profil

W jaki sposób motywy śmierci i miłości funkcjonują w wierszach Jana Andrzeja Morsztyna i Jana Lechonia?

drukuj
satysfakcja 61 % 38 głosów

Treść
Obrazy
Wideo
Opinie

1. Jan Andrzej Morsztyn Do trupa

Leżysz zabity i jam też zabity,
Ty – strzałą śmierci, ja – strzałą miłości,
Ty krwie, ja w sobie nie mam rumianości,
Ty jawne świece, ja mam płomień skryty,

Tyś na twarz suknem żałobnym nakryty,
Jam zawarł zmysły w okropnej ciemności,
Ty masz związane ręce, ja wolności
Zbywszy mam rozum łańcuchem powity.

Ty jednak milczysz, a mój język kwili,
Ty nic nie czujesz, ja cierpię ból srodze,
Tyś jak lód, a jam w piekielnej śreżodze.

Ty się rozsypiesz prochem w małej chwili,
Ja się nie mogę, stawszy się żywiołem
Wiecznym mych ogniów, rozsypać popiołem.
(Lutnia, powst. 1661)

2. Jan Lechoń „Pytasz, co w moim życiu z wszystkich rzeczą główną...”

Pytasz, co w moim życiu z wszystkich rzeczą główną,
Powiem ci: śmierć i miłość – obydwie zarówno.
Jednej oczu się czarnych, drugiej – modrych boję.
Te dwie są me miłości i dwie śmierci moje.

Przez niebo rozgwieżdżone, wpośród nocy czarnej,
To one pędzą wicher międzyplanetarny,
Ten wicher, co dął w ziemię, aż ludzkość wydała,
Na wieczny smutek duszy, wieczną rozkosz ciała.

Na żarnach dni się miele, dno życia się wierci,
By prawdy się najgłębszej dokopać istnienia –
I jedno wiemy tylko. I nic się nic zmienia.
Śmierć chroni od miłości, a miłość od śmierci.
przypisane Wacławowi Zyndramowi-Kościałkowskiemu
(Srebrne i czarne, 1924)


Informacje wprowadzające
Wiersz Do trupa J.A. Morsztyna pochodzi ze zbioru Lutnia i jest spolszczoną wersją sonetu Giambattisty Marina, którego z kolei inspirowała poezja Petrarki. G. Marini to przedstawiciel włoskiego manieryzmu – nurtu w literaturze i sztuce rozpowszechnionego w XVI w. Marini posługiwał się z upodobaniem konceptem, czyli nieoczekiwanym, olśniewającym pomysłem wyrażanym w sposób zwięzły i skrótowy.
Wiersz J. Lechonia „Pytasz co w moim życiu z wszystkich rzeczą główną...” inicjuje drugi jego zbiór poetycki pt. Srebrne i czarne, który ukazał się w roku 1924. W opinii badaczy literatury jest to najdojrzalszy tom wierszy najmłodszego z poetów ugrupowania Skamander, również nietypowy w stosunku do tego, co pisali w tym czasie inni skamandryci.


Propozycja modelu odpowiedzi

I. Wiersz Morsztyna
1. Konstrukcja wiersza oparta jest na:
1.1. zwrotach do adresata – trupa („leżysz zabity”, „masz związane ręce”, „nic nie czujesz”),
1.2. antytezie (przeciwstawieniu) zmarły – zakochany („zabity strzałą miłości”).

2. Śmierć przeciwstawiona jest miłości.

3. Podziały treściowe wiersza uzasadnia:
3.1. średniówka po 5. sylabie (ale konsekwentnie zastosowana jedynie w strofie pierwszej i trzeciej),
3.2. anafory występujące przed i po średniówce (również jest inaczej w strofie drugiej i czwartej).

4. Miłość i śmierć są częstymi tematami literatury barokowej – w wierszu ukazano je w sposób paralelny:
4.1. na zasadzie podobieństwa w pierwszej i drugiej strofie:
trup zakochany
strzała śmierci strzała miłości
(nie masz) krwie nie mam rumianości
jawne świece płomień skryty
na twarz suknem żałobnym nakryty zawarł zmysły w okropnej ciemności
związane ręce rozum łańcuchem powity
4.2. na zasadzie kontrastu w dwóch następnych:
trup zakochany
milczysz jezyk kwili
nic nie czujesz cierpię ból srodze
jak lód w piekielnej śreżodze
rozsypiesz prochem nie mogę (...) rozsypać

5. Zestawienia zmierzają do wypowiedzenia myśli paradoksalnej puentującej utwór: lepiej być martwym niż zakochanym.

6. Sposób ujęcia motywów:
6.1. śmierć potraktowano w sposób dosłowny: „zabity (...) strzałą śmierci”, „Tyś na twarz suknem żałobnym nakryty”, „nic nie czujesz”, „tyś jak lód” etc.,
6.2. miłość przedstawił poeta metaforycznie: „zabity (...) strzałą miłości, „mam płomień skryty”, „żywioł wiecznych (...) ogniów”.

