profil

satysfakcja 48 % 57 głosów

Woda środowiskiem procesów życiowych

drukuj
Treść
Obrazy
Wideo
Opinie

Woda środowiskiem procesów życiowych

Rola wody. Najobficiej występującym składnikiem organizmów jest woda. Jej średnia w nich zawartość waha się w granicach 75-85%. Substancje budujące cytoplazmę, plazmę, bez względu na stopień ich uporządkowania, występują na ogół w fazie wodnej, podobnie jak składniki organelli komórkowych. Podstawowym składnikiem płynów ustrojowych wypełniających jamy ciała oraz naczynia krwionośne i limfatyczne jest woda. Płyny te przenikają do przestrzeni międzykomórkowych, stwarzając komórkom swoiste, względnie stałe, chemiczne środowisko życia. Tak duża ilość wody w organizmach sprawia, że wpływa ona istotnie na właściwości cytoplazmy i oddziałuje na wiele procesów życiowych. Jeżeli porównać właściwości wody z właściwościami innych substancji chemicznych o podobnej masie cząsteczkowej, to można stwierdzić, że pod wieloma względami jest to związek niezwykły. Dowodzi tego wysoka temperatura topnienia i wrzenia, wysokie ciepło parowania, duża pojemność cieplna, wysoka stała dielektryczna, dość duża lepkość i ciężar właściwy, wysokie napięcie powierzchniowe i anomalna rozszerzalność wody. Związek ten jest dobrym rozpuszczalnikiem wielu substancji. Substancje pokarmowe mogą przedostawać się do komórek w postaci roztworów lub zawiesin, a produkty metabolizmu i inne zbędne substancje są usuwane na zewnątrz zazwyczaj w postaci rozpuszczonej w wodzie. Transport różnych substancji wewnątrz komórek i między komórkami może odbywać się tylko za pośrednictwem wody, najczęściej w postaci roztworów. U wielokomórkowców roztwory są przenoszone do różnych części ciała systemem kanałów, np. tkanek przewodzących u roślin lub szczelin, zatok i naczyń układu krążenia u zwierząt. Wydalanie większości produktów metabolizmu u zwierząt tkankowych zachodzi w postaci mniej lub bardziej zagęszczonych roztworów. Napięcie powierzchniowe powoduje dążność cieczy do przybierania kształtu, przy którym jej powierzchnia jest najmniejsza. Konsekwencją napięcia powierzchniowego jest podnoszenie się wody w cienkich kapilarach. W transporcie wody i soli mineralnych przez tkankę naczyniową roślin ważną rolę odgrywają siły wzajemnego przyciągania się cząsteczek wody (kohezji) zapobiegające rozerwaniu się cienkich słupów wody w naczyniach i cewkach. Na skutek działania sił międzycząsteczkowych, na wolnej powierzchni wody tworzy się błona powierzchniowa, która jest na tyle zwarta, że wytrzymuje nawet znaczny ciężar leżących na niej przedmiotów. Dzięki jej obecności mogą poruszać się po powierzchni wody niektóre owady, np. nartnik czy drobne ślimaki. Do błony tej przyczepiają się niektóre glony i bakterie. Stosunkowo duża lepkość wody powodowana polarną budową jej cząsteczek sprawia, że organizmy biernie poruszające się w wodzie często wytwarzają wiele urządzeń ułatwiających utrzymanie się w toni wodnej i chroniących przed opadaniem na dno, np. pęcherzyki powietrza, krople tłuszczu, różne wypustki zwiększające powierzchnię ciała. Zwierzęta czynnie poruszające się w wodzie często przyjmują opływowe kształty oraz mają ciało pokryte warstwą śluzu, co zmniejsza tarcie i ułatwia poruszanie się. Woda ma najwyższą gęstość w temperaturze +4˚C, co umożliwia organizmom żyjącym w zbiornikach wodnych przetrwanie okresu zimowego, bowiem woda w temperaturze +4˚C w zimie opada na dno zbiornika, dzięki czemu duży i głęboki zbiornik wodny nie zamarza do dna. Prawie wszystkie procesy chemiczne mogą odbywać się tylko w roztworach wodnych. Woda nie tylko umożliwia ich przebieg, ale też czynnie uczestniczy w wielu przemianach biochemicznych, jest ona substratem wielu reakcji, np. w czasie syntezy cukrów w procesie fotosyntezy (wytworzenie 1 mola (180 g) glukozy zużywa 6 moli (108 g) H2 O), czy podczas trawienia składników pokarmowych (hydroliza enzymatyczna). W czasie oddychania wewnątrzkomórkowego woda jest produktem reakcji. Wodę, która jest uwalniana bądź zużywana w różnych procesach wewnątrz komórek, nazywamy wodą metaboliczną. Woda-jak wiadomo-jest również ważnym czynnikiem klimatotwórczym. Jej podstawowe znaczenie polega na tym, że pochłaniając duże ilości ciepła pochodzącego ze Słońca, chroni Ziemię przed przegrzaniem, w ten sposób umożliwia trwanie życia na naszej Planecie.

