Zadania okresu wczesnej dorosłości to rozpoczęcie pracy zawodowej, wybór towarzysza, nauka życia z nim, założenie rodziny, wychowywanie dzieci, prowadzenie domu i odnalezienie się w odpowiednich grupach społecznych.
9. Okres średniej dorosłości:
Jest to okres stabilizacji. Człowiek powinien mieć ustabilizowaną sytuacje rodzinną i zawodową, niezależność ekonomiczną i osobistą, ale jest to trudny okres, ponieważ dzieci dorastają i odchodzą. Pojawia się kryzys wieku średniego. Ludzie próbują zmieniać coś w swoim życiu, zakładają nową rodzinę, uciekają w alkohol, w używki, zaczynają realizować swoje zainteresowania i przechodzą na emeryturę.
10. Okres późnej dorosłości zwany wiekiem starzenia się:
Rzeczywiste starzenie się ma charakter indywidualny i zależy zarówno od cech biologicznych jak i psychicznych jednostki. Tempo i nasilenie procesów starzenia się są inne dla każdego człowieka. Starość wiąże się, z realizacją takich zadań rozwojowych, jak: przystosowanie do zmniejszającej się siły fizycznej, przystosowanie do emerytury i zmniejszonego dochodu, pogodzenie się ze śmiercią współmałżonka, ustanowienie związku z grupą przyjaciół w podobnym wieku, zmienianie ról społecznych w elastyczny sposób, ustanowienie satysfakcjonujących warunków życia, odpowiadających wymaganiom wieku senioralnego.
7. Wiek rozwojowy (kryteria oceny):
Wiek kalendarzowy a rozwojowy. Wiek rozwojowy(wiek fizjologiczny)-wiek dziecka wyrażony w jednostkach czasu odpowiadających pewnym etapom w rozwoju odpowiednich układów rozwoju. Można w niej wyróżnić wiek kostny(szkieletowy),zębowy, dojrzewania płciowego, sylwetki. Dziewczynka w wieku kalendarzowym 12 lat może mieć taki stopień rozwoju układu kostnego(lub płciowego),jaki przeciętnie ma dziecko 10-letnie w danej populacji. Jej wiek kostny(lub odpowiednio dojrzewania płciowego)będzie, więc wynosił 10 lat. Ów wiek kostny(lub dojrzewania płciowego)jest w danym przypadku szczególnym przykładem wieku rozwojowego
Wiek kalendarzowy(chronologiczny)-jest to liczba lat, miesięcy i dni, jakie w życiu postnatalnym upłynęły od dnia urodzenia się danego osobnika (w rozwoju śród macicznym czas, jaki upłynął w rozwoju zarodka lub płodu od owulacji zapłodnionego jaja, w przybliżeniu określa się od ostatniej miesiączki-co jest ok. 2 tyg..zawyżone).
Metoda wieku sylwetki- Oceniany niekiedy jako tzw. wiek wzrostowy, tj. na podstawie wysokości ciała ustala się wiek odpowiadający tej wysokości w tabelach norm. Jest to jednak metoda niewłaściwa, gdyż wysokość ciała zwykle bierze się pod uwagę przy ocenie odchyleń od rozwoju. W związku z tym, wiek sylwetki można określać na podstawie kształtowania się proporcji ciała. Posługując się, więc odpowiednimi tabelami lub normami kontroli rozwoju, można odnaleźć informacje, jakiemu wiekowi dziecko, odpowiada dana proporcja, Np. długość kończyn górnych do dolnych.
Wiek kostny- Wiek ten można określić na podstawie analizy obrazu kostnienia na zdjęciu rentgenowskim. Zdjęcie rentgenowskie ręki i nadgarstka oraz nasad dalszych kości przedramienia porównujemy z wzorcami zamieszczonymi np. w ?Atlasie radiograficznym?. Wiek wpisany pod wzorcem najbardziej podobnym dla danej płci określa wiek kostny badanego dziecka. Należy przy tym brać pod uwagę nie tylko liczbę elementów, w których nastąpiło kostnienie, ale również wielkość i kształt. Oczywiście dobranie z atlasu wzoru identycznego jest niemal niemożliwe, istnieje, bowiem wiele różnic w budowie poszczególnych kości u różnych osób. Wystarczające jest jednak dobranie obrazu odpowiadającego danej fazie rozwoju poszczególnych kości. Metoda ta jest skuteczna w okresie od urodzenia aż do 16-20 r.ż.