7. Sposób prezentacji „ja” lirycznego (zakochanego) i „ty” lirycznego (trupa):
7.1. hiperbolizacja stanów uczuciowych – „zawarł zmysły w okropnej ciemności”, „piekielna śreżoga”, „wieczne ognie”, „cierpię ból srodze” (nagromadzenie wyrazów odnoszących się do stanu uczuciowego),
7.2. metaforyzacja – „umysł łańcuchem powity”, „język kwili”,
7.3. bogactwo epitetów – „jawne świece”, „płomień skryty”, „sukno żałobne”, „mała chwila”,
7.4. elipsa – „ty krwie, ja w sobie nie mam rumianości”,
7.5. inwersja – „stawszy się żywiołem wiecznym mych ogniów”,
7.6. powtórzenia zaimków: „ty”, „ja”, czasowników: „mam”, wyrazów: „zabity”, „strzała”
7.7. współbrzmienia – „żywiołem wiecznym mych”, „krwie (...) sobie nie”,
7.8. nagromadzenie wyrazów jednosylabowych w 1. i 3. strofie (dwa ostatnie wersy): „ty krwie”, „ja”, „nie mam”, „ty”, „ja mam” (połowa z wszystkich), „ty nic nie”, „ja”, „ból”, „tyś”, „jak lód”, „a jam” (dwie trzecie wszystkich).

8. Typowe dla poetyki barokowej są wyliczenia – opisy sposobu „istnienia” trupa i człowieka zakochanego.

9. Morsztyn, opierając na nich swój utwór, łamie konwencję sonetu, w którym zwykle dwie pierwsze strofy miały charakter opisowy, a dwie kolejne refleksyjny.

10. Autor umiejętnie stosuje różnorodne konstrukcje składniowe:
10.1. przerzutnie: „ja wolności/zbywszy”,
10.2. tworzy krótkie zdania obok rozwiniętych: „Ja się nie mogę, stawszy się żywiołem/Wiecznym mych ogniów, rozsypać popiołem” (tu również zdanie wtrącone).

11. Funkcje wprowadzenia adresata lirycznej wypowiedzi:
11.1. osiągnięcie dialogowości,
11.2. wzmocnienie dramatyzmu utworu,
11.3. wiersz nabiera charakteru retorycznego,
11.4. w sposób wyrazistszy przedstawione zostają przeżycia podmiotu – człowieka zakochanego,
11.5. umożliwia prowadzenie gry z czytelnikiem.

12. W formie sonetu poeta zawarł dysharmoniczny obraz doznań człowieka zakochanego.

13. Podejmuje popularny w baroku (występujący w tzw. literaturze dworskiej) temat miłości i różnych jej przejawów.

14. Kontekst – związki z manieryzmem widoczne dzięki dziwnym zestawieniom słownym, poszukiwaniu niezwykłości (zakochany – trup), konceptyzmowi.

II. Wiersz Lechonia
1. Określenie osoby mówiącej i tematu poetyckiej wypowiedzi:
1.1. zwrot do adresata: „Pytasz...” jako pretekst:
1.1.1. do ujawnienia „ja” lirycznego,
1.1.2. przedstawienia własnego stanowiska („Powiem ci”),
1.1.3. bezpośredniości w wyrażaniu uczuć,
1.2. pierwsza strofa ma charakter bardzo osobistego wyznania: „Te dwie są me miłości i dwie śmierci moje”,
1.3. w drugiej strofie dominuje opisowość wyrażona przy pomocy epitetów, metafor i powtórzeń: „niebo rozgwieżdżone”, „noc czarna”, „wicher międzyplanetarny”, „wicher, co dął w ziemię aż ludzkość wydała/(...) wieczną rozkosz ciała”, „wicher”, „wieczny”,
1.4. forma trzeciej strofy:
1.4.1. na początku jest bezosobowa: „Na żarnach dni się miele, dno życia się wierci”,
1.4.2. później przybiera formę wypowiedzi podmiotu zbiorowego: „I jedno wiemy tylko”, która jest uogólnieniem,
1.4.3. następnie zmierza do puenty, końcowej refleksji, wypowiedzenia prawdy życiowej.