GOSPODARKA WODNA I MINERALNA ORGANIZMÓW
Ruch wody w układach biologicznych jest warunkowany działaniem wielu sił, np. grawitacji, sił kapilarnych, osmotycznvch, hydratacji i innych. Dla charakteryzowania układów biologicznych jako termodynamicznych i osmotycznych układów otwartych wprowadzono wielkość zwaną potencjałem wody. Potencjał wody jest miarą zdolności wody do wykonania pracy transportu w porównaniu ze zdolnością, jaką ma chemicznie czysta woda. Jednostką potencjału wody jest l paskal (Pa); (1MPa = l O6 Pa = 10 Atm). Potencjał czystej wody jest zawsze większy niż potencjał wody w roztworze- obecność w roztworze wodnym substancji osmotycznie czynnych powoduje obniżenie potencjału wody. Tak więc: im wyższe stężenie roztworu, tym niższy potencjał wody, tym mniejszą pracę transportu może ona wykonać. Ruch wody odbywa się zawsze w kierunku niższego potencjału, a więc do roztworu o wyższym stężeniu. Roztwór taki ma większą siłę ssącą. Dyfuzja to proces przemieszczania się cząsteczek danej substancji dążącej do wyrównania swojego potenqału chemicznego (stężenia). Proces ten jest wywołany naturalnym, bezwładnym ruchem cieplnym cząsteczek. Pęcznienie. Niektóre substancje powszechnie występujące w organizmach żywych, np. białka, polisacharydy (skrobia, celuloza, pektyny) tworzą najczęściej układy koloidalne, które pobierają wodę na drodze pęcznienia. Zjawisko to polega na uwodnieniu substancji o charakterze koloidów wykazujących powinowactwo do wody (hydrofilowych). Następuje wtedy odwracalne zwiększanie się masy i objętości pęczniejącego ciała oraz wydzielanie się ciepła. Jeżeli pęcznienie występuje w układzie przestrzennie ograniczonym, to dodatkowym efektem jest znaczny wzrost ciśnienia, nawet do 300 MPa, co można obserwować np. w czasie pęcznienia nasion grochu w zamkniętym naczyniu. Osmoza jest szczególnym rodzajem dyfuzji wody, polegającym na samorzutnym przenikaniu cząsteczek tego rozpuszczalnika przez błonę półprzepuszczalną. Przenikanie wody odbywa się w kierunku od wyższego do niższego potencjału wody - w naszym przykładzie w kierunku tej części naczynia, gdzie jest roztwór cukru. Tak więc kierunek przenikania wody jest zgodny z gradientem Ψ; obrazowo można powiedzieć, że woda przenika tam, gdzie jest jej mniej. Proces ten trwa do czasu wyrównania się potencjałów wody po obu stronach półprzepuszczalnej membrany, a więc do czasu, gdy układ uzyska stan równowagi termodynamicznej. Osmotycznie przenikająca woda powoduje powstawanie w komórkach ciśnienia (potencjału) osmotycznego Ψo. Jest to takie ciśnienie hydrostatyczne, które równoważy obniżenie potencjału wody w roztworze. Czysta woda ma potencjał osmotyczny równy zero. Ponieważ substancje rozpuszczone w wodzie obniżają potencjał wody, wartość potencjału osmotycznego roztworu jest zawsze ujemna. Potencjał osmotyczny (Ψo ) oznacza więc obniżenie potencjału wody w roztworze (względem czystej wody), wywołane obecnością rozpuszczonej w niej substancji. Układy biologiczne pobierają i oddają wodę zgodnie z fizycznymi prawami dyfuzji, osmozy i pęcznienia.

