profil

satysfakcja 63 % 35 głosów

Moralnośc a etyka.

drukuj
Treść
Obrazy
Wideo
Opinie

Moralność i etyka. Zarys
Uwagi wstępne.
Relacje pojęć moralność i etyka.
Struktura i funkcje moralności.
Dziedziny i zadania refleksji etycznej.
Do podstawowych DZIEDZIN zainteresowania etologii zalicza się:
Moralnośc i kodeksy moralne.
ŚWIATOPOGLĄD AKSJOLOGICZNY
Etyka życia gospodarczego a etyka biznesu
Moralność jednostki a moralność zbiorowości.
"Zakresy" moralności indywidualnej.
Krótki zarys rozwoju etyki zawodowej.
Zakresy moralności społecznej
Życie gospodarcze a nauki ekonomiczne i etyka.
Wartość i moralność pracy.
Spory wokół kwestii stosunków własnościowych.
Zasada sprawiedliwości.
Prawo do zysku i bogactwa.
Etyki zawodowe a etyka biznesu
Podział pracy i zróżnicowanie moralności.
Czy biznes jest zawodem?
Czy możliwa jest etyka biznesu?
Zarys historyczny etyki biznesu.
Uwarunkowania i uzasadnienia etyki biznesu.
Podstawowe zakresy etyki biznesu.
Szczegółowe problemy etyki biznesu
Etos biznesu i jego składniki
Cnota uczciwości.
Etyka menedżera i kierowania ludźmi.
Pracodawca-pracownicy.
Etyka kupiecka.
Uczciwa konkurencja.
Praktyki korupcyjne.
Etyka reklamy.
Biznes i ochrona środowiska naturalnego.
Problem odpowiedzialności
--------------------------------------------------------

MORALNOŚĆ I ETYKA. zarys
UWAGI WSTĘPNE.
Wszelkie rozważania na temat etyki biznesu wymagają poprzedzenia uwagami wstępnymi, dotyczącymi tak podstawowych pojęć, jak mo¬ralność czy etyka. Stosowane powszechnie mają one sens ogólny, znaczenie uni¬wersalne. W odniesieniu do określonych dziedzin życia, w tym do biznesu, czy działalności zawodowej w ogóle, także polityki, sportu, życia seksualnego itp. ule¬gają konkretyzacji, uszczegółowieniu.
W kwestii tych pojęć i określonych przez nie zjawisk - tak w sensie uniwersal¬nym, jak i konkretnym - występują dwie tendencje.
Pierwszą jest negacja lub bagatelizowanie roli i znaczenia moralności. W orze¬czeniach dotyczących swoistości "naszych czasów" często występuje teza o braku potrzeby wartości moralnych, niechęci do nich "współczesnych ludzi". Do przyczyn tego stanu rzeczy zalicza się zwłaszcza charakter współczesnej cywilizacji - tempo zmian w sposobie wytwarzania, nowe techniki produkcji, wymagające rzekomo wyłącznie sprawności wytwórczych, nie zaś motywacji moralnych.
• Jedna z opinii wyrażających te tendencje głosi, że moralność jest "sprawą prywatną", osobistą jednostki, nie zaś "sprawą publiczną" (jak prawo).
• Moralność bywa negowana z pozycji skrajnego utylitaryzmu, dowodzące¬go, że głównymi kryteriami ludzkich zachowań są korzyści, dbałość o interes wła¬sny, efektywność działań, nie zaś jakiekolwiek względy i kryteria moralne, stano¬wiące "luksus" w praktyce życiowej.
• Są one negowane także z pozycji jawnego amoralizmu, celowego eliminowa¬nia zasad moralnych, czy nawet gloryfikacji postępowania niemoralnego.
• Inne jest zjawisko znane jako moral insanity - "choroba moralna", swoisty "daltonizm" moralny, niewrażliwość - wynikająca z różnych przyczyn (chorób i kon¬tuzji mózgu, wadliwego wychowania, złych doświadczeń osobistych) - niezdolność rozróżniania dobra i zła.

Tendencją drugą jest dostrzeganie roli i znaczenia moralności w życiu jednost¬kowym i zbiorowym.
• Towarzyszą temu wysiłki zmierzające do rozwoju i umacniania wartości i zasad moralnych w tym życiu - przez tworzenie określonych warunków i mechanizmów, np. kontroli społecznej, przez edukację i wychowanie, rodzinne, szkolne, środo¬wiskowe, religijne.
• Służyć temu mają m.in. środowiskowe kodeksy etyczne oraz instytucje egze¬kwujące ich respektowanie - jak np. Rada Etyki Mediów, etyki poselskiej; kodeksy etyki lekarskiej, uczonego itp. Dotyczy to również biznesu, m.in. działalności me¬nedżerów czy reklamy, o czym będzie mowa w następnych rozdziałach.
• Tendencja ta obejmuje również krytykę stanu moralności w świecie w ogóle, w określonym społeczeństwie lub środowisku, np. zawodowym, rodzinnym, mło¬dzieżowym - w polityce, w biznesie. Częste są opinie, że w różnych szkołach bizne¬su, na uczelniach czy kursach menedżerskich nie przywiązuje się wcale uwagi ¬lub poświęca zbyt mało uwagi - do etyki i poziomu wiedzy etycznej. (W odniesie¬niu do ludzi w ogóle wyraził ją siedemnastowieczny filozof Pascal).

Doświadczenie dowodzi, że moralność nie jest jedynie sprawą osobistą, wnętrza jednostki. Jest w całej rozciągłości sprawą publiczną - społeczną. Kształtuje się w środowisku społecznym. Znajduje wyraz we współżyciu społecznym - reguluje je - także w działalności zawodowej, m.in. politycznej i gospodarczej.

ŚWIATOPOGLĄD AKSJOLOGICZNY, upowszechniany od kilku lat w środowiskach katolickich, akceptujących wartości, czerpane z heideggeryzujących scaleń twierdzeń egzystencjalizmu i fenomenologii, z głównych poglądów Kanta i Hegla, z zakwestionowań roli i dominacji intelektu w filozofii, pomijających klasyczną teologię na 'rzecz postaw irracjonalnych. Wszystko to jest scalane rozumianą po kantowsku ideą Boga i mechanicznie wypełniane prawdami religijnymi: Ma to wiązać Polskę z kulturą światową.
Tymczasem kulturze polskiej i każdemu człowiekowi jest wciąż potrzebna realna więź z realnym człowiekiem i realnym Bogiem. Ta więź w odniesieniu do człowieka wyznacza humanizm, w odniesieniu do Boga wyznacza religię. Aby je chronić, rozpoznawać prawdę i dobro, człowiek musi usprawniać swoje poznanie i decyzje w studium filozofii bytu i w studium teologii prawd wiary.
Światopogląd aksjologiczny nie ułatwia realnej więzi z Bogiem. Kieruje tylko do idei Boga, do myślenia o Bogu.
Do pełnego życia nie wystarczy zresztą żaden światopogląd, który jest mechanicznie scalonym zespołem twierdzeń, przez nas utworzonym obrazem. Ten obraz często zwalnia intelekt z poszukiwań prawdy i dobra. Gdy nie umiemy ich sami zidentyfikować, szukamy wsparcia w autorytetach i od nich, wierząc im, przyjmujemy gotowe odpowiedzi. Światopogląd nie może być na zawsze jedynym powodem wyznaczenia naszych działań. Potrzebne są dokładne identyfikacje w filozofii bytu, wiedza teologiczna o prawdach wiary, a przede wszystkim realne więzi z ludźmi i z Bogiem.

Światopogląd aksjologiczny, często spotykany, w którym kierujemy się uznawanymi wartościami, ma źródło w dominowaniu twierdzeń o kształcie norm obyczajowych i moralnych. Te wartości sami wybieramy lub powtarzamy. Nie zawsze są to wartości pozytywne, głównie wtedy, gdy mylimy je z uczuciami. Ludzi prawych charakteryzuje wierność dobru, sprawdzanemu w skutku, którym jest chronienie człowieka.

2. RELACJE POJĘĆ MORALNOŚĆ I ETYKA.
Używanie określeń: "moral¬ność", "problematyka moralna", "rzeczywistość moralna", "konflikt moralny", "war¬tości i zasady moralne", "kodeks moralny" oraz "etyka", "problematyka etyczna", "refleksja etyczna", „poziom etyczny", "kodeks etyczny" itp. - wywołuje wiele nie¬jasności i wymaga ustalenia znaczeń, w jakich są one stosowane.
W języku potocznym pojęcia "etyka" i "moralność" bywają utożsamiane i uży¬wane zamiennie. I przez etykę i przez moralność rozumie się przestrzeganie ustalo¬nych i obowiązujących w danym społeczeństwie norm współżycia i powinności lu¬dzi. Raz mówimy o zasadach moralnych lub o naruszaniu tych zasad, kiedy indziej zaś o zasadach etycznych, ale i w jednym, i w drugim przypadku idzie o te same zasady, wartości, wymagania i ideały moralne. Ta zamienność pojęć jest uprawniona ze względu na tradycję i powszechną praktykę. Ma to zresztą i pewne uzasadnienie etymologiczne. Wyraz "etyka" wywodzi się, bowiem od greckiego to ethos, który znaczy "obyczaj", "zwyczaj". Wyraz "moralność" wywodzi się od łacińskiego mos, mores, które również znaczą tyle, co "obyczaj", "zwyczaj", "obyczaje". (Dzisiaj ani etyki, ani moralności nie utożsamia się z obyczajem).
W publikacjach o charakterze teoretycznym zasadniczo rozróżnia się treść omawia¬nych pojęć. Przez moralność rozumie się zespół poglądów, ocen, norm i wzorów osobo¬wych ukształtowanych historycznie i regulujących w danym społeczeństwie całokształt stosunków między jednostkami, między jednostkami a grupami oraz między grupami społecznymi z punktu widzenia dobra i zła, słuszności i krzywdy, prawości i podłości. Moralność, zatem to faktycznie funkcjonujące w społeczeństwie poglądy i przekonania moralne ogółu ludzi (grup społecznych). Poglądy te i przekonania znajdują swój odpo¬wiednik w postawach ludzi, w ich postępowaniu i współżyciu.