2. Kunsztowność formy poetyckiej:
2.1. wiersz jest napisany regularnym trzynastozgłoskowcem, w dwóch strofach czterowersowych występują rymy parzyste, w trzeciej okalające,
2.2. występują liczne paralelizmy,
2.3. powtórzenia,
2.4. kontrasty wskazujące na bliskość i paradoksalne podobieństwo dwóch najistotniejszych motywów w wierszu, „rzeczy głównych” – śmierci i miłości,
2.5. dwa pierwsze wersy inicjują paralelne czasowniki: „Pytasz...”, „Powiem...”,
2.6. drugi wers zawiera odpowiedź, która organizuje dalszy ciąg tekstu: „śmierć i miłość”,
2.7. wersy trzeci i czwarty zbudowane są znów paralelnie:
2.7.1. część przed średniówką ma podobną budowę jak po średniówce,
2.7.2. powtórzenia tych samych części mowy: „jednej – drugiej”, „oczu” – (...) elipsa rzeczownika, „czarnych – modrych”, (...) elipsa czasownika – „boję” (podobnie w czwartym wersie),
2.8. występują rymy wewnętrzne: „czarnych – modrych”, „jednej – drugiej”, „miłości – śmierci”,
2.9. powtórzenie rozwiniętych okoliczników zawiera pierwszy wers drugiej strofy: „przez niebo rozgwieżdżone, wpośród nocy czarnej”,
2.10. paralelizm konstrukcji składniowej odnajdujemy w czwartym wersie drugiej strofy: „Wieczny – wieczną”, „smutek – rozkosz”, „duszy – ciała”,
2.11. trzecią strofę rozpoczyna zdanie paralelne: „dni się miele – (dno) życia się wierci” wyrażające tzw. trud życia, polegający na doszukiwaniu się „prawdy najgłębszej”,
2.12. kategoryczne stwierdzenia inicjowane anaforą: „I jedno...” – „I nic...”,
2.13. chiazm (kolejność pierwszego zdania odwraca się w drugim) zawarty został w kończącej utwór sentencji: „Śmierć chroni od miłości, a miłość od śmierci”.

3. W pierwszej strofie podjęty zostaje dialog, który sugeruje, że utwór może mieć charakter retoryczny:
3.1. odpowiedź, której podmiot udziela, brzmi kategorycznie: „śmierć i miłość – obydwie zarówno”,
3.2. następuje zmiana osoby mówiącej na podmiot zbiorowy („I jedno tylko wiemy”).

4. Podmiot i zarazem bohater wiersza staje naprzeciw pytań ostatecznych:
4.1. „rzeczy”, które są najważniejsze, wywołują smutek i zwątpienie,
4.2. strach przed miłością nie budzi optymizmu,
4.3. emocja jest bardziej wykoncypowana niż realna,
4.4. wiersz zmierza do przygotowanego zawczasu rozwinięcia i zakończenia.

5. Hiperboliczne wyrażenia i zwroty (w drugiej strofie): „wieczny smutek”, „wieczna rozkosz”, „ludzkość”, „wicher”, „czarna noc” i „niebo rozgwieżdżone”:
5.1. tworzą nastrojową atmosferę niezwykłości,
5.2. dzięki temu możliwe stają się rozważania egzystencjalne – nad sensem życia, śmierci i miłości.

6. Aforystyczna puenta „Śmierć chroni od miłości, a miłość od śmierci” świadczy o uniwersalności.

III. Wnioski
Pełny:
Lechoń i Morsztyn posłużyli się klasycznymi formami wiersza. Zawarli w nich barokowe motywy, często występujące
w poezji XVII w. – miłość i śmierć. Lechoń tworzy chłodną poezję refleksyjno-filozoficzną. Morsztyn emanuje (pozornie) energią wyrażoną gwałtownymi przeciwstawieniami. U obu poetów konstrukcja wiersza oraz użyte środki: powtórzenia, paralelizmy i barokowe antytezy powodują, że powstają utwory kunsztowne. Odwołania do tradycji są istotną cechą ich poezji. Oba wiersze cechuje puentowanie i sentencjonalność, a więc dążenie do skrótowości.
Częściowy:
Lechoń i Morsztyn zawarli w swoich wierszach barokowe motywy miłości i śmierci. Obaj posłużyli się licznymi
i kunsztownymi środkami poetyckimi.
Próba podsumowania:
wiersze, mimo że powstały w różnych epokach, łączy kunsztowność formy poetyckiej.

opracował: Zbigniew Zając


Przydatna praca? Tak Nie
Komentarze (2) Brak komentarzy zobacz wszystkie
31.3.2008 (17:07)

super:)

10.5.2007 (18:31)

Super! O wiele lepiej się pisze jak ma się ładnie opracowane poszczególne elementy analizy. Bardzo mi pomógł ten tekst (konkretnie ten dotyczący "Do trupa" Morsztyna).

Materiały do matury


Dominisia1033 rozwiązane zadania
Język polski 10 pkt wczoraj o 22:01

kto mi napisze streści lekture puc burszyn i goscie proszę

Rozwiązań 0 z 2
punktów za rozwiązanie do 8 rozwiązań 0 z 2
Rozwiązuj

Oviixde1 rozwiązane zadanie
punktów za rozwiązanie do 8 rozwiązań 0 z 2
Rozwiązuj

Oviixde1 rozwiązane zadanie
punktów za rozwiązanie do 12 rozwiązań 2 z 2
Rozwiązuj

Masz problem z zadaniem?

Tu znajdziesz pomoc!
Wyjaśnimy Ci krok po kroku jak
rozwiązać zadanie.

Zaloguj się lub załóż konto

Serwis stosuje pliki cookies w celu świadczenia usług. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w urządzeniu końcowym. Możesz dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies. Więcej szczegółów w Serwis stosuje pliki cookies w celu świadczenia usług. Więcej szczegółów w polityce prywatności.