Gospodarka wodna na poziomie komórkowym. Analizując budowę komórki w świetle termodynamicznych rozważań nad ruchem wody w układach otwartych, możemy przyjąć, że komórka jest układem osmotycznym. Na wartość potencjału wody w komórce mają wpływ różne substancje osmotyczne czynne znajdujące się w cytoplazmie i w wakuoli. Obniżenie potencjału wody powodowane jest m.in. obecnością substancji koloidowych w komórce. Drobnocząsteczkowe substancje zawarte w cytoplazmie, a głównie w wakuoli, np. jony nieorganiczne, niskocząsteczkowe związki organiczne-zwłaszcza cukry, powodują powstanie ciśnienia osmotycznego i również obniżają potencjał wody, a wartość tego obniżenia nazwano potencjałem osmotycznym Ψo. Wielkość potencjału osmotycznego soku komórkowego waha się w dość szerokich granicach w zależności od gatunku i wieku organizmu, np. u naszych roślin uprawnych wynosi od –2 do –0,5 Mpa, a u kserofitów i halofitów osiąga bardzo niskie wartości, nawet do –20 Mpa, jak np. u łobody Atriplex confertifolia. Roztwór wodny wnętrza komórki powoduje powstanie w niej pewnego cinienia hydrostatycznego i wywiera ciśnienie na zewnętrzne części komórek-błonę, a w przypadku roślin-na ścianę komórkową. Ciśnienie to nazwano potencjałem ciśnienia Ψp lub ciśnieniem turgorowym. Ciśnienie turgorowe ma zwykle wartość dodatnią. Potencjał wody w komórce wyraża się wzorem: Ψw= Ψo+ Ψp, gdzie Ψw-potencjał wodny komórki, Ψo-potencjał osmotyczny, Ψp-potencjał ciśnienia (turgor). O kierunku przenikania wody w komórce Ψw k i środowisku zewnętrznym Ψws. Potencjał wody w komórce przyjmuje na ogół wartości ujemne ze względu na dominujący wpływ potencjału osmotycznego. Roztwory, w których Ψw są równe, nazywamy izoosmotycznymi (izotonicznymi). W takim naturalnym płynie izotonicznym (płyny ciała) znajdują się komórki organizmów wielokomórkowych. Układy takie pozostają w stanie równowagi dynamicznej; w miejsce napływających do wnętrza cząsteczek wody tyle samo dyfunduje na zewnątrz. Umożliwia to wymianę substancji ze środowiskiem, a zarazem nie wpływa na ilość wody w komórce. Jeżeli dwa roztwory mają różną wartość potencjału wody, to ten, którego Ψw jest mniejszy, nazywamy hiperosmotycznym (hipertonicznym) (zawiera mało wody, a dużo związków osmotycznie czynnych), zaś ten o wyższym Ψw - roztworem hipoosmotycznym (hipotonicznym). Jeżeli komórkę umieścimy w roztworze hiperosmotycznym, to woda przenika z niej na zewnątrz, skutkiem czego następuje wyrównywanie potencjałów wody w układzie. Procesy te powodują odwadnianie wakuoli i cytoplazmy, co doprowadza do wzrostu stężenia płynów wewnętrznych i zmniejszenia potencjału wody w komórce. W efekcie spadku ciśnienia turgorowego protoplast kurczy się i u roślin odstaje od ścian komórkowych. Zjawisko to nazywamy plazmolizą. W roztworach hipoosmotycnych ma miejsce przenikanie wody do wnętrza komórki, przez co następuje wzrost uwodnienia i podwyższenie turgoru. Gdy komórkę splazmolizową przeniesiemy do czystej wody lub roztworu hipoosmotycznego, to woda wnika do wakuoli i uwadnia cytoplazmę, w następstwie czego cytoplazma zaczyna przylegać do ścian komórkowych, a w komórce stopniowo wzrasta turgor; następuje wtedy deplazmoliza. Komórka może w pewnym stopniu regulować wartość ciśnienia osmotycznego i przez to wpływać na szybkość i kierunek przenikania wody, Jednym ze sposobów jest podwyższenie czy obniżenie stężenia związków osmotycznie czynnych, głównie cukrów lub zmiana przepuszczalności błon plazmatycznych. Zamiana nieczynnych plazmatycznie cukrów, np. skrobi na cukry proste powoduje spadek ciśnienia osmotycznego. Pobieranie wody i rozpuszczonych w niej składników pokarmowych jest jedną z podstawowych właściwości komórek. Są one oddzielone od otoczenia ścianą komórkową i plazmalemmą-jak w przypadku komórek zwierzęcych. Ściana jest sztywna i przepuszczalna. Jej fibrylarna struktura umożliwia przedostawanie się roztworów systemem przestrzeni międzymicellarnych -zachowujących się jak kapilary- w rejon błony komórkowej. W niektórych komórkach impregnacja tych przestrzeni różnymi substancjami, jak np. ligniną, suberyną czy krzemionką, uniemożliwia pobierania składników z zewnątrz i powoduje obumieranie protoplastu. Komórki takie pełnią rolę przewodzącą i miechaniczną. Transport przez błony. Błony biologiczne odgraniczają wnętrze protoplastu od otoczenia oraz oddzielają od siebie różne rejony wnętrza komórek. Głównym zadaniem błon jest umożliwianie i kontrola wymiany substancji między rejonami oddzielonymi od siebie. Zewnętrzna błona komórkowa (plazmalemma)-dzięki półprzepuszczalności i selektywnym właściowościom-umożliwia zachowanie znacznej stałości składu środowiska wewnętrznego mimo zmian zachodzących na zewnątrz. Aby cząsteczki różnych substancji mogły przez nią przenikać, musi ona być dla niej mniej lub bardziej przepuszczalna oraz muszą istnieć siły umożliwiające transportowanie składników odżywczych do wnętrza komórki lub usuwanie produktów zbędnych oraz szkodliwych. W zależności od rodzaju transportowanej substancji oraz czynników warunkujących pojawienie się sił transportujących te substancje przez błony, wyróżniono kilka rodzajów transportu. Transport bierny polega na przemieszczaniu się substancji w obu kierunkach, ale zawsze zgodnie z gradientem stężeń przenikających substancji. Procesy biernego transportu są zawsze rezultatem dążenia układu: wnętrze komórki-błona-roztwór zewnętrzny do osiągnięcia stanu równowagi termodynamicznej, a więc stanu najbardziej trwałego i-zgodnie z drugą zasadą termodynamiki-najbardziej prawdopodobnego. W ten sposób gazy (tlen, azot, CO2, amoniak) i mocznik oraz niektóre jony dyfundują przez błonę do miejsc o mniejszym stężeniu. Niektóre substancje, np. eter, alkohol, przenikają, rozpuszczając się najpierw w warstwie tłuszczowej błon. Transport bierny zachodzi do czasu wyrównania się różnicy stężeń po obu stronach błony i jest coraz wolniejszy w miarę zmniejszania się gradientu stężeń. Dla cząsteczek związków organicznych i niektórych jonów (np. K+, Cl-) błony stanowią przeszkodę, którą mogą pokonać tylko przy udziale nośników (białek nośnikowych)-składników błon. Jeżeli substancja jest