Etyka natomiast to dyscyplina naukowa, zajmująca się moralnością, teoria, usys¬tematyzowana wiedza dotycząca moralności.
W praktyce jednak, także w teorii, zwłaszcza w odniesieniu do grup zawodo¬wych, do polityki i życia gospodarczego pojęć tych używa się w tym samym zna¬czeniu. Zamiennie używa się określeń "moralność" lub "etyka" zawodowa, "moral¬ność" lub "etyka" polityczna, życia gospodarczego, biznesu, pracy. Dziwolągiem i niechlujstwem językowym -tautologią- jest natomiast często stosowany zwrot: "etycz¬nomoralny", lub "etyko-moralny" (problem, człowiek itp.).
Ściśle biorąc, moralność jest przedmiotem refleksji etycznej, jak przedmiotem biologii jako nauki o życiu jest życie. (Systematyzującym analizom problemów moralności i etyki poświęciła swe fundamentalne prace Maria Ossowska).
Każde społeczeństwo, także pierwotne, każda zbiorowość ludzka, w każdych warunkach historycznych, uznaje i głosi za pośrednictwem właściwych sobie insty¬tucji i instrumentów (np. kościół, religia, szkoła, literatura piękna, dzisiaj środki powszechnego przekazu informacji) określone ideały i postulaty moralne.
W każdym społeczeństwie ludzie mają pewne wyobrażenia o tym, co jest wartościo¬we, cenne, o coś zabiegają, czegoś pragną i czegoś unikają. W każdym występują okre¬ślone, choćby najprostsze regulacje moralne, dotyczące choćby najprostszych relacji ¬między płciami, rodzicami i dziećmi, starszymi i młodszymi. Różna jest treść tych regu¬lacji, sposób ich uzasadniania, różny też jest stopień ich praktycznego przestrzegania w określonych społeczeństwach - każde z nich jednak ma swoją moralność.
Refleksja etyczna wyłoniła się natomiast jako dziedzina filozofii (tzw. filozofia praktyczna) na pewnym szczeblu rozwoju społecznego. W Europie, głównie w sta¬rożytnym Egipcie i Grecji, rozwijała się w sytuacji komplikowania się stosunków społecznych (wykształcanie się państwowości, zorganizowanej wytwórczości i wy¬miany, podziałów i różnic społecznych) oraz wysokiego poziomu myślenia abstrak¬cyjnego, zdolności syntetyzowania i wnioskowania, czego przykładów dostarczają m.in. Sokrates, Platon, Arystoteles.
Moralność jest zjawiskiem złożonym, hybrydowym i trudno definiowalnym. Określa się ją raczej opisowo, jako formę życia duchowego, system regulacji i kon¬troli zachowań, a także wskazując na jej strukturę - elementy i funkcje.
Elementy - komponenty moralności, przejawiające się zarówno w myśleniu, jak i postępowaniu ludzi:
- Wyobrażenia wartości moralnych, poglądy na to, co jest dobre, słuszne, a co złe, niegodne, niepożądane. Na ogół każda zbiorowość dysponuje określoną listą war¬tości moralnych oraz określoną hierarchią owych wartości, na co wskazują różne sonda¬że ankietowe. Mogą to być wartości o charakterze duchowym, jak godność, honor, przy¬jaźń, wierność, rozwój osobowości; biologicznym: życie, zdrowie; politycznym i ekono¬micznym: pokój, wolność, sprawiedliwość, równość, praca, dobrobyt. Wyobrażenia tych wartości angażują przede wszystkim sferę intelektualną - występuje tu wszak określona wiedza, przekonania, racje uzasadniające dane wartości, świadomość zależności jed¬nych wartości od drugich, wynikania jednych z drugich itp.
- Oceny moralne, wyrażające emocjonalny stosunek człowieka do zjawisk i ludzkich czynów, polegający bądź na ich akceptacji, bądź dezaprobacie, negacji. Oceny moralne są pochodne wobec uznawanych wartości. Określenia: godny - nie¬godny, ludzki - nieludzki, wzniosłe - podłe itp. to przykłady takich ocen.
- Normy moralne, odnoszące się do postępowania ludzi, określające ich po¬winności, z reguły względem innych ludzi, i wyrażane w postaci nakazów (np. "bądź sprawiedliwy", "dotrzymuj przyjętych zobowiązań", "szanuj starszych") lub zakazów ("nie nadużywaj ludzkiego zaufania", "nie kradnij", "nie zabijaj" itp.). Normy te stanowią najbardziej istotny i widoczny element moralności, ich treść w zasadniczy sposób decyduje o charakterze danej moralności. Normy wyrażają najpełniej regulatywne funkcje moralności - zakazy moralne zmierzają do minimalizacji zła w życiu społecznym, stanowią dlań bariery - nakazy nato¬miast mają na celu maksymalizację dobra, stanowią zachętę do czynienia dobra. Za każdą normą kryje się jakaś ocena moralna, choć nie wszystkie oceny mogą być wyrażone w postaci norm. Nie wszystko, co moralnie cenimy, czynimy przed¬miotem obowiązku moralnego. Bohaterstwo można wysoko ocenić, trudno nato¬miast domagać się bohaterstwa.
- Motywacja moralna, intencje czynów moralnych. Zawarta jest w niej odpo¬wiedź na pytanie, dlaczego tak a nie inaczej, w imię czego pragniemy tak postąpić. Przedmiotem oceny są zarówno czyny, jak i ich intencje oraz skutki.
- Wzory osobowe, synteza cech i wartości moralnych, upostaciowanie ich, zbiorcza eksplikacja na przykładzie idealnej postaci. Ludzie posługują się w swym postępowaniu pewnymi modelami, dążą do upodobnienia się do nich, mają ambicje identyfikowania się z uznanym modelem. Wzory te znajdują ludzie bądź w legendzie (np. Prometeusz), w literaturze pięknej, bądź w postaciach historycznych, świętych, albo też wśród ludzi żyją¬cych, znanych i wyróżniających się w swym otoczeniu. Etyka konstruuje je w postaci abstrakcyjnej, charakteryzując ideał człowieka w ogóle.
- Sankcje moralne - każda forma społecznej regulacji i kontroli dysponuje własny¬mi sankcjami zapewniającymi skuteczność swych norm. Sankcje moralne nie mają cha¬rakteru materialnego - wyrażają się w reakcjach wewnętrznych w postaci wyrzutów sumienia, autodezaprobaty, poczucia winy, niesmaku moralnego, oraz w zewnętrznych reakcjach środowiska: w jego dezaprobacie, potępieniu, przyganie, ostracyzmie.

Wewnętrznym fundamentem, w pewnym sensie wyznacznikiem oraz sędzią, arbi¬trem w sprawach moralnych, jest sumienie - świadomość moralna, zmysł moralny, zdol¬ność wydawania ocen, wewnętrzny głos, wywodzący się z rozumu, doświadczenia i uczuć, nakazujący określone postępowanie, powstrzymujący od innego, oceniający podjęte decyzje i czyny. W historii etyki różnie pojmowano sumie¬nie, rozmaicie je określano, zawsze jednak wiążąc je z moralną wrażliwością jednostki i doceniając jego rolę. Jest ono wyrazem moralnej autonomii człowieka i jego poczucia moralnej odpowiedzialności.
Moralność jest trwałym zjawiskiem w historii ludzkości - choć ulega wewnętrz¬nym przemianom - ze względu na jej znaczenie, spełniane funkcje.
- Daje ona ludziom respektującym wartości i zasady moralne poczucie satysfak¬cji, własnej wartości, człowieczeństwa, ludzkiej godności. Ta funkcja wią¬że się z nurtem perfekcjonistycznym, doskonałości osobistej, choć prowadzić może do nadmiernych aspiracji, chęci świętości", wywyższania się nad innych, do hipo¬kryzji i kabotyństwa.
- Ułatwia współżycie ludzi, umożliwia je, czyni znośniejszym, harmonijnym. Przyrównuje się moralność do "spoiwa", "smaru", ułatwiającego działanie "maszy¬ny społecznej". Ta funkcja moralności wiąże się z jej nurtem solidarnościowym, akcentującym warto¬ści pokojowego współżycia, życzliwości, tolerancji, poszanowania ludzkiej godno¬ści. Sprzeniewierzanie się tym zasobom rodzi konflikty między ludźmi, sprawia, że "człowiek człowiekowi wilkiem toczy się walka wszystkich przeciw wszystkim" (T. Hobbes), "Piekłem dla człowieka są inni ludzie" (J. P. Sartre).
- Umożliwia osiąganie celów praktycznych, współpracę i współdziałanie, inte¬gruje zbiorowość - pełni, więc funkcje pragmatyczne. Respektowanie np. zasad słowności, prawdomówności, terminowości, odpowiedzialności, rzetelności, dotrzy¬mywania umów, jest warunkiem zaufania niezbędnego m.in. w zorganizowanej wy¬twórczości i wymianie, bankowości, w wykonywaniu usług i korzystaniu z nich, także w działalności politycznej, w życiu rodzinnym itp. Naruszanie tych zasad dezorganizuje życie zbiorowości, naraża ludzi na straty i niedogodności.

Tak, jak w całej historii głoszone są wartości i ideały moralne, tak też są one łamane i nie przestrzegane. Nie działają one z mocą nieograniczoną. Nie są w stanie wpłynąć na postę¬powanie ludzi niezależnie od okoliczności i warunków ich istnienia. Ale nie można też bagatelizować ich wpływu na postępowanie ludzi i przebieg życia społecznego.
Pojęcie "moralności" jest używane w dwóch znaczeniach: neutralnym, opisującym, oraz wartościującym, oceniającym.
- W znaczeniu neutralnym termin ten jest stosowany, gdy oznacza się nim wszelkie, jakiekolwiek zespoły wartości, norm i ocen przyjmowanych i regulujących współżycie w danym środowisku, nie oceniając ich, bez względu na to, jak pojmuje się w nich dobro i zło. Mówi się wówczas o moralności np. faszystowskiej, złodziei, grup mafijnych ("lu¬dzie honoru") itp. Tak pojmuje się moralność w bada¬niach teoretycznych, np. socjologicznych.
- W znaczeniu wartościującym termin ten jest stosowany dla oznaczania wartości i norm aprobowanych, przy odrzucaniu innych - przy określonym rozumieniu dobra i zła. Z tego punktu widzenia moralność aprobowana jest traktowana i propagowana jako "prawdziwa", "słuszna", innym systemom wartości i zasad odmawia się nazwy "moral¬ność", co niekiedy prowadzi do fundamentalizmu i nietolerancji. W tym znaczeniu posługujemy się tym terminem w życiu codziennym.