Wiek zębowy- Innym sposobem ustalania postępu rozwoju jest zbadanie zaawansowania rozwoju zębów. Można dokonać tego na podstawie obrazu rentgenowskiego. Metodę tę można stosować od urodzenia do okresu pokwitania(16-20 lat),ale wiąże się to z powtarzanym napromieniowaniem, ku czemu istnieją przeciwwskazania. W związku z powyższym wiek zębowy szacujemy na podstawie liczby wyrżniętych zębów. U młodszych dzieci do 5-22 miesiąca będą to zęby mleczne.
Wiek cech płciowych- Podstawą oceny rozwoju płciowego powinna być przede wszystkim aktywność hormonalna. Aktywność gonad i ich rozrost stanowią pierwszorzędne znamię dojrzewania. Wtórnym przejawem jest rozrost narządów płciowych(cechy drugorzędne),oraz pojawienie się owłosienia, rozwój piersi, mutacja głosu, zmiana proporcji ciała(cechy trzeciorzędne).Ze względów praktycznych w ocenie dojrzewania płciowego i wynikającego stąd wieku rozwojowego bierzemy pod uwagę drugo- i trzeciorzędne cechy płciowe. Aby ocena była ścisła, klasyfikujemy rozwój poszczególnych znamion dojrzewania za pomocą międzynarodowych skal. W skalach tych etap 1 oznacza brak znamion dojrzewania, a etap 5 pełny rozwój danej cechy. Fazy, więc 2,3,4 stanowią pośrednie etapy rozwoju. Wiek rozwojowy ustalamy za pomocą siatek dla odpowiedniej płci oraz środowiska. Określamy, na jakim etapie rozwoju znajduje się dana cecha oraz jaki wiek posiada dziecko wg. przerywanej skośnej linii ?przeciętnego rozwoju?.

Wiek rozwojowy człowieka, często zwany inaczej okresem dojrzewania jest czasem przejściowym, kiedy człowiek przekształca się z dziecka w osobnika dojrzałego biologicznie i psychicznie. Trwa zwykle od 11 - 12 do 17 - 18 roku życia.
Podczas tego okresu następuje najintensywniejszy w całym życiu człowieka jego rozwój fizyczny i fizjologiczny. Wtedy też znacznie wzrasta sprawność i wydajność umysłowa, pojawiają się nowe zainteresowania, wzrasta znaczenie procesów emocjonalnych, aktywizujących do działania.
Czas dojrzewania jest również okresem nieustannych konfliktów z otoczeniem. Przyczyną tych konfliktów zwykle są:
? wzrost zakresu wiedzy i wymagań programowych w szkole,
? wzrost liczby obowiązków domowych,
? silna identyfikacja z grupami rówieśniczymi,
? dojrzewanie dziecięcego systemu wartości i przekształcanie się system wartości człowieka dorosłego.
Młody człowiek w tym okresie stwarza zwykle największe problemy w procesie wychowawczym. Każdy z nich wymaga indywidualnego podejścia do spraw wychowawczych. Proces dojrzewania uwarunkowany jest czynnikami genetycznymi, płciowymi, środowiskowymi, klimatycznymi oraz kulturowymi.
W organizmie młodego człowieka rozpoczynają swoją aktywność hormony płciowe. Pod ich wpływem gruczoły rozrodcze rozpoczynają produkcję komórek rozrodczych (plemników i komórek jajowych), a człowiek fizycznie staje się zdolny, aby podjąć się aktywności seksualnej (osiąga dojrzałość seksualną) oraz rozmnażania (osiągniecie dojrzałości rozrodczej). Jest to jednak wyznacznik tylko i wyłącznie jednego z elementów dojrzewania biologicznego - dojrzałości płciowej i seksualnej. Całościowo proces dojrzewania biologicznego to zmiany budowy zewnętrznej człowieka. Następuje gwałtowny wzrost ciała, któremu towarzyszy powiększenie się narządów wewnętrznych: płuc, serca, wątroby, nerek. Dojrzewanie biologiczne kończy się wtedy, gdy wszystkie układy i narządy są całkowicie rozwinięte (osiągnięcie dojrzałości cielesnej).