transportowana przez nośnik zgodnie z gradientem stężeń, to proces taki nie wymaga nakłądu energii i nazywamy go transportem ułatwionym lub ułatwioną dyfuzją. Transport przy udziale nośników jest zwykle jednokierunkowy, tzn. odbywa się albo tylko do wnętrza, albo tylko na zewnątrz komórki, ponieważ warunkuje pobieranie przez nią składników koniecznych do prawidłowego funkcjonowania nawet wtedy, gdy ich stężenie w środowisku jest bardzo niskie (wówczas wymaga wkładu energii). Oprócz tych, nie wymagających energii, sposobów przenoszenia substancji przez błony wyróżnia się transport aktywny, który wymaga obecności nośników i dopływu energii pochodzącej z przemian metabolicznych. W ten sposób następuje przemieszczanie się nie tylko wielu jonów, lecz również związków organicznych, np. cukrów lub aminokwasów, wbrew gradientowi stężeń. Ta sama substancja w komórkach różnych części ciała może być transportowana w odmienny sposób, np. w erytrocytach i w mięśniach glukoza przemieszczana jest zgodnie z gradientem stężeń na drodze transportu ułatwionego, ale jej wchłanianie przez komórki tkanki nabłonkowej, w tym też w jelicie cienkim, odbywa się na zasadzie transportu aktywnego. Transport cieczy i cząsteczek większych od tych, które mogą być przemieszczane przez pory błon lub przy udziale nośników, odbywa się na drodze endocytozy –przenikania do wnętrza komórek w wyniku tworzenia się wakuol. Pobieranie cieczy i koloidów następuje w procesie pinocytozy, a ciał stałych-przez fagozytozę. Fagocytoza wymaga dostarczenia energii. Wypieranie różnych substancji z komórki do środowiska zachodzi w procesie egzocytozy. W ten sposób wydzielane są np. hormony i enzymy oraz wydalane produkty przemiany materii.
Gospodarka wodna roślin. Każda roślina, niezależnie od złożoności budowy, musi mieć zapewnioną odpowiednią ilość wody i rozpuszczonych w niej soli mineralnych. Komórki mogą wykonywać funkcje życiowe tylko wówczas, gdy cytoplazma jest nasycona wodą, a do poszczególnych organelli komórkowych wraz z nią docierają różne substancje. Rośliny pobierają wodę głównie z podłoża, rzadziej wchłaniają ją całą powierzchnią. Niewielka ilość wody jest uzyskiwana z procesów metabolicznych. Główne straty to woda wyparowująca z nadziemnych części roślin, zużywana w procesach metabolicznych i wydzielana w czasie gutacji - rannego płaczu roślin. Warunkiem normalnego rozwoju jest zachowanie odpowiedniej proporcji między procesami dostarczającymi wodę a procesami jej utraty. Gospodarkę wodną w danych warunkach można charakteryzować, określając jej bilans wodny. Bilans wodny to różnica pomiędzy ilością wody pobranej i utraconej przez organizm w danym czasie. Zrównoważony bilans wodny jest normalnym stanem roślin w dłuższych okresach prawidłowej wegetacji. Bezpośrednim i prawie natychmiastowym przejawem ujemnego bilansu wodnego jest utrata turgoru komórek, powodująca objawy więdnięcia rośliny. Nawet krótko trwający ujemny bilans wodny powoduje zwolnienie lub zahamowanie wzrostu. Takie krótkotrwałe niedobory wody mogą zdarzyć się w suche, ciepłe dni lata, czasem przy zbyt dużych wahaniach temperatury w ciągu doby. Ujemny bilans wodny jest jedną z głównych przyczyn obniżenia plonów, np. deficyt wody nie przejawiający się jeszcze więdnięciem roślin może powodować obniżenie plonów o 15-30%.
Roślina jako osmotyczny układ termodynamiczny. Roślinę można uważać za część układu złożonego z następujący elementów: gleba, roślina, atmosfera. Jak pamiętam, sens fizyczny potencjału wody polega na tym, że podaje informacje o potencjalnym ruchu tej substancji w rozpatrywanym układzie. W analizowanym przeze mnie układzie względne wartości Ψw najczęściej kształtują się następującą: Ψwgleby > Ψwrośliny > Ψwatmosfery . Oznacza to, że ilość względna wody w poszczególnych elementach układu jest: w glebie > w roślinie > w atmosferze. Ponieważ transport wody, tak w roślinie, jak i w układzie gleba-roślina-powietrze, odbywa się zawsze z miejsc o wyższej wartości do miejsc o niższej wartości potencjału wody, to kierunek transportu wody jest następujący: z gleby → do rośliny → do atmosfery.
Pobieranie i przewodzenie wody przez rośliny naczyniowe. Rośliny naczyniowe pobierają i przewodzą wodę oraz rozpuszczone w niej składniki mineralne dzięki mechanizmom działającym pasywnie i aktywnie. Podczas intensywnego wyparowywania wody, głównie przez liście (transpiracja), działa mechanizm pasywny. To właśnie duży spadek potencjału (gradient) między liściem i atmosferą jest czynnikiem wyjaśniającym przebieg transpiracji, a więc pasywnego pobierania i przewodzenia wody i soli. Mechanizm działający pasywnie umiejscowiony jest w liściach. W przypadku słabej transpiracji dominuje mechanizm aktywny, który tłoczy wodę w górę rośliny. Miejscem działania mechanizmu aktywnego pobierania i transportu wody jest korzeń. Przewodzenie wody w martwych elementach wiązek przewodzących zachodzi dzięki działaniu dwóch sił: siły ssącej liści, powodującej podciąganie słupów wody w naczyniach i cewkach oraz sił spójności cząsteczek wody (kohezji) zapobiegających rozerwaniu się słupów wody. Wyparowywanie wody przez liście powoduje w nich zmniejszenie Ψw , a przez to podwyższenie siły ssącej komórek liści. Na miejsce wytranspirowane- wody podciągane są następne cząsteczki. Ubytek wody w naczyniach powoduje w nich podciśnienie hydrostatyczne, sięgające przez łodygę aż do korzenia. W naczyniach korzeni panuje więc podciśnienie hydrostatyczne, wywołane przez ssące działanie transpiracji, wskutek czego naczynia odciąga a wodę z komórek walca osiowego. Każda komórka, która oddaje wodę komórce sąsiadującej z nią z jednej strony, pobiera ją od komórki sąsiadującej z drugiej strony. W ten sposób proces sięga aż do włośników, które pobierają wodę z gleby. W tym mechanizmie pobierania wody korzenie pełnią rolę bierną, tworząc rozgałęziony system przewodów kontaktujących się na dużej przestrzeni z kapilarami glebowymi, wypełnionymi roztworem glebowym. Zatem to nie tyle korzenie pobierają wodę, ale woda sama wnika do korzeni, ponieważ wartość Ψw, jest w nich niższa od Ψw w glebie. Główna siła i mechanizm pobierania i transportu wody nie tkwi