Moralność, jak i inne zjawiska społeczne, jest zróżnicowana, ulega historycz¬nym przemianom, w różnych epokach różnie pojmowane były np. problemy wolno¬ści i niewolnictwa, godności i praw człowieka, tolerancji i sprawiedliwości. Ulega też zróżnicowaniu w tych samych okresach historycznych ze względu na różnice geograficzne, kulturowe, demograficzne i inne, a także w tych samych zbiorowo¬ściach ze względu na podziały społeczne ludzi, zawodowe czy wiekowe.
O złożoności moralnej rzeczywistości - wielości, pluralizmie przekonań i zachowań moralnych, decydują cywilizacyjno-materialne warunki życia ludzi, a także odmienne założenia filozoficzne i światopoglądowe - wyobrażenia dotyczące istoty człowieka, jego powołania, wartości i celu życia, oraz działalność wychowawcza, wyrażająca za¬równo warunki społeczne, jak i określone koncepcje filozoficzno światopoglądowe.
Ze względu na światopoglądowe uzasadnienia - podłoże - moralności, poglądy w kwestii źródeł oraz znaczenia moralności, przyjmuje ona charakter religijny lub świec¬ki, laicki. Moralność religijna odwołuje się do boskich źródeł i sankcji oraz celów mo¬ralności: Bóg jest moralnym prawodawcą i sędzią, dobrem najwyższym, moralność słu¬ży osiągnięciu zbawienia wiecznego. Moralność oparta na świeckim podłożu odwołuje się jedynie do źródeł, uzasadnień i sankcji doczesnych, społecznych, do ziemskiego dobra człowieka (T. Kotarbiński stosował określenie „etyka niezależna").
Zróżnicowanie moralności nie oznacza, że w jej obszarze nie występują wartości i zasady trwałe, ponadczasowe, ogólnoludzkie - uniwersalne, umożliwiające ele¬mentarne porozumienie się ludzi, wspólną ich orientację w wielu istotnych kwe¬stiach, np. wartości życia, rodziny, praw człowieka, prawdy, pokoju, wolności czy godności, przy występowaniu różnic w innych kwestiach.

4. DZIEDZINY I ZADANIA REFLEKSJI ETYCZNEJ.
Wypowiadając się o świecie posługujemy się zarówno zdaniami opisującymi istniejący stan rzeczy, jak i zdaniami oceniającymi, wartościującymi owe zjawiska według jakichś kryteriów. Przykładami zdań pierwszego typu są np. zdania: "X hoduje róże i tulipany", "Y przywłaszczył sobie czyjeś mienie" - zaś przykładami zdań drugiego typu: "róża jest ładniejszym kwiatem niż tulipan", "przywłaszczenie cudzego mienia jest złem". Zdania opisujące nie zawsze występują w "czystej" postaci, bez domieszki warto¬ściowania. Zdanie o hodowcy kwiatów można uznać za czysty opis - zdanie opisowe dotyczące Y, który przywłaszczył sobie cudze mienie, ma także wyraźny posmak wartościujący, brzmienie pejoratywne, zawiera ujemną ocenę tego czynu.
Częstotliwość występowania zdań wartościujących w poszczególnych naukach jest różna. Najczęściej występują one w naukach stosowanych, praktycznych, formułujących jakieś zasady działania. Do najbardziej pod tym względem reprezentatywnych należy etyka.
Etyka obejmuje ogół rozmyślań nad owym prawem moralnym nad moralnością. Jako teoria zajmująca się moralnością obejmuje ona trzy powiązane z sobą, dopełniające się dziedziny rozważań. Jedna z nich ma charakter opisowo-wyjaśniający (etyka opisowa, zwana także teorią moralności, nauką o moralności, etologią). Celem dociekań jest tu udzielanie odpowiedzi na pytania:, co to jest moralność, jaka jest jej historia, co i dlaczego ludzie w danych warunkach i epokach uważają za moralne i niemoralne, jakie są mechanizmy jej rozwoju. Ta dziedzina etyki rozwija się zwłaszcza od XIX wieku, wraz z rozwojem socjologii, badań etnograficznych, geograficznych itp.
W historii myśli ludzkiej występowało wiele kierunków etycznych rozmaicie wyjaśniających charakter oraz źródła moralności. Jedne teorie przypisują ich po¬chodzenie czynnikom nadprzyrodzonym - inne wiążą je z niezmienną "naturą ludzką", z podłożem biologicznym, lub stoją na stanowisku subiektywizmu, przypisując każ¬dej jednostce prawo do dowolnego ustalania moralnych wartości i zasad postępowa¬nia. Koncepcje obiektywistyczne źródła poglądów, ideałów i zasad moralnych znajdują w warunkach życia ludzi, w potrzebach współżycia społecznego.
Do podstawowych DZIEDZIN zainteresowania etologii zalicza się:
- Historię moralności i systemów etycznych. Analizie podlegają tu historyczne formy moralności, istniejące między nimi różnice oraz historyczny rozwój systemów etycznych (poszczególnych epok lub poszczególnych twórców), ich konkretne postacie.
- Psychologię moralności. Przedmiotem tych analiz są zagadnienia z zakresu psycholo¬gii oceniania i postępowania. Dotyczą one np. motywów rządzących pochwałami i naganami moralnymi ludzi, ich skłonności do surowszego lub łagodniejszego oceniania określo¬nych czynów w określonych okolicznościach, specyficzne przeżycia i dyspozycje psychiczne, nieodłączne od sfery moralnej. Niektóre z tych przeżyć muszą wystąpić, by pojawiła się ocena moralna (uczucie satysfakcji czy poczucie winy). Inne z nich same podlegają ocenie moralnej - na przykład: uczucie miłości, zazdrości, współczucie. Psychologia moralności zajmuje się też psychicznymi podstawami osobniczego rozwoju moralnego, typologią moralną oraz zagadnieniami motywacji, woli, wrażliwości moralnej.
- Socjologię moralności, która zajmuje się uwarunkowaniami społecznymi oraz zróżnicowaniem - jego podłożem - moralności, wzajemną zależnością moralności i innych regulacji społecznych (religii, prawa, obyczaju, poglądów politycznych).
- Pedagogikę moralności, rozpatrującą sprawy wychowawczego oddziaływania na poglądy i podstawy moralne ludzi - mechanizmy, metody i instrumenty prze¬kazu wartości i zasad moralnych - ich internalizacji przez jednostkę. Podkreśla się w związku z tym ścisłe powiązania także etyki normatywnej, systemu wartości, z peda¬gogiką jako teorią i praktyką pedagogiczną.
- Biologię moralności, wskazującą na biologiczne podstawy moralności, jej okre¬ślonych reguł, oraz analizującą moralne regulacje dotyczące tych podstaw (życie, zdro¬wie, relacje płci, wieku itp.). Ma ona duże znaczenie współczesne.

Druga DZIEDZINA rozważań etycznych ma charakter wartościująco-normatywny (etyka normatywna, zwana również właściwą, lub nauką moralności). Ich celem jest udzielanie odpowiedzi na pytania, co naprawdę jest moralne i niemoralne, co ludzie powinni uznawać za dobro, a co za zło, jak powinni postępować, co powinno być celem ich dążeń i aspiracji, jakich zasad przestrzegać, by żyć godnie i słusznie.
W tym obszarze wyróżnia się kilka wątków:
- Wątek aksjologiczny, (aksjologia moralna - gr. aksia - wartość, aksins - godny. cenny, wartościowy, logos - nauka, słowo) - dociekania dotyczące wartości moralnych, ich treści i hierarchii, w tym wartości naczelnej - dobra najwyższego. Ze względu na charakter przyjmowanego dobra naczelnego, człowiek w ogóle, lub jego szczęście, przyjemność, doskonałość, wolność, pożytek. Rozwój gatunku ludzkie¬go) rozróżnia się określone systemy - doktryny - etyczne (teocentryczne, antropocen¬tiyczne, eudajmonistyczne, hedonistyczne, liberalne, perfekcjonistyczne. utylitarne, ewo¬lucjonistyczne).
- Wątek deontologiczny (gr. cleon - obowiązek) obejmujący namysł nad moralnymi powinnościami ludzi w ogóle, a w szczególności pełniących określone role społeczne (zawodowe), nad tym, co decyduje o moralnej wartości czynu. Spokrewnione z tym są próby kodyfikacji tych powinności.
- Wątek perfekcjonistyczny, w którym określone są miary moralnej doskonałości, cnoty, które powinny cechować człowieka. Przez "cnoty" rozumie się zazwyczaj wartości wyrażane w zachowaniach - dzielności, dyspozycje moralne, stałe właściwości stano¬wiące wyposażenie człowieka zasługującego na wysoką ocenę moralną i ułatwiające współżycie ludzi. W starożytności do podstawowych cnót zaliczano: sprawiedliwość, męstwo, umiarkowanie i rozwagę. Wyróżnia się całą dziedzinę refleksji na temat cnót - aretologię (gr, arete - cnota).
- Wątek solidarnościowy (higieny współżycia) - dotyczący wartości i zasad niezbędnych we współżyciu, jednostek i grup społecznych, (sygnalizowany i w innych fragmentach tekstu).
- Wątek felicytologiczny (łac. felis - szczęśliwy) - rozważania ogniskujące się wokół zagadnień szczęścia, jego istoty, czym jest, na czym polega, w czym się wyraża, jakie są słuszne drogi jego osiągania. (Jest to podstawowa refleksja etyczna występująca w literaturze pięknej).
Takie dociekania właśnie pierwszy mianem etyki, jako filozofii praktycznej, określił Arystoteles w „Etyce Nikomachejskiej".

W ostatnich dziesięcioleciach rozwinęła się 3 DZIEDZINA rozważań etycz¬nych - metaetyka. Ich celem jest logiczno-sematyczne wyjaśnianie charakteru war¬tościująco-normatywnych sądów etycznych, zwłaszcza zaś ich znaczenia, możliwo¬ści uzasadniania, prawdziwości lub fałszywości.
Istotne w całej refleksji etycznej jest zagadnienie relacji między bytem i powinnością, tym, co jest, a tym, co być powinno, a także relacji i między wiedzą o rzeczywi¬stości, zdaniami ją opisującymi, a systemem wartości i powinności moralnych, zda¬niami oceniająco-postulatywnymi.