Dziewczęta:
U dziewcząt głównymi hormonami odpowiedzialnymi za oznaki dojrzewania są estrogeny - hormony płciowe żeńskie. Wyraźnie pobudzają one rozwój kobiecych cielesnych cech płciowych. Dziewczęta swoją budową coraz bardziej zaczynają przypominać dorosłą kobietę. Głównymi objawami dojrzewania biologicznego u dziewcząt są:
? pojawienie się pierwszej miesiączki (menarche).
To wielkie wydarzenie w życiu każdej dziewczyny. Nie oznacza ono jednak osiągnięcia dojrzałości rozrodczej. Estrogeny działają na narządy rodne w wyniku, czego dochodzi do cyklicznych krwawień, czyli menstruacji. Początkowo cykle są nieregularne i bezowulacyjne, ze względu na zbyt niski poziom hormonów przysadki i jajników. Pojawienie się pierwszej miesiączki sygnalizuje poważne zmiany zachodzące w organizmie młodej kobiety, świadczy tez o tym, że w przyszłości najprawdopodobniej będzie zdolna do rodzenia dzieci.
Wraz z pierwszą miesiączką rozpoczynają się zmiany w sylwetce: nabrzmiewają piersi, o kilka centymetrów wzrasta obwód bioder, zmienia się metabolizm. W warunkach polskich średnio pierwsza miesiączka pojawia się około 13 roku życia. Cykle normalne ustalają się około 16 roku życia, ale nie jest to regułą. Innymi objawami dojrzewania często odbieranymi jako dosyć uciążliwe są:
? przetłuszczanie się włosów i cery (trądzik),
? szybki skok wzrostu ciała,
? zmiana proporcji w budowie zewnętrznej (zaokrąglanie się sylwetki - często jest u dziewcząt powodem do rygorystycznego dbania o linię, a wręcz nawet głodówki, w skrajnych przypadkach prowadzi do anoreksji)
? nadmierne pocenie się,
? męczliwość.
W okresie dojrzewania pojawiają się kompleksy z powodu zbyt dużych lub zbyt małych piersi, nadmiernego owłosienia. Dziewczęta porównują siebie z koleżankami nie biorąc pod uwagę tego, że każda z nich dojrzewa trochę inaczej, w nieco różnym tempie i czasie. Burza hormonów w organizmie młodej kobiety wywołuje mniejsze lub większe problemy natury psychicznej, takie jak: labilność (zmienność) nastrojów, rozdrażnienie, uczuciowość, nadmierna wrażliwość.
Chłopcy:
U chłopców najbardziej widocznym, budzącym mieszane uczucia objawem burzy hormonalnej okresu dojrzewania są polucje (tzw. zmazy nocne). Są one sygnałem zachodzących zmian w organizmie. Są jak najbardziej naturalnym procesem, samoistnego oczyszczania się narządów płciowych. Wzbudzają jednak wśród chłopców dużo lęków i obaw. W warunkach polskich pierwsze wytryski nasienia pojawiają się u chłopców średnio około 14 roku życia.
Oprócz tego chłopców dotyczą podobne objawy okresu dojrzewania jak dziewcząt i podobnie jak dziewczętom przysparzają im one wielu problemów. Są to takie objawy jak:
? nagły skok pokwitaniowy (szybki wzrost ciała),
? kłopoty z cerą,
? nadmierne pocenie się,
? męczliwość.
? kompleksy związane z budową członka przysparzają chłopcom problemów i kompleksów,
? zmiana głosu z chłopięcego na męski - mutacja (zachodzi w związku z powiększaniem się krtani i rozrostem strun głosowych, głos zmienia barwę na, głebszą, ale w trakcie mutacji bywają momenty, że zanika - często głos w tym okresie jest przyczyną kompleksów).
Podobnie też jak u dziewcząt, hormony wpływają nie tylko na narządy płciowe, ale także na cały organizm. Modelują sylwetkę, odpowiadają za wzrost siły mięśni, rodzaj owłosienia i inne trzeciorzędne cechy płciowe. Zwiększą jego wrażliwość na bodźce erotyczne. U niektórych chłopców pod wpływem hormonów może dojść do powiększenia się piersi - tzw.: ginekomastia z reguły ustępuje po osiągnięciu dojrzałości.


Przydatna praca? Tak Nie
(0) Brak komentarzy