w korzeniu, lecz jest wynikiem ssącego działania liści, wywołanego przede wszystkim przez transpirację. Zachodzący w komórkach korzeni aktywny mechanizm pobierania wody przez korzeń wymaga dopływu energii z przemian metabolicznych. Ruch wody w poprzek korzenia jest uwarunkowany albo czynnym wydzielaniem wody do naczyń i cewek, albo ciągłym utrzymywaniem wysokich sit ssących komórek. Wzrost sił ssących komórek w kierunku endodermy, a dalej - walca osiowego, powoduje aktywne pobieranie i przemieszczanie wody w kierunku drewna (ksylemu). a potem jej tłoczenie do elementów przewodzących - cewek i naczyń. W systemie naczyniowym korzenia w wyniku mechanizmu aktywnego pobierania roztworu glebowego powstaje siła parcia korzeniowego, która tłoczy wodę i rozpuszczone w niej substancje przez komórki przepustowe endodermy do naczyń. Wartość parcia korzeniowego wynosi 0,2-0,7 MPa. Stwierdzono, że takie ciśnienie może podnieść wodę w naczyniach na wysokość ponad 33 m. Istnienie parcia (ciśnienia) korzeniowego można stwierdzić, zakładając manometr na obcięty pęd (ryć. 34) lub obserwując wydzielanie soku w miejscu odcięcia łodygi przy szyjce korzeniowej. Znaczenie pasywnego transportu u większości roślin jest bez porównanie zużywa energii, lecz wykorzystuje różnicę pomiędzy potencjałem wody w glebie i atmosferze. Wzrost siły ssącej liści mogą powodować różne procesy, np. synteza monosacharydów, akumulacja soli mineralnych w komórkach lub zużywanie wody w procesach wzrostu, stąd pobieranie i przewodzenie wody w roślinie może przebiegać nawet wtedy, gdy transpiracja ustaje. Działanie siły ssącej liści powoduje obniżenie wartości parcia korzeniowego. Wiosną, kiedy liście jeszcze nie wykształciły się, parcie korzeniowe osiąga wysokie wartości i jest to wtedy Jedyny mechanizm umożliwiający tłoczenie wody do elementów przewodzących, często na znaczne wysokości/ np. w przypadku drzew. U roślin nagonasiennych wartość parcia korzeniowego jest wyższa niż u okrytonasiennych. Przewodzenie przez cewki, oddzielone od siebie ścianami poprzecznymi, odbywa się przez jamki i wymaga większego nakładu energii. Stąd rośliny nagonasienne wykazują często przystosowania do ograniczania transpiracji, np. zmniejszenie powierzchni liści u iglastych.
Szybkość pobierania i transportu wody jest wielkością zmienną, zależną od wielu czynników środowiskowych, procesów zachodzących w roślinie - intensywności transpiracji, procesów metabolicznych, szybkości wzrostu, a także od wieku i stadium rozwojowego rośliny, budowy elementów przewodzących itp. Na pobieranie wody bezpośrednio wpływają czynniki glebowe, takie jak zawartość wody, stężenie roztworu glebowego, temperatura i przewietrzanie (aeracja gleb). Czynniki te mogą niekiedy być przyczyną zaburzeń osmotycznych. Zbyt wysokie stężenie roztworu glebowego wywołane np. nadmierną ilością nawozów sztucznych, a także słabe przewietrzenie i zbyt niska temperatura gleb - wywołują u roślin suszę fizjologiczną. Rośliny cierpią wtedy na niedostatek wody mimo jej obecności w podłożu. Zjawisko suszy fizjologicznej występuje w warunkach dostatecznej ilości wody, której jednak roślina nie może pobierać na skutek nieodpowiednich warunków środowiska.
Regulacja ilości wody w organizmie roślinnym. Procesem kontrolowanego wyparowywania wody jest transpiracja - czynność fizjologiczna, za pomocą której rośliny czynnie regulują ilość wody w organizmie. Wszystkie nadziemne części roślin, które kontaktują się z atmosferą, są narażone na utratę wody, co jest spowodowane niższym niż w komórkach potencjałem wody w powietrzu. W wyniku transpiracji jedna roślina kukurydzy wyparowuje do 4 kg wody w ciągu doby, a klon o wysokości około 14 m aż 255 kg wody w ciągu jednej popołudniowej godziny w lipcu. Największą powierzchnię transpiracyjną tworzą liście. Ich łączna powierzchnia kontaktu z atmosferą jest duża, a ponadto w porównaniu z innymi organami są one najsłabiej chronione przed utratą wody, np. gruba warstwa korka na zdrewniałych łodygach ogranicza parowanie do minimum. Wyparowywanie wody z liści odbywa się przez ich powierzchnię zewnętrzną (kutikulę) i przez aparaty szparkowe, które kontaktują się z jednej strony z atmosferą, a z drugiej - z systemem przestworów międzykomórkowych. Zewnętrzna powierzchnia parowania, pokryta kutikulą, niekiedy substancjami woskowymi i kutnerem, jest w słabym stopniu przepuszczalna dla wody. Stąd niekontrolowana transpiracja kutikularna prowadzi do utraty niewielkiej ilości wody (do ok. 8% całkowicie wyparowywanej wody, przy średniej około 2%). Najwięcej wody rośliny tracą przez kontrolowaną transpirację szparkową. Intensywność transpiracji może być regulowana przez czynniki wewnętrzne i zewnętrzne. Czynniki te wpływają na wartość turgoru w komórkach szparkowych, a przez to na stopień rozwarcia szparek. Rozwarcie szparek wiąże się z odwracalnymi zmianami turgoru w komórkach aparatu szparkowego. Obniżenie turgoru prowadzi do intensywnego pobierania wody z komórek otaczających i zwiększenia turgoru w komórkach szparkowych, co w rezultacie powoduje nierównomierne rozciąganie się ścian komórkowych i otwarcie aparatu. Wzrost turgoru powoduje wydzielanie wody z komórek aparatu szparkowego do komórek sąsiadujących, co doprowadza do obniżenia turgoru i jest przyczyną zmniejszenia stopnia rozwarcia szparek. Innymi czynnikami wpływającymi na stopień rozwarcia szparek są: temperatura i wilgotność powietrza, wiatr, dostępność wody w podłożu. Na intensywność transpiracji wpływają też czynniki związane z budową rośliny. Rozmiary, rozmieszczenie i liczba liści oraz ich budowa anatomiczna, rozmiary, liczba i rozmieszczenie aparatów szparkowych, grubość kutikuli i wpływ innych wytworów skórki - to oprócz intensywności procesów metabolicznych - czynniki wewnętrzne wpływające na intensywność transpiracji i modyfikujące ten proces. Transpiracja jest więc skomplikowanym procesem, zależnym od czynników zewnętrznych oraz budowy i metabolizmu rośliny. Współoddziaływanie wielu czynników sprawia, że proces transpiracji wykazuje dobowe charakterystyczne zmiany intensywności (ryć. 1), a także zmiany sezonowe, zwłaszcza w naszym klimacie.