Z innego nieco punktu widzenia wyróżnić można kilka szczebli („poziomów") refleksji etycznej:
- Szczebel dociekań najbardziej ogólnych - obejmowanych też mianem "filo¬zofii moralnej" lub etyki ogólnej - nad istotą dobra i zła, powinności i słuszno¬ści moralnej, człowieczeństwa, wartości i sensu życia, a także sumienia, konflik¬tu i wyboru moralnego, godności i wolności, winy i odpowiedzialności, nad istotą ocen i norm moralnych.
- Szczebel "przekładu" podstawowych wartości moralnych "na język" praktyki społecznej, polityczno-gospodarczej - etycznej analizy i wartościowania tej prakty¬ki, określania jej aspektów moralnych i związanych z nimi problemów, proponowa¬nia dotyczących jej moralnych rozwiązań. Używane tu bywa pojęcie: "etyka stoso¬wana" lub „etyka szczegółowa".
- Szczebel popularyzacji, propagandy wartości i ideałów moralnych, komunika¬tywnej społecznie charakterystyki wartości, wzorców, norm moralnych, argumenta¬cji i perswazji etycznej, odwoływanie się do przykładów itp. Właściwe jest tu okre¬ślenie: "moralistyka" (jej wynaturzeniem jest moralizatorstwo), uprawianie, której wymaga erudycji, doświadczenia oraz kultury pedagogicznej.
Etyka na każdym szczeblu może wpływać na kształtowanie racjonalnego stosun¬ku do moralności i własnej postawy moralnej człowieka, ułatwiać korygowanie tej postawy w kierunku pożądanym dla systemu wychowania społecznego.
Dla świadomej regulacji postępowania moralnego w określonych warunkach spo¬łecznych użyteczna jest wiedza o aktualnej rzeczywistości moralnej, o konflik¬tach i sprzecznościach, potrzebach i aspiracjach moralnych zbiorowości. Dostarcza jej między innymi refleksja etyczna.
Etyka (normatywna) nie tylko formułuje wartości i zasady moralne, ale wyjaśnia ich sens, konkretne odniesienia. Orientacja w tych sprawach jest niezbędna do uzy¬skania właściwych kompetencji przy ocenach moralnych, uniknięcia demagogii, pochopnych, stereotypowych opinii i uogólnień.

Etyka wchodzi, zatem w ciągłą styczność z praktyką moralną.
Kotarbiński mianem etyki (normatywnej) obejmował (oprócz zagadnień szczęścia i sumienia) także prakseologię dotyczącą sprawności niezbędnych dla realizacji dóbr moralnych. Ten wątek ma charakter raczej techniczny - generalnie traktuje o racjonalnym doborze środków dla urzeczywistnienia zamierzeń, o zasadach skuteczności, np. dostatecznej energii działania, także gospodarności, najoszczędniej¬szego użytkowania miejsca, czasu, materii i energii. W całej pełni może on być odnoszo¬ny do czynów i zamierzeń moralnych, realizacji celów moralnie godnych. (Wyłania się tu odrębny i drażliwy problem etyczny - relacji celów i środków, wyrażający się m.in. w pytaniu, "czy dobry cel uświęca złe środki"?).
Etyka jako teoria współdziała z pokrewnymi naukami społecznymi. Może ona wywierać bezpośredni wpływ na rzeczywistość moralną. Przede wszystkim jednak wywiera go, występując w całym systemie tych nauk (obejmujących zwłaszcza pe¬dagogikę, psychologię, socjologię), a często także za ich pośrednictwem, w szcze¬gólności zaś teorii wychowania.

MORALNOŚC I KODEKSY MORALNE.
We współczesnych dyskusjach w kwestiach moralności i etyki, ich architektury i roli, istotny jest problem kodek¬sów moralnych.
Pojęciem kodeksu oznacza się spisany i uporządkowany zbiór zasad - nakazów i zakazów moralnych. Wywodzi się ono od łacińskiego słowa coclex - pień, kloc, księ¬ga, spis, wykaz. Wyraża głównie jeden segment moralności - normy, powinności, obowiązki. Często niesłusznie cała sfera moralności, a niekiedy i etyka, sprowadza¬na jest do kodeksu. Propagowanie zaś moralności, troskę o jej poziom sprowadza się do jej kodyfikacji.
Tradycyjnie kodeksom przyznaje się dużą rolę. Przykład tego stanowić może re¬ligijny dekalog (gr. clekulogos, deka - dziesięć) - dziesięć przykazań moralnych. Kodeksy i próby kodyfikacji moralności „postawy kodeksowe", spotykają się z ostrą krytyką. Akcentuje się w niej, że kodeks zakłada szczegółowe i drobiazgowe ustalenie powinności moralnych człowieka. Tymczasem nie jest możliwe ujęcie wszel¬kich zasad, przykazań moralnych w zamkniętym ich wykazie. Rzeczywistość jest złożona i dynamiczna, człowiek może znaleźć się w sytuacji i wobec problemu, któ¬rego nie przewiduje i nie rozwiązuje żaden kodeks - nie pomaga odwołanie się do niego. Podważa się również sens kodeksu. Rodzi on złudne poczucie "moralnego bezpieczeństwa", że jego istnienie i znajomość zapewnia właściwe postępowanie.
Ustalenia kodeksu, w tym ujęciu, są arbitralne i autorytatywne, wymagają mecha¬nicznego posłuszeństwa. Pojęcie "kodeks" wywołuje też złe skojarzenia z kodek¬sem karnym, z normatywnymi aktami prawa, za którymi idzie penalizacja.
Kodeksom i postawom kodeksowym krytycy przeciwstawiają "etykę wartości" - postępowanie oparte nie na formalnych nakazach i zakazach, lecz na przyswojeniu, aprobacie i realizacji wartości. Postawa taka, to również uwzględnianie realnych sytuacji, w których się działa, wybierając na własne ryzyko i odpowiedzialność. Stąd wywodzi się pojęcie "etyki sytuacyjnej". Jest ona negacją "ślepego'' stosowa¬nia się do reguł moralnych - twierdzi, że w konkretnej sytuacji bezwzględne stoso¬wanie danej normy może rodzić zło, czyjąś krzywdę. Np. stosowanie się do nakazu prawdomówności wobec ciężko chorego, co może pogorszyć jego stan, niewczesne ujawnienie prawdy przez "uczynnych" sąsiadów adoptowanemu przez kogoś dziec¬ku, czy w czasie okupacji hitlerowcom ścigającym partyzantów lub Żydów. Krytyka ta i związane z nią stanowisko są w dużym stopniu zasadne. Ale kodeksom można przyznać inny sens i znaczenie. Mogą one stanowić werbalizację zasad postępo¬wania wykształconych w danej zbiorowości, otwarty zbiór uznawanych w niej wartości, katalog zachowań ocenianych moralnie dodatnio. Nie wyczerpuje on spraw moralności - może jednak stanowić pomocniczy jej instrument, ułatwiający poznanie swych powin¬ności moralnych, lepszą w nich orientację. Obok sytuacji złożonych i nieoczekiwanych, wymagających podjęcia własnej decyzji, istnieją też sytuacje proste i powtarzalne, wy¬magające zachowań opartych na znanych i uznanych regułach moralnych.
Szczególną przydatność ujawniają kodeksy w środowiskach zawodowych ¬moralności (etyki) zawodowej, jako środek uzupełnienia przepisów prawnych i służ¬bowych, nobilitacji zawodu, wpływania na niezbędne w nim i społecznie oczekiwa¬ne zachowania profesjonalne. Z takich przeświadczeń wywodzi się wielość takich kodeksów, o których szersze wzmianki pojawią się w rozdz. lll.

ETYKA ŻYCIA GOSPODARCZEGO A ETYKA BIZNESU
Etyka indywidualna a etyka społeczna
- Ekonomia a etyka biznesu
- Życie gospodar¬cze a wartości i wartościowanie moralne
- War¬tość pracy
- Stosunki własnościowe
- Problematyka sprawiedliwości
- Prawo do zysku i bogactwa

MORALNOŚĆ JEDNOSTKI A MORALNOŚĆ ZBIOROWOŚCI.
W re¬fleksji etycznej, a także w praktyce moralnej, różnie są rozkładane naciski na okre¬ślone wartości i zasady moralne - różne są ich konfiguracje. Wartości te i zasady ujawniają się nie tylko w tzw. życiu osobistym, lecz także, na ogół, w ścisłym związ¬ku z praktyczną, społeczną działalnością jednostki i całych zbiorowości - poli¬tyczną i gospodarczą, występując tu w splocie z regularni bezpośrednio polityczny¬mi i ekonomicznymi ("gry" politycznej i ekonomicznej). Toteż wyróżnia się, z tego punktu widzenia, dwa obszary moralności.
Jeden z nich dotyczy postępowania jednostki ludzkiej - do niego odnosi się poję¬cie moralności (etyki) indywidualnej. Drugi - życia zbiorowości ludzkiej, działań zbiorowych i organizujących je instytucji. Tutaj stosowane jest pojęcie moralności (etyki) społecznej.
Określenia te są współcześnie stosowane powszechnie, choć różnie jest pojmowana ich treść. Według jednego z obiegowych poglądów, moralność indywidualną stanowią powinności jednostki ludzkiej wobec niej samej (np. poczucie własnej godności, szacu¬nek dla siebie), natomiast moralność społeczną - te reguły, które dotyczą postępowania jednostek wobec innych ludzi oraz zbiorowości, udziału jednostki w życiu zbiorowym. Taki podział ma pewne uzasadnienie, jednakże jest mało ostry. Bardziej zasadny jest pogląd, według którego na moralność indywidualną składają się normy moralne (war¬tości, wzorce, oceny), które odnoszą się bezpośrednio do postępowania jednostki ludz¬kiej - ona jest jej podmiotem. Obojętnie, czy chodzi o jej zachowanie się względem niej samej, czy względem innych ludzi, o jej udział w życiu zbiorowości.
Moralność społeczną zaś konstytuują te reguły moralne (wartości, oceny, wzor¬ce), które odnoszą się do zorganizowanego życia zbiorowego, do działania grup i instytucji społecznych - one są jej podmiotem. Stosowane jest tu również określenie: "moralność życia zbiorowego".