Transpiracja jest dla roślin ważnym procesem fizjologicznym. Umożliwia ona wymianę gazową, jest czynnikiem chłodzącym liście – zabezpieczającym je przed przegrzaniem, umożliwia transport wody i soli mineralnych, ale przyczyniając się do utraty wody może powodować ograniczenie procesów wzrostu i rozwoju.
Regulacja ilości wody różnych roślin. Warunkiem normalnego rozwoju organizmu jest zachowanie odpowiedniej proporcji między „zyskami" a „stratami" wody, tj. zrównoważony bilans wodny. Jak wiemy, zależy on od wielu czynników, które opisano wcześniej. Należy jednak pamiętać, że przy tak dużym zróżnicowaniu roślin pod względem budowy i przy olbrzymiej różnorodności siedlisk, do których przystosowały się rośliny, różne są sposoby bilansowania wody w ich organizmach. Rośliny niższe nie mają żadnych urządzeń chroniących je przed utratą wody, stąd ilość wody w ich wnętrzu jest z reguły zbliżona do ilości wody w otoczeniu. Rośliny te są związane z miejscami o wystarczającej wilgotności i występują albo w wodzie, albo na bardzo wilgotnych stanowiskach, zaś okresy suszy przy zmiennej wilgotności środowiska mogą przetrwać tylko w stanie życia utajonego. Rośliny często mogą pobierać wodę powierzchnią ciała. Przykładem są hydrofity (rośliny wodne), których komórki znajdują się w stanie pełnej jędrności i nie wykazują wyraźnej siły ssącej. Wysoki turgor chroni je przed niszczącym działaniem ciśnienia hydrostatycznego wody. Nieco inaczej jest u roślin błotnych (helofity), które mogą pobierać wodę wraz z solami przez organy zanurzone, dzięki czemu ich bilans wodny w warunkach naturalnych jest zrównoważony. Dla roślin lądowych głównym źródłem wody są opady atmosferyczne. Niewielka ilość wody może być wchłaniana przez nadziemne części roślin, ale jej udział w bilansowaniu gospodarki wodnej jest mało znaczący. Są jednak grupy, które częścią nadziemną pobierają duże ilości wody, np. epifity nadrzewne, które pobierają wodę liśćmi i gromadzą ją w specjalnych zbiornikach, utworzonych z rozetowato ułożonych liści. Niekiedy może być ona pobierana za pomocą chłonących włosków epidermalnych. U mchów głównym organem pobierającym i gromadzącym wodę wraz z solami są listki, a w mniejszym stopniu - łodyżka. Pobieranie wody odbywa się za pomocą przestrzeni kapilarnych utworzonych przez asymilatory mchów właściwych lub przy udziale martwych komórek listka u torfowców. Pobieranie wody musi pokryć jej straty w procesach parowania z nadziemnych, niezdrewniałych części roślin, a także straty związane z wykorzystaniem wody w procesach metabolicznych. Jednym ze sposobów pozbywania się przez roślinę nadmiaru wody jest zjawisko gutacji (wykraplanie), obserwowane u wielu roślin wieczorem lub rankiem, rzadziej w ciągu dnia, i odbywające się przez specjalne urządzenia - szparki wodne. Gutacja jest spowodowana warunkami korzystnymi dla pobierania wody przez korzeń oraz ograniczeniem transpiracji np. na skutek wzrostu wilgotności powietrza. Zjawisko to można często obserwować u traw, kiełkujących zbóż, filodendrona. Jest ono bardzo częste u roślin wilgotnych lasów równikowych, gdzie np. jeden liść rośliny w ciągu nocy może wydzielić aż 100 cm3 wody. Na bilans wodny nie wpływa znacząco woda powstająca w procesach metabolicznych. Główne potrzeby wodno-mineralne zaspokajane są przez korzenie. Wielkość systemu korzeniowego i jego rozmieszczenie w glebie jest cechą gatunkową, choć ma na to wpływ wiele czynników (stosunki wodne i tlenowe gleby, ilość dostępnych soli mineralnych, rodzaj gleby). Korzenie grochu i fasoli sięgają na głębokość l m, słonecznika i buraka do 1,5 m, a lucerny do kilku metrów. Poziome rozprzestrzenienie się systemu korzeniowego kukurydzy dochodzi do 150 cm w średnicy, podobnie jak u lucerny, a korzenie robinii (grochodrzewu) sięgają 20 m w głąb podłoża i tyleż w kierunku poziomym. Rozpiętość systemu korzeniowego drzew może przekraczać pięciokrotnie średnicę ich korony. Strefa podwłośnikowa pobiera wodę zaspakajając potrzeby własne jej komórek. Zaopatrywanie całej rośliny odbywa się za pomocą strefy chłonnej korzenia. Komórki rhizodcrmy (epiblemy) tej strefy wytwarzają wypustki długości od 0.03 mm do kilku mm - włośniki. które wielokrotnie powiększają powierzchnię chłonną.
Bilans wodny zwierząt. Ilości wody i soli mineralnych utrzymywane są przez organizmy zwierzęce na względnie stałym poziomie. Im wyższy poziom rozwoju ewolucyjnego, tym bardziej stały jest skład chemiczny i ilość wody w organizmie, a mechanizmy za to odpowiedzialne stają się coraz bardziej skomplikowane i precyzyjniej działające. Z reguły stężenie roztworu i ilość wody w środowisku zewnętrznym jest inna niż we wnętrzu ciała zwierzęcia. Dlatego zwierzęta przez całe życie muszą wyrównywać ilość wody i soli w organizmie. Mniej lub bardziej wykształcone mechanizmy osmoregulacyjne mają na celu: - utrzymać właściwy poziom wody, - zapewnić stałe całkowite stężenie składników rozpuszczony -c- w cytoplazmie komórek i płynach ustrojowych (stałość ciśnienia osmotycznego), - utrzymać stały skład jonowy organizmu. Utrzymywanie organizmu w stanie równowagi osmotyczne- wymaga stałego, dostosowanego do potrzeb, wydalania lub pobierania wody i soli mineralnych. Wszystkie procesy, których zadaniem jest utrzymywanie równowagi
wodno-mineralnej, zachodzą w różnych częściach ciała. Biorą w nich udział: skóra, płuca, drogi oddechowe, różnego typu gruczoły, narządy wydalnicze, jelito grube i kloaka. Utrzymanie równowagi wodnej jest możliwe tylko wtedy gdy w danym okresie wszystkie straty zostają zrównoważone pobraniem tej samej ilości wody. Składniki bilansu wodnego u różnych organizmów są inne w zależności od środowiska życia, rodzaju pokrycia ciała i budowy układu wydalniczego


U organizmów wodnych zachodzi stała wymiana wody i soli przez powłoki ciała i skrzela, a u lądowych - utrata wody przez parowanie z powierzchni ciała i narządów oddechowych. Wszystkie procesy związane z utrzymaniem równowagi wodno-mineralnej organizmu zachodzą w różnych narządach. Wymiana wody i soli mineralnych może zachodzić przez powłoki ciała, skrzela/ narządy wydalnicze, jelito i kloakę. Wymiana soli odbywa się też przez różnego typu gruczoły, a wody - przez płuca. W utrzymywaniu stałości ciśnienia osmotycznego ważną rolę odgrywają jony. Przepuszczalność powłok ciała i innych struktur stykających się ze środowiskiem zewnętrznym dla wody i soli zależy (poza ich budową i wytwarzaniem warstw ochronnych) od stężenia jonów Ca+2. Przy dużym stężeniu tych jonów w otaczającej wodzie powłoki zewnętrzne stają się nieprzepuszczalne dla soli mineralnych. Na efektywne ciśnienie osmotyczne, tj. ciśnienie powodujące przemieszczanie się wody, duży wpływ mają jony wapnia, magnezu, sodu i potasu. Znajdują się one zawsze we wszystkich płynach ustrojowych, przy czym działanie jonów dwuwartościowych jest antagonistyczne w stosunku do jednowartościowych. Dwuwartościowe kationy Ca+2 i Mg+2 powodują odwadnianie cytoplazmy, podczas gdy jednowartościowe Na+ i K+ - uwadnianie cytoplazmy komórek. Zmiany stężenia tych związków w komórkach i płynach ustrojowych wywołują przemieszczanie się wody do przestrzeni lub z przestrzeni międzykomórkowych, a to wpływa na ilość wody w komórkach, np. podwyższenie stężenia Na"1' w osoczu powoduje zmniejszenie objętości przestrzeni wewnątrzkomórkowej i przemieszczanie się wody do osocza, czego efektem jest odwadnianie komórek. U zwierząt wodnych niższych zachodzi ciągła dyfuzja i transport jonów przez powłoki ciała i skrzela. Woda morska charakteryzuje się wysokim stężeniem soli. Większość morskich bezkręgowców oraz śluzice (kręgouste) pozostaje w równowadze osmotycznej ze środowiskiem. Ryby chrzęstnoszkieletowe są organizmami hiperosmotycznvmi, ponieważ utrzymują nieco wyższe stężenie płynów ciała w stosunku do środowiska zewnętrznego, co jest spowodowane wysokim stężeniem mocznika w ich krwi. U tych ryb następuje stały napływ wody, głównie przez skrzela stąd produkują niewielką ilość hipoosmotycznego moczu i wchłaniają zwrotnie mocznik w kanalikach nerkowych. Odmiennie przedstawiają się stosunki osmotyczne u morskich ryb kostnoszkieletowych. Te ryby są narażone na utratę wody, gdyż stężenie soli nieorganicznych w ich płynach jest niższe w stosunku do środowiska, a nie tolerują one wyższych stężeń mocznika. Picie wody zapobiega odwodnieniu. Woda (a także jednowartościowe jony) jest wchłaniana w przewodzie pokarmowym, a nadmiar jonów jest usuwany przez skrzela i skórę. Hipoosmotyczność morskich ryb kostnoszkieletowych znajduje swój wyraz w budowie i funkcji pranerki, która produkuje małą ilość moczu, najczęściej izoosmotycznego w stosunku do krwi. Płyny ustrojowe morskich gadów (żółwie, iguany, węże), ptaków (petrele, albatrosy) i ssaków (foki, wieloryby, morświny), podobnie jak ryb kostnoszkieletowych, są hipoosmotyczne. Wprawdzie zwierzęta te nie tracą wody przez powłoki ciała, jednak znaczne jej ilości są wydalane z moczem i przez drogi oddechowe. Tylko niektóre z tych zwierząt kompensują straty poprzez picie wody morskiej (np. albatrosy), większość pobiera wodę ze spożytego pokarmu, wchłania z moczu i uzyskuje z procesów metabolicznych. Usuwanie nadmiaru soli odbywa się przez nerki. Jednak nerki gadów i większości ptaków nie mają zdolności zagęszczania moczu. U tych zwierząt zagęszczanie moczu odbywa się w kloace, a nadmiar soli jest usuwany przede wszystkim przez specjalne gruczoły: łzowe - u gadów i nosowe - u ptaków. Gruczoły te pełnią funkcję wspomagającą nerki. U ptaków nie mających gruczołów nosowych oraz u ssaków nadmiar soli wydalany jest z moczem, przy czym ssaki zagęszczają mocz w nerce. Zwierzęta słodkowodne, jako hiperosmotyczne, są narażone na ciągły osmotyczny napływ wody. Obrona przed nadmiernym uwodnieniem organizmu polega na produkowaniu dużej ilości rozcieńczonego moczu. Jednak wraz z moczem ryby tracą duże ilości soli, wskutek czego ich płyny wewnętrzne ulegają odsalaniu. Ubytek soli jest kompensowany przez komórki solne skóry i skrzeli, które wychwytują sole z wody i przekazują je do krwi. U zwierząt lądowych utrata największej ilości wody i soli mineralnych odbywa się z moczem i przez powierzchnię ciała. Utrata wody z moczem jest związana z koniecznością usuwania azotowych produktów przemiany
materii (ryć. 39). Wydalanie małych ilości moczu jest możliwe u zwierząt amoniotelicznych wydalających amoniak drogą pozanerkową do środowiska wodnego i u zwierząt urykotelicznych, które wydalają trudno rozpuszczalny i mało czynny osmotycznie kwas moczowy w postaci kryształków. Aby zmniejszyć lub ograniczyć ubytki wody przez powłoki ciała, wiele zwierząt lądowych utrzymuje stały kontakt z wodą, przebywa w zacienionych i wilgotnych środowiskach, np. skąposzczety, mięczaki, płazy, lub wytwarza różne struktury ochronne w postaci łusek, np. gady, czy kutikularnych okryw, np. owady, pajęczaki. Liczne lądowe ssaki tracą wodę i sole mineralne w procesie pocenia się, który jest ważnym czynnikiem regulującym temperaturę ciała tych zwierząt. Parująca woda chłodzi powłoki ciała i odbiera ciepło z krwi przepływającej w naczyniach krwionośnych skóry. Nieuniknione są straty wody na skutek parowania z powierzchni dróg oddechowych, które są zawsze wilgotne, ponieważ przez suchą powierzchnię nie może zachodzić wymiana gazów. Utrata wody tą drogą jest szczególnie intensywna u ptaków i wielu ssaków, co jest związane z wysokim tempem przemian metabolicznych zachodzących w komórkach tych zwierząt. Parowanie z dróg oddechowych jest także istotnym czynnikiem termoregulacyjnym, zwłaszcza u zwierząt, które się nie pocą, lecz oddają dużo ciepła w czasie ziania, np. psy, wilki, ptaki.
Odwodnienie a przebieg procesów życiowych. W zależności od wieku, stanu fizjologicznego, stadium rozwojowego, typu tkanki, organu i środowiska życia - ilość wody w organizmie może wahać się od kilku do kilkudziesięciu procent. Niedostatek wody powoduje zaburzenia procesów biochemicznych i fizjologicznych, a przy większych jej brakach - zamieranie organizmu. Deficyt wody ogranicza rozwój powodując między innymi przedwczesne zakończenie wzrostu komórek, co w przypadku roślin zmniejsza ich plonowanie. Szczególnie groźny jest niedostatek wody na początku okresu wegetacyjnego, gdyż powoduje obniżenie plonów nawet wtedy, gdy podczas dalszej wegetacji ilość wody będzie wystarczająca. Organizmy są w różnym stopniu wrażliwe na wahania zawartości wody w ich ciele. Większą tolerancją na niedostatek wody w środowisku i na odwod nienie komórek charakteryzują się rośliny, np. słonecznik zaczyna więdnąć, gdy straci około 30% wody, a ginie przy utracie około 80%. Rośliny bardziej wrażliwe zamierają przy utracie około 50% wody, zaś odporne na odwodnienie mogą tracić niekiedy 90% wody i jeszcze nie giną. Najbardziej odporne na niedobór wody są kserofity, które dobrze znoszą odwodnienie do 25%, a giną dopiero po utracie ponad 90%. Jeszcze większą tolerancję mają mchy, które łatwo znoszą utratę około 70% wody. Dla większości zwierząt utrata około 10% wody powoduje poważne zaburzenia w metabolizmie i procesach fizjologicznych. Utrata 15-20% wody powoduje ich śmierć. Są jednak nieliczne zwierzęta, np. wielbłądy, niektóre żaby, które potrafią znieść utratę wody stanowiącą około 40% jej zawartości w organizmie. Wszystkie komórki wykazują tendencje do samoodwadniania się cytoplazmy wraz z wiekiem. Obniżanie się
poziomu wody w miarę starzenia się organizmu powoduje zmniejszenie jędrności komórek (jest to jedną z. przyczyn pojawienia się zmarszczek na skórze), zwolnienie procesów metabolicznych, a w konsekwencji śmierć naturalną (fizjologiczną). Okresowo pojawiające się zjawiska odwodnienia tkanek obserwujemy w cyklach rozwojowych roślin, zwłaszcza wieloletnich. Rośliny te odbywają spoczynek zimowy, w którym wzrost całkowicie ustaje, a pozostałe procesy zostają w znacznym stopniu ograniczone. Przejście w stan spoczynku jest poprzedzone odkładaniem się materiałów zapasowych, zasychaniem i odpadaniem części nadziemnych u roślin zielnych lub tylko liści u drzew, krzewów i krzewinek. Procesy częściowego odwadniania komórek połączone z odkładaniem w nich dużej ilości materiałów zapasowych, poprzedzają wytwarzanie zarodników i nasion. Znaczne odwodnienie komórek ogranicza procesy życiowe, co zmniejsza zużywanie materiałów zapasowych, ale mimo to czas pozostawania w spoczynku nie pozostaje obojętny na możliwość przejścia w fazę aktywną. Im dłużej trwa spoczynek, tym więcej materiałów jest zużywanych. Stąd tendencja do jak największego odwodnienia struktur przetrwalnikowych, aby do maksimum ograniczyć zużywanie materiałów zapasowych. Nasiona owsa Avena sativa mogą kiełkować jeszcze po 40 latach, żyta Secale cereale - po 70, lotosu Nelumba nucifera - aż po 200 latach. Spoczynek wywołany bezpośrednim działaniem niekorzystnych czynników środowiskowych nazywamy spoczynkiem względnym. Niektóre struktury przetrwalnikowe muszą przechodzić okres tzw. spoczynku bezwzględnego. Jest on wywołany czynnikami wewnętrznymi, np. nieprzepuszczalnością okryw nasiennych dla wody (zwłaszcza u wielu motylkowych) lub obecnością czynników chemicznych hamujących wzrost i rozwój - tzw. inhibitorów. One to powodują niezdolność do przedwczesnego kiełkowania wielu nasion (nawet w sprzyjających warunkach), czasową niezdolność do kiełkowania bulw ziemniaka lub zahamowanie rozwoju pączków letnich. Sytuacje, w których środowisko wpływa na ograniczenie czynności fizjologicznych i biochemicznych poprzez spadek wilgotności, są bezpośrednią przyczyną przechodzenia w stan życia utajonego nie tylko takich roślin, jak mchy i porosty. Zapadanie w stan życia utajonego występuje u pierwotniaków Protozoa, wrotków Rotatoria, nicieni Nematodes, niesporczaków Tardigrada, które-otaczając się grubą osłoną nieprzenikliwą dla wody , tworzą cysty. Jest to związane z poważnym ograniczeniem metabolizmu i zahamowaniem większości procesów fizjologicznych, czemu towarzyszy duża wytrzymałość na działanie wielu niekorzystnych czynników środowiskowych. Stan życia utajonego występuje też u wielu owadów w różnych stadiach rozwojowych.