"ZAKRESY" MORALNOŚCI INDYWIDUALNEJ.
Wartości i normy mo¬ralności indywidualnej dotyczą oczywiście postępowania jednostek ludzkich działa¬jących w zorganizowanej zbiorowości, uwikłanych w różnorodne układy więzi spo¬łecznych i sytuacje społeczne. Określa ona:
- Stosunek człowieka do samego siebie, aspiracje własne i stawiane sobie zada¬nia, akceptowany ideał osobowości i stopień jej rzeczywistego rozwoju.
- Stosunek człowieka do innych jednostek, determinowany przez wartości i zasa¬dy kultury współżycia.
- Stosunek jednostki do zbiorowości, np. narodowej, zawodowej, politycznej - i jej potrzeb, do państwowej organizacji życia zbiorowości.
W każdym z tych przypadków akcent kładziony jest na tzw. cnoty osobiste, wy¬różniające jednostkę, określające jej aspiracje i dążenia. Część tych cnót bywa ozna¬czana mianem zdobiących, dodają, bowiem jednostce moralnego piękna, stanowią jej osobiste wyróżnienie - wysokie poczucie honoru i godności, panowanie nad sobą, wierność sobie. Są one skierowane "na siebie", wyposażenie w nie dostarcza jedno¬stce satysfakcji osobistej i określa jej stosunek do samej siebie. Mniej natomiast obliczone są na przysparzanie jakichś korzyści jej samej lub otoczeniu, choć oczy¬wiście nie są bez znaczenia dla współżycia ludzi. One wyznaczają głównie wspomi¬nany wcześniej nurt perfekcjonistyczny, etyki doskonałości osobistej.
Drugi zespół cnót indywidualnych to tzw. cnoty obywatelskie, dobrego wsp󳬿ycia społecznego. W historii zwane też były one cnotami dobroczynnymi, ich praktykowanie przysparzać, bowiem ma korzyści zbiorowości - sprzyjać pokojowe¬mu współżyciu ludzi, służyć harmonijnej, uładzonej organizacji życia zbiorowego, osiąganiu zamierzonych celów wspólnych. Wyraźny jest instrumentalny charakter tych cnót, ich podporządkowanie potrzebom pragmatycznym. Zalicza się do nich zwłaszcza takie, jak solidarność, sprawiedliwość, tolerancja, życzliwość, wyrozu¬miałość, uspołecznienie, prawdomówność, słowność. Ich zaprzeczeniem zaś są egoizm, zawiść, mściwość, skłonność do agresji, nienawiść.
W przeciwieństwie do pierwszej grupy cnót, związanej z "higieną życia osobistego", te związane są z "higieną współżycia" i oznaczane nazwą etyki solidarnościowej.

Wewnątrzpaństwowa (wewnątrz narodowa) organizacja życia gospodarczego - m.in. system własności, podziału wytwarzanych dóbr, ubezpieczeń społecznych (i zdrowotnych), charakter pracy i prawo do pracy, prawo do strajku, emerytury, poziom warunków materialnych, rola państwa w życiu gospodarczym, polityka podat¬kowa, bezpieczeństwo socjalne, także sprawa zakresu "opiekuńczości" państwa. Do sfe¬ry tej odnoszone są zazwyczaj pojęcia sprawiedliwości i równości, zysku i wyzysku.
Wyróżnienie reguł moralności postępowania indywidualnego i życia zbiorowego nie oznacza ich przeciwstawności. W jednym i drugim przypadku chodzi o te same wartości i reguły moralne (np. uczciwości, odpowiedzialności, sprawiedliwości). Na życie zbiorowe składa się postępowanie konkretnych jednostek ludzkich, określają je ich właściwości moralne. W jednym i drugim przypadku nośnikami lub naruszy¬cielami tych wartości są te same jednostki ludzkie, występujące jednak w różnych układach życia zbiorowości. Chodzi, zatem o różne aspekty, odniesienia, płaszczy¬zny i zakresy przejawiania się moralności. Wartości i zasady moralności indywidu¬alnej i społecznej współwystępują także w praktyce biznesu, jakkolwiek podstawo¬we znaczenie mają tu zasady moralności społecznej, zwłaszcza z zakresu życia go¬spodarczego. Pojęcie biznesu pojmujemy tu, bowiem - wstępnie - jako ogólną działalność gospodarczą, w której mieszczą się wytwarzanie i wymiana, i z którą związane są kwestie własności i zysku, zatrudniania, zarządzania, konkurencji, re¬klamy, negocjacji itp.

ŻYCIE GOSPODARCZE A NAUKI EKONOMICZNE I ETYKA.
W ca¬łość życia gospodarczego w szczególny sposób wikłane są (oprócz techniki, infor¬macji itp.) ekonomia oraz etyka, które wchodzą tu z sobą w swoiste relacje. Te ogólne relacje rzutują też na pojmowanie etyki biznesu.
Nie ma tu miejsca na szersze przedstawienie problematyki ekonomii. Odnotujmy jedynie, że na ogół mówi się o systemie nauk ekonomicznych, który stanowią róż¬ne jej szczeble i dziedziny, co wywołuje też niejasności w ujmowaniu przedmiotu ekonomii. I tak wyróżnia się jej obszar teoretyczny oraz praktyczny. Inaczej eko¬nomię ogólną oraz ekonomiki szczegółowe, stosowane. Miejsce zaś centralne w tym systemie zajmuje ekonomia polityczna (lub społeczna), jako abstrakcyjna wie¬dza o procesach produkcji i podziału oraz prawach, jakim one podlegają, dająca jednak podstawy do podejmowania racjonalnych decyzji.
Wspólnym przedmiotem całej ekonomii (także historii, geografii i statystyki gospodarczej) jest rzeczywistość gospodarcza. Ona zaś obejmuje podłoże ma¬terialne wytwarzania (zasoby surowcowe, zakłady produkcyjne, zaplecze tech¬niczne, ziemia, środki transportu itp.) oraz system stosunków społecznych, za¬leżności między jednostkami i ich grupami - np. między właścicielami a pracow¬nikami, producentami i konsumentami, konkurentami na rynku, podmiotami życia gospodarczego i władzą polityczną.
Wiedza ekonomiczna pełni funkcje instrumentalne wobec potrzeb i strategii osiągania celów biznesu, przekształcając się w reguły skutecznego postępowania, służy racjonalnemu wyborowi form i kierunków działania, jego efektywności.
Ekonomia zawiera, więc - jak etyka - zarówno aspekt opisowy, zajmując się opi¬sem i badaniem zjawisk i procesów życia gospodarczego w ich różnych przejawach historycznych, jak i normatywny, o ile ma za zadanie ustalanie zasad gospodarowa¬nia przynoszących optymalne korzyści materialne.
Uważa się, że opisowy aspekt ekonomii spełnia funkcję pomocniczą (jak np. so¬cjologia, nauka historii) wobec etyki społecznej. Natomiast ekonomia w swym aspek¬cie normatywnym różni się od etyki społecznej - ma odrębne od niej cele. Jej celem jest właśnie formułowanie reguł skutecznego działania gospodarczego.
Główny przedmiot zainteresowań ekonomii stanowi produkcja i wymiana, jej aspekty materialne. Współcześnie coraz silniejsza staje się tendencja do stosowania metod matematycznych, które nadają teoriom ekonomicznym bardziej naukowy cha¬rakter, zawężając jednak ich zasięg przez odwrażliwienie na aspekty jakościowe działalności gospodarczej. Tendencja ilościowego przedstawiania procesów ekono¬micznych i lekceważenie ich aspektów jakościowych stanowi istotną barierę przed wprowadzaniem etyki do ekonomii.
Ekonomia normatywna stawia sobie za zadanie stworzenie idealnego modelu gospodarczego i optymalnego wzorca postępowania w świecie gospodarki. Wszak¬że stojące za ekonomią odmienne ideologie prowadzą do wielości tych modeli. Stąd określanie ekonomii jako teorii stronniczej, zwłaszcza w odniesieniu do kwestii po¬działu dóbr w skali krajowej i międzynarodowej.
Niezmiennym przedmiotem zainteresowań etyki jest człowiek. Jej celem jest for¬mułowanie reguł słuszności, obliczonych na osiąganie dóbr moralnych. Posługuje się ona moralnymi kryteriami, normą moralną.

Czy więc można pogodzić "zimną", wyrachowaną ekonomię z etyką? A w związ¬ku z tym - czy można pogodzić biznes z etyką? Czy możliwa jest etyka w biznesie? Nim w następnym rozdziale szerzej rozważymy tę kwestię, sformułujmy wcześniej jeszcze kilka uwag.
Zjawiska i procesy gospodarcze były w całej historii cywilizacji przedmiotem oglądu i osądów etycznych wespół z całością życia społecznego. Wyodrębnionymi przedmiotami analiz ekonomicznych stały się w czasach nowożytnych, kiedy to zro¬dziły się i zaczęły rozwijać nauki ekonomiczne.
Wraz z ich rozwojem, zwłaszcza współcześnie, na znaczeniu nabrał problem wzajemnej relacji ekonomii i etyki, zwłaszcza na tle gwałtownego i niekontrolowa¬nego rozwoju wytwarzania i techniki, przynoszącego także negatywne skutki w skali globalnej. Takie jak zbrojenia zagrażające istnieniu gatunku, dewastacja śro¬dowiska naturalnego, grabieżcza eksploatacja bogactw naturalnych, coraz bardziej oddalające się od siebie bieguny bogactwa i nędzy, wzrost bezrobocia itp. Wszystko to wymaga analizy i oceny tych zjawisk również w perspektywie filozoficznej i etycz¬nej, uwzględniania tej perspektywy w strategii rozwoju społecznego. W warun¬kach tych "Moralność nie jest sprawą mniej ważną niż największe osiągnięcia me¬chaniki i biologii" (P. Teilhard de Chardin). Niezbędne jest dokonywanie właści¬wych wyborów jego kierunków, przewidywanie kompleksu skutków podejmowanych decyzji. Odpowiedzialność za nie ponoszą nie tylko ekonomiści - i politycy - ale także przedstawiciele innych nauk - jak socjologia, psychologia społeczna, filozofia oraz etyka. W wyborach tych, w całej organizacji procesów gospodarczych koniecz¬ne jest respektowanie wartości i wymogów moralnych.
Jedną z trudności, jakie napotyka ekonomia - podobnie jak i etyka - jest niepełna zgodność, a ściślej rozbieżność, teorii z życiem praktycznym. Nierozstrzygalny przez samą ekonomię jest też problem występujących sprzeczności między intere¬sem społecznym (grupowym, ogólnonarodowym) a interesami jednostek. Próbę rozwiązywania tych sprzeczności podejmuje etyka - ma to istotne znaczenie na grun¬cie etyki biznesu.
Niechęć przedstawicieli ekonomii do rozważań filozoficznych i etycznych doty¬czących wartości moralnych, prawdy, sprawiedliwości, odpowiedzialności, prowa¬dzi z reguły do utrwalania się koncepcji utylitarystycznych. Z drugiej zaś strony coraz częściej mówi się o wprowadzaniu filozofów - filozofii - do zakładów pracy, o roli refleksji filozoficznej dla organizacji, wytyczania kierunków i osiągania efek¬tów nie rodzących konfliktów społecznych.
W kwestii relacji ekonomii i etyki można, przeto wyodrębnić trzy stanowiska:
- Ekonomię i etykę pojmuje się jako dziedziny formułujące sprzeczne, wykluczające się dyrektywy działania - stosowanie się do reguł etycznych z tego punktu widzenia może utrudniać efektywną działalność gospodarczą, lub jej wręcz przeszkadzać.
- Ekonomię i etykę traktuje się jako dziedziny, paralelne, nie oddziałujące na siebie ("każda sobie...").
- Dostrzega się ich pokrewieństwo i współzależność, zachodzącą między nimi interakcję.
Za tym ostatnim poglądem przemawia najwięcej argumentów, jakkolwiek i dwa pierwsze mają potwierdzenie praktyczne.
Pojęcie "ekonomika", „warunki materialne", „produkcja" kojarzą się z tym, co obiektywne, co funkcjonalne niezależnie od woli i świadomości ludzi, mocą we¬wnętrznych praw i wykluczając czynnik subiektywny. Moralność zaś traktowana bywa jako zjawisko mieszczące się całkowicie w dziedzinie świadomości ludzi, stanowią¬ce, przeto czynnik subiektywny. Na fakty ekonomiczne składają się jednak m.in.:
a) praca,
b) nauka,
c) zarządzanie,
d) środki trwałe.
Nieodzownym składnikiem pracy, nauki i zarządzania jest świadomość, także moralna, stanowi ona, przeto istotny ele¬ment życia ekonomicznego.
Ekonomia operuje również wartościami, choć odnosi je do sfery materialnej, do pracy i towaru. Z ekonomii pojęcie wartości przeszło (w w. XIX) do filozofii oraz etyki. Pojęcie wartości łączy, więc te dyscypliny - problemem jest to, jak są one w nich rozu¬miane, a zwłaszcza jak pojmowana jest relacja wartości moralnych oraz materialnych, organizacyjnych, sprawnościowych. Określony kształt życia ekonomicznego jest ide¬ałem moralnym społeczeństwa lub poszczególnych jego grup. Ten ideał ekonomiczny wyraża aspiracje moralne zbiorowości, a zarazem stanowi impuls jej aktywności. W tym sensie warunki materialne są przedmiotem nie tylko oceny, lecz i moralnych postulatów.
Ideał ów, a tym samym polityka gospodarcza, kierunki świadomie organizowanej wytwórczości, postępu technicznego, opiera się na niezbędnym minimum akcepto¬wanych wartości moralnych. Stanowią one jakby założenia wstępne, moralne wa¬runki procesów ekonomicznych.
Dość powszechnie np. do wartości, których aprobata jest niezbędna dla rozwoju współ¬czesnej techniki i produkcji, zalicza się m.in. dążenie do rozwiązań optymalnych, okre¬ślony wzór sukcesu i prestiżu jednostki, rozwój osobowości, inicjatywę, a także pa¬triotyczny ideał roli i miejsca narodu w świecie, Ujawnia się tu, więc szerszy kon¬tekst ideologiczny procesów ekonomicznych. Współdecyduje on o kierunkach rozwoju ekonomicznego.
W naukach ekonomicznych zawarte są, można tak rzec, wewnętrzne wymogi moral¬ne. Mają one charakter prakseologiczny - ale prakseologię, jak widzieliśmy, można również zaliczyć do etyki. Wskazania prakseologii ekonomia może czerpać z etyki - ale jest też władna sama je formułować. Obejmują one zaś, obok zasad racjonalności, oszczęd¬ności wydatkowania energii, sprawnej organizacji, zasady optymalnego zaspokajania podstawowych potrzeb (w zakresie np. ochrony życia, zdrowia, powszechnej edukacji) oraz zgodnego współdziałania, współpracy itp.
Formy życia gospodarczego, dominujące w nim reguły ekonomiczne oraz moralne wywierają również wpływ na całość życia społecznego - w tym na moralność i obyczaje społeczeństwa. M. Ossowska zwracała swego czasu uwagę (w „Socjologii moralności"), analizując przemiany zachodzące w stylu życia społeczeństwa amerykańskiego, ob¬umieranie moralności purytańskiej, że jest to rezultatem m.in. rozwoju sprzedaży ratalnej, systemu reklamy itp. Współcześnie dochodzą do tego nowe zjawiska - jak konsumpcyjny kredyt bankowy, rozwój turystyki, transportu i komunikacji (np. in¬ternetowej), międzynarodowej wymiany handlowej. Wywiera to wpływ i na nasze społeczeństwo (także na poziom przestępczości).
Nie tylko ideały i pojęcia moralne mogą być wyrażane w języku ekonomii (czy poli¬tyki). Także cele i przedsięwzięcia ekonomiczne mogą być wyrażane w kategoriach moralności (skutków moralnych)-szczęścia, godności ludzkiej, poczucia pełnoprawno¬ści obywatelskiej, bezpieczeństwa socjalnego. Realizacja dobra może być skuteczna lub nie - może się kończyć na "dobrej woli", jeśli nie jest wsparta rozwiązaniami praktycz¬nymi (dotyczącymi, np. trwałości rodziny, prorodzinnej polityki społecznej, sprawiedli¬wości). Natomiast ekonomiczne dyrektywy skutecznego gospodarowania podlegają ocenie etycznej ze względu na ich moralne skutki.
W pewnym sensie można i należy wyodrębnić takie wartości i zasady, które mają charakter czysto moralny, w odróżnieniu np. od ekonomicznych czy poli¬tycznych - ogólnie biorąc pragmatycznych. Należą do nich np. wartości godno¬ści ludzkiej, szczęścia, zaufania, uczciwości. Rzecz w tym, że prezentują je i realizują ludzie w swej działalności zawodowej, wytwórczej, politycznej. Ucie¬leśniają się one - lub są naruszane - w życiu gospodarczym i politycznym, które warunkuje zakres i stopień ich realizacji.
Nie do przyjęcia są w odniesieniu do całości życia gospodarczego rozwiązania skrajne - utylitarne, liczące się jedynie z ekonomicznymi, doraźnymi korzyściami i zasadami działania, lub moralistyczne, absolutyzujące jednostronnie jedynie war¬tości i zasady moralne w tym działaniu. Niezbędne natomiast jest stosowanie zarówno kryteriów ekonomicznych, jak i kryteriów moralnych. Ekonomia i etyka mogą, więc współdziałać w godzeniu "najlepszych" rozwiązań teoretycznych oraz nastro¬jów społecznych i przekonań wszystkich podmiotów procesów gospodarczych.

WARTOŚĆ I MORALNOŚĆ PRACY.
Praca ludzka jest podstawą życia gospodarczego oraz przedmiotem, do którego odnosi się moralność, a moralność społeczna w szczególności.
Problematyka pracy ludzkiej jest ściśle powiązana z kwestiami sensu istnienia, szcz꬜cia, losu ludzkiego, a także postępu społecznego, sprawiedliwości. Toteż występuje ona w programowych dokumentach Kościoła i partii politycznych, w traktatach filozoficz¬nych i kodeksach moralnych, w dziełach literatury pięknej, w poezji i w sztuce.
Znajduje wyraz w różnorodności koncepcji życia, wizji człowieka i jego życia, jest treścią wielu haseł, także przysłów. Jedne z nich wskazują na wartość pracy, sławią ją - inne jej przeczą. "Praca stworzyła człowieka". "Praca karą za grzech pierworodny człowieka", „w pocie czoła pracować będziesz", „Oszczędnością i pracą ludzie się bogacą", "Módl się i pracuj".
W historii cywilizacji różne były ujęcia "wartości" i roli ludzkiej pracy. W ide¬ologiach arystokracji zawarta była głęboka pogarda dla pracy i ludzi pracy - pracę produkcyjną traktowano w nich jako czynność hańbiącą i poniżającą człowieka "do¬brze urodzonego".
Jednocześnie już w starożytności, następnie w epoce feudalizmu, zwłaszcza w ideologii chrześcijańskiej, zaczął się kształtować motyw pracy jako konieczności życiowej, zaczęto dostrzegać jej użyteczność. Uznano ją za źródło dostatku, po¬zwalającego praktykować cnoty jałmużny oraz miłosierdzia. Praca służąca osiąga¬niu dóbr materialnych potraktowana została jako godna pochwały - także i dlatego, że sprzyja kształtowaniu cnót.

Rozwój kapitalizmu spowodował, że praca sprowadzona została do czysto ziemskiej przydatności, stając się źródłem bogactwa społecznego i indywidualnego. Bogactwo uznawano za podstawę życia godnego. Bieda, głód, nędza rodzi występek, bogactwo rodzi życie godne i cnotliwe. Posiadasz tyle, ile i jak pracujesz. Bogactwo wiązano z własną wolą pracy i walorami osobistymi (oszczędność, rozsądek, pracowitość) - nędzę z brakiem tych walorów. Rzetelna praca daje każdemu równe szanse.
Współcześnie żywotna jest personalistyczna koncepcja pracy ludzkiej - podkre¬ślanie jej rangi i roli dla rozwoju osobowości człowieka, dla jego godności. Przez pracę człowiek się "staje" - samorealizuje i wzbogaca wewnętrznie. Takie znaczenie przypisuje się jej w marksizmie, akcentuje się je w społecznej nauce Kościoła. Czyni tak zwłaszcza Karol Wojtyła w wielu swych rozprawach, a jako papież dał temu wyraz m.in. w encyklice "Laborem exercens". Rolę tę spełniać może praca nie wyniszczająca człowieka oraz dobrze zorganizowana, sprawiedliwie wynagradzana, satysfakcjo¬nująca człowieka, który jest w procesie pracy traktowany podmiotowo.
Takie pojmowanie wiąże się z uznaniem za elementarne prawo człowieka do pracy - podobnie jak prawo do życia, szczęścia, godności - możliwości uzyskania pracy oraz niezbędnych kwalifikacji pracowniczych. Wyższym szczeblem spełnie¬nia tego warunku jest możność uzyskania pracy i kwalifikacji zgodnie z indywidual¬nymi zainteresowaniami, preferencjami, aspiracjami i zdolnościami.
Moralnym problemem w świecie współczesnym jest w tym świetle bezrobocie, stwarzające nie tylko sytuację braku środków do życia, ubóstwo, ale i rodzące po¬czucie upokorzenia, spadek poczucia własnej wartości i przydatności. Masowe bez¬robocie uznawane jest za jeden z czynników sprzyjających przestępczości i demora¬lizacji. Problem ten występuje i w naszym kraju, zwłaszcza w wyniku ustrojowej transformacji. Stąd jednym z trwałych celów polityki społecznej staje się zmniej¬szanie bezrobocia, zarówno przez tworzenie nowych stanowisk pracy, jak i eduka¬cję, przekwalifikowywanie, przystosowanie bezrobotnych do wykonywania nowych zawodów. Jest to zadanie zarówno państwa, jak i biznesu.
Jest to problem globalny - występuje też w Europie Zachodniej. Co dziesiąty obywatel zjednoczonej Europy nie ma dziś pracy, co daje 18 mln bezrobotnych, toteż 21 listopada 1997 r. w Luksemburgu rozpoczął się specjalny szczyt Unii Euro¬pejskiej w sprawie walki z bezrobociem na najbliższe pięć lat. Szkolenie zawodowe powinno objąć tam 20 % pozbawionych pracy - obecnie objęło tylko 10%.
Problem pracy jako wartości, prawa do pracy, wiąże się z szerokim problemem moralności pracy. Często używane jest też pojęcie etosu pracy.
Reguły moralności pracy można ująć w trzy podstawowe grupy:
- dotyczące bezpośrednio stosunku człowieka do procesu pracy, domagają się one zwłaszcza obowiązkowości i odpowiedzialności pracowniczej, rzetelności i so¬lidności, twórczego traktowania swych zadań, zdyscyplinowania, także doskonale¬nia kwalifikacji;
- dotyczące stosunków zachodzących w środowisku pracowniczym - współdzia¬łania ludzi w procesie pracy. Określają one zarówno rówieśnicze stosunki pracowni¬cze, jak i relacje pionowe: przełożeni - podwładni;
- dotyczące stosunku pracownika do zatrudniającej go firmy, przedsiębiorstwa ¬dbałości o jego dobro i prestiż, dobre imię i rozwój, uczciwość i lojalność wobec pracodawcy.
Warto tu odnotować, że np. teoretycy analizujący w ubiegłych latach "japoński sukces gospodarczy'' byli zgodni, iż najważniejszym jego czynnikiem jest właśnie stosunek do pracy i zakładu pracy, podając m.in. przykłady ogromnej liczby sugestii zgłaszanych w zakładach Toyota, a dotyczących redukcji kosztów wytwarzania oraz podnoszących jego wydajność i jakość.
Odrębna jest kwestia pracowitości. Cechę tę od wieków uznawano za pozytywną. Współcześnie jednak zjawisko to przybrało poddawaną krytyce postać tzw. pracoholi¬zmu, polegającego na całkowitym oddawaniu się pracy, w imię zawodowych ambicji i sukcesu, kosztem życia osobistego, rodzinnego, wypoczynku itp. (Z badań przeprowa¬dzonych przez Sopocką Pracownię Badań Społecznych w czerwcu 1997 r. wynika, że chęć pracy ponad 51 godzin tygodniowo najczęściej deklarują kierownicy różnych dzie¬dzin życia gospodarczego - oni też, oraz studenci, chcą najlepiej zarabiać. Większość Polaków chce pracować ok. 40 godzin i zarabiać do 1 tys. zł miesięcznie netto).
Problematyka pracy jest skoligacona z wieloma fundamentalnymi zagadnieniami życia społecznego, w tym ustrojowo-politycznymi, ekonomicznymi, ideologicznymi.


SPORY WOKÓŁ KWESTII STOSUNKÓW WŁASNOŚCIOWYCH.
Pod¬stawową kwestią życia społecznego - angażującą filozofię, etykę, ekonomię, prawo - jest kwestia form własności środków wytwarzania. Jakkolwiek dla środowisk biznesu pod¬stawowe znaczenie ma określenie własności w sensie ekonomicznym i prawnym, to nie jest też dla tych środowisk - i dla społeczeństwa w ogólności - bagatelna kwestia określenia jej w sensie moralnym. Tu nie idzie już o opis tych form, lecz o model, aprobowaną moralnie, "uświęconą" formę własności, jej moralną ocenę. To zaś ma znaczenie nie tylko dla etyki biznesu, ale i dla uzasadnienia jego istnienia.
Podstawą istnienia biznesu jest wolny rynek i własność prywatna środków wy¬twarzania oraz wszystkiego, co jest niezbędne dla tego procesu i wymiany jego pro¬duktów. Podstawą moralnej legitymizacji biznesu i jego działania jest moralna le¬gitymizacja tej formy własności.
W całej historii odwoływano się do dwóch rodzajów jej uzasadnień:
- teoretycznych, filozoficznych, teologicznych, etycznych - powołując się na prawo natury, naturę człowieka, Boga, wolność, prawa człowieka itp.;
- pragmatycznych, wskazując na zdolność wyzwalania przez nią energii ludz¬kiej, ambicji i przedsiębiorczości, na jej efektywność i skuteczność.
- Do podobnych rodzajów argumentów sięgała i krytyka tej formy własności oraz idea własności kolektywnej (społecznej, państwowej) - zwłaszcza radykalna kryty¬ka marksistowska, socjalistyczna. Dowodziła ona, iż własność prywatna jest:
- niemoralna, rodzi wyzysk i niesprawiedliwość, poniżenie człowieka, panowa¬nie człowieka nad człowiekiem, konflikty i wrogość między ludźmi;
- nieefektywna, hamuje rozwój społeczny, stanowi formę przeżytą historycznie, sama jest swoim grabarzem.
Z tego punktu widzenia własność społeczna ma pełne uzasadnienie moralne, za¬pewnia sprawiedliwość i rozwój. Stanowi nie tylko konieczność historyczną, ale i moralnie wyższą formę własności.
Współcześnie mówi się niekiedy o "trzeciej drodze" - pośredniej między własno¬ścią prywatną (kapitalizmem) oraz społeczną (socjalizmem) - o "uspołecznionej własności prywatnej", "uspołecznionym wolnym rynku" itp.

Każda z tych form własności ma współcześnie swoich programowych rzeczni¬ków – stoją za nią określone doktryny społeczno-polityczne. Tutaj zasygnalizujemy je w ogromnym skrócie.
Wizję własności społecznej i rewolucyjny program jej urzeczywistniania sformuło¬wali w XIX w. twórcy wspomnianej ideologii marksistowskiej. Poczesne miejsce zaj¬mowała w niej teoria walki klas, tocząca się między posiadającymi i nie posiadającymi, wyzyskującymi i wyzyskiwanymi. Miała ona doprowadzić do uspołecznienia własności - odebrania jej z rąk prywatnych posiadaczy i oddania we władanie i pod kontrolę ludzi pracy, co miało zapewnić dobrobyt, harmonię społeczną i pokój. W Europie, jak wiado¬mo, realizacja tej koncepcji nie powiodła się, przynosiła ona skutki ujemne, ofiary i opór.
Od XVIII w., i nadal aktualnym, czołowym rzecznikiem własności prywatnej, wolnego rynku, jest doktryna liberalizmu, występująca w wielu postaciach, roz¬wijająca się i ewoluująca do dzisiejszej jego odmiany - neoliberalizmu i jemu podobnych. W każdej z tych postaci liberalizm opowiada się za niezbywalnym prawem człowieka do posiadania środków wytwarzania, za naczelną wartość uznaje wolność, także dysponowania swą własnością, wolną wymianę, oraz in¬dywidualność ludzką, równe prawa do wolności, dobro i prawa jednostki, co wiąże się m.in. z postulatem ograniczenia funkcji państwa. Gwarancją wolności jednostki jest w tym ujęciu własność. Towarzyszyła temu wiara w postęp i har¬monię interesów jednostkowych. Jedyną granicą wolności jest wolność innych. Współcześni reprezentanci liberalizmu - neoliberalizmu - dostrzegając rolę ety¬ki w życiu gospodarczym, są na ogół skłonni przypisywać jej znaczenie jedynie instrumentalne wobec wymogów ekonomii, doraźnych celów i korzyści ekono¬miczno-produkcyjnych.
Trzecią, żywą współcześnie koncepcję własności głosi Kościół katolicki - od końca XIX w. (Encyklika "Rerum Novarum" Leona XIII, 1891 r.) rozwija się intensywnie katolicka nauka społeczna. Dostrzegano w niej od początku wady kapitalistycznego ustroju społeczno-gospodarczego (m.in. pod wpływem mark¬sizmu), krytyczne położenie klasy robotniczej, akcentowano nie tylko indywi¬dualny, ale i społeczny charakter własności, dobro wspólne, sprawiedliwość w zakresie pracy i płacy. Katolicka nauka społeczna rozwinęła się zwłaszcza w okresie pontyfikatu Jana Pawła II, m.in. za sprawą encyklik "Laborem exercens" oraz "Centesimus Annus", wydanąw stulecie "Rerum Novarum".
Od czasów św. Tomasza z Akwinu w Kościele przez wieki uznawano wła¬sność prywatną za jedynie zgodną z wyrażającym intencje Boga, wiecznym pra¬wem natury. Natomiast w początkach XX w. w tomizmie pojawił się pogląd, iż z prawa natury wynika jedynie prawo do korzystania z własności i dóbr mate¬rialnych, często dodając: do słusznego korzystania. Błędne natomiast jest prawno naturalne uzasadnienie własności prywatnej. Podmiotem własności może być zarówno jednostka, jak państwo lub społeczeństwo w ogólności - przy respekto¬waniu zasady, że wszyscy obywatele mają jednakowe prawo do korzystania z dóbr materialnych. Pogląd taki podzielał Jan XXIII ("Mater et Magistra" i "Pa¬cem in Terris") oraz Paweł VI ("Populorum progressio"). Pogląd ten, zawierają¬cy także krytykę własności prywatnej - obok krytyki idei komunizmu - jako źró¬dła zła społecznego, był żywy i wśród polskich przedstawicieli katolickiej nauki społecznej występował także w wypowiedziach Jana Pawła I I. Kościół unikał jednoznacznego opowiadania się za określoną formą własności - ustroju społeczno-gospodarczego. Domagał się natomiast m.in. łagodzenia nierówności spo¬łecznych, głosił zasadę solidaryzmu społecznego w duchu miłości bliźniego, godziwego wynagrodzenia pracowników przez pracodawców, uczciwej pracy pracowników, dziele¬nia się przez właścicieli swym zyskiem ze społeczeństwem, świadczeń na zaspokajanie potrzeb ogółu. To właśnie miało oznaczać ową trzecią drogę społeczno-ustrojową. Stop¬niowo jednak katolicka nauka społeczna ewoluowała w kierunku wyraźnego dzisiaj opo¬wiedzenia się za własnością prywatną jako zgodną z prawem natury. Przy zachowa¬niu krytyki kapitalizmu niesprawiedliwego, "dzikiego" - jest to aprobata kapitalizmu "z ludzką twarzą, etycznego, nie redukującego człowieka do poziomu producenta i konsu¬menta, sprzyjającego rozwojowi jego osobowości i budowaniu dobra wspólnego.
Na gruncie lansowanych przez wszystkie wymienione orientacje haseł wolności, demokracji, sprawiedliwości, równości, odpowiedzialności - choć każda z nich ina¬czej je pojmuje - rozwijały się współcześnie etyka społeczna, etyka życia gospodar¬czego oraz etyka biznesu.

ZASADA SPRAWIEDLIWOŚCI.
Z zagadnieniami życia gospodarczego, wy¬twarzania i podziału, pracy, własności, ściśle powiązana jest problematyka, sprawiedli¬wości oraz równości. Należy ona do podstawowych w obszarze moralności społecznej.
Pojęcia sprawiedliwości i równości należą do najczęściej używanych w pro¬gramach społecznych. Odwołują się do nich wszelkie ruchy rewolucyjne, szcze¬gólne znaczenie przywiązywał do nich marksizm. Duży nacisk na wartości spra¬wiedliwości i równości kładzie katolicka nauka społeczna, występują one w en¬cyklikach papieskich. Są obecne w podstawowych dokumentach społeczności międzynarodowej - np. w Deklaracji Praw Człowieka. A zarazem są one wielo¬znaczne i nadużywane, podatne na frazeologię, m.in. populistyczną.
W historii ukształtowały się trzy sposoby pojmowania zasady sprawiedliwości:

- Pojmowanie jej jako właściwości indywidualnego postępowania ludzkiego: człowiek sprawiedliwy to w tym ujęciu tyle, co człowiek prawy, obiektywny w ocenach siebie i innych ludzi, oddający każdemu co mu się słusznie należy.
- Pojmowanie sprawiedliwości jako cechy systemu państwowo-prawnego i sposo¬bu jego funkcjonowania: także w tym przypadku głównym jej symptomem są obiektywne i jednakowe dla wszystkich kryteria oceny zasług i win obywateli danego państwa.
- Pojmowanie sprawiedliwości jako cechy stosunków społecznych i sposobu wzajemnego traktowania się określonych grup - klas społecznych. Jest ona za¬przeczeniem przywilejów jednych grup wobec drugich, wyzysku, panowania jed¬nych nad drugimi.
Współcześnie za zgodne z wymaganiami sprawiedliwości uznaje się przeciw¬działanie zjawisku tworzących się i coraz bardziej oddalających od siebie biegunów bogactwa i niedostatku w świecie. Do przyczyn tych zjawisk należą- np. w krajach Afryki - nierówności społeczne, opóźnienia i nierówności w rozwoju cywilizacyjnym i związane z tym trudności ekonomiczne, niedomagania w działalności instytucji państwowych, także działalność klikowa i mafijna, zagrabia¬nie dóbr materialnych przez ekipy sprawujące władzę, walki plemienne, itp.
Trzeci raport Klubu Rzymskiego ogłoszony w r. 1976 pod nazwą: "O nowy ład międzynarodowy" dotyczy w istocie stosunków ~ między wysoko rozwiniętymi krajami kapi¬talistycznymi i krajami "Trzeciego Świata". Domaga się stopniowego zmniejszania prze¬paści dzielącej te dwie grupy krajów i ukształtowania nowego typu stosunków między nimi, korzystnych dla wyrównywania szans rozwoju krajów słabo rozwiniętych. Zda¬niem współczesnego filozofa Karla Poppera zamiast dążyć do budowania idealnego społeczeństwa należy koncentrować się na zwalczaniu zjawisk, których można uniknąć: niesprawiedliwości, wyzysku, cierpienia, nędzy i bezrobocia. Jest to kwestia sprawiedliwego podziału dóbr w skali międzynarodowej i krajowej. Sprawiedli¬wość w tym znaczeniu odnoszona też jest do zapłaty za pracę oraz do zysku.
Poczynając od Arystotelesa wyróżnia się dwie formy sprawiedliwości pojmowanej jak w drugim i trzecim z wyodrębnionych powyżej przypadków: sprawiedliwość retry¬butywną i dystrybutywną.
Sprawiedliwość retrybutywna (albo wyrównawcza) odnosi się zwłaszcza do sfery "zasług i win'', rozdziału "nagród i kar” i polega na zastosowaniu zasady „równym za równe”, a więc zasady ekwiwalentności, wyrażającej równowartość dóbr i czynów, przeniesionej z dziedziny ekonomicznej (ekwiwalentność dóbr materialnych) w dzie¬dzinę prawa i moralności. Domaga się np. "sprawiedliwej ceny" płaconej wytwórcy za jego produkt (usługi), odpowiadającej poniesionym przez niego nakładom i kosz¬tom, wysiłkowi oraz ryzyku.
Sprawiedliwość dystrybutywna (rozdzielcza) odnosi się natomiast zwłaszcza do podziału dóbr i wyraża się w zasadzie: każdemu to, co mu się słusznie należy, a więc jednemu więcej, drugiemu mniej, w zależności od udziału w zbiorowym wysił¬ku. Jest to, więc m.in. kwestia sprawiedliwego wynagradzania, odpowiadającego wkładowi pracy w uzyskany sukces - rozdziału uzyskanych korzyści stosownie do skali i jakości tego wkładu.

PRAWO DO ZYSKU I BOGACTWA.
Istotą działania biznesu jest osiąganie korzyści, zysku - z nim wiąże się pojęcie sukcesu i efektywności. Zysk ma oznaczać bogactwo, uprawianie biznesu także gromadzenie bogactwa.
I te pojęcia oraz dotycząca ich kwestia są niezwykle kontrowersyjne, tak w wy¬miarze teoretyczno-ideologicznym, jak i w wyobrażeniach potocznych. W historii myśli ludzkiej również zajmowano zasadniczo różne stanowiska w kwestii prawa do zysku i bogacenia się. W koncepcjach poddających stanowczej krytyce i negacji prywatne posiadanie środ¬ków wytwarzania (np. w marksizmie), zysk utożsamiany jest z wyzyskiem cudzej pracy i tym samym negowany, także na płaszczyźnie moralnej.
W koncepcjach aprobujących własność prywatną aprobowana jest, także moralnie, i sama zasada zysku, jako wynik prowadzenia interesu, działalności biznesowej prowa¬dzonej rozumnie i efektywnie. Ale w tym momencie pojawiają się sprzeczne tendencje i poglądy w kwestii sposobów osiągania zysku i dopuszczalnych jego granic.
Po jednej stronie można, więc spotkać poglądy dopuszczające "wszelkie chwyty" dla osiągnięcia maksymalnego zysku, odrzucające wszelkie jego ograniczenia. Tak powstaje zysk i w wielu odczuciach potocznych. Jeden ze stereotypów głosi, że pierw¬szy milion biznesmena pochodzi z kradzieży - dopiero następne są zarabiane uczci¬wie. Prowadzenie interesu, osiąganie zysku i gromadzenie majątku wiąże się w tych odczuciach z praktykami godzącymi w elementarne poczucie moralne - z naduży¬ciami, oszustwem, kłamstwem, nieuczciwością.
Problem polega na tym, że są to określenia nieostre, trudno też o praktyczną ich wykładnię - a zwłaszcza egzekwowanie ich zawartości. Zwraca się też uwagę i na to, że w praktyce trudno odróżnić dążenie do nieograniczonego, nieuzasadnionego zy¬sku, od racjonalnego dążenia do maksymalizacji zysku, stanowiącego bodziec roz¬woju gospodarczego i wolnej rynkowej. Tu znów może pojawiać się rozdźwięk między pragmatyzmem a wymogami moralnymi - ściślej, między trzeźwą kalku¬lacją, naturalnym i racjonalnym działaniem, a abstrakcyjnymi, bezsilnymi wezwa¬niami moralnymi.
Jeszcze bardziej złożona jest kwestia bogacenia się. Dążenie do bogactwa - za¬sobności, dostatniego życia, posiadania pożądanych dóbr materialnych - uznać moż¬na za właściwość nie tylko ludzi biznesu" i motyw osiągania maksymalnego zysku, ale i cechę ludzi w ogóle, za główny motyw zdobywania wykształcenia i kwalifika¬cji; ubiegania się o "dobrą' pracę, efektywnego jej wykonywania.
Kwestia bogactwa i ubiegania się o dobra materialne powiązana jest z filozoficz¬nymi koncepcjami życia człowieka, jego celów i wartości. Znajduje to wyraz m.in. w obiegowej alternatywie: " mieć czy być ". (Tak też brzmi tytuł jednej z prac E. From¬ma), a także w potępieniu chciwości, "przeklętej żądzy złota", prowadzącej do nie¬nawiści i zbrodni itp. W tej kwestii ścierają się dwie sprzeczne tendencje. Jedna zaleca ograniczanie się w dążeniu do posiadania rzeczy, zaleca „bogactwo wewnętrz¬ne" - przeżyć, doznań, zainteresowań, rozwój osobowości. Skrajną odmianą tej ten¬dencji jest ascetyzm, programowe wyrzekanie się dóbr materialnych i korzystania z nich. Druga uznaje wartość dóbr materialnych i przyznaje człowiekowi prawo do ich osiągania, domagając się ewentualnie harmonizowania posiadania i konsumpcji materialnej z rozwojem duchowym.

W środkach masowego przekazu sąsiadują ze sobą - pozornie zgodnie - reklama luksusowych towarów, na kupno, których wielu nie stać - i wezwania do tego, by prymat dawać wartościom duchowym nad materialnymi. To pierwsze skierowane jest do zasobnych w środki materialne. To drugie - do "malucz¬kich" i ubogich. Jednych wzywa się do bogacenia, uczy kultu pieniądza ("poznaj siłę swoich