Autor asia416
Przydatna praca? Tak Nie
Komentarze (2) Brak komentarzy zobacz wszystkie
29.3.2009 (16:24)

@marita_16SSL Komu chciałoby się to czytać? dużo informacji ale zbyt szczególnie

1.5.2008 (17:02)

@claret Za długie jak dla mnie.

Nic nie jest wyszczególnione.

Typ pracy


Zadania z Biologii
Nieaktywny
Biologia 10 pkt wczoraj o 15:45

Opisz las rosnacy w poblizu miejscowosci w ktorej mieszkasz (miejscowość Włocławek ) pomóżcie mi bardzo będę wdzięczna!

Rozwiązań 0 z 2
punktów za rozwiązanie do 8 rozwiązań 0 z 2
Rozwiązuj

Nieaktywny
Biologia 10 pkt wczoraj o 10:19

(metoda owas)karta obserwacji  potrzebuje tabele wypelnioną na zawod piekarz

Rozwiązań 0 z 2
punktów za rozwiązanie do 8 rozwiązań 0 z 2
Rozwiązuj

Nieaktywny
Biologia 10 pkt 23.10.2014 (21:36)

W oparciu o warunki znanego Ci gospodarstwa wskaż dwie najważniejsze przyczyny uszkodzeń sprzętu rolniczego, opisz je i podaj przeciwdziałania

Rozwiązań 0 z 2
punktów za rozwiązanie do 8 rozwiązań 0 z 2
Rozwiązuj

Nieaktywny
Biologia 10 pkt 23.10.2014 (21:06)

Znaczenie biotechnologi tradycyjnej.

Rozwiązań 0 z 2
punktów za rozwiązanie do 8 rozwiązań 0 z 2
Rozwiązuj

Nieaktywny
Biologia 50 pkt 22.10.2014 (21:39)

Proszę o pomoc w zamian daję 50 puków za rozwiązanie.

Rozwiązań 0 z 2
punktów za rozwiązanie do 38 rozwiązań 0 z 2
Rozwiązuj

Masz problem z zadaniem?

Tu znajdziesz pomoc!
Wyjaśnimy Ci krok po kroku jak
rozwiązać zadanie.

Zaloguj się lub załóż konto

Serwis stosuje pliki cookies w celu świadczenia usług. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w urządzeniu końcowym. Możesz dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies. Więcej szczegółów w Serwis stosuje pliki cookies w celu świadczenia usług. Więcej szczegółów w polityce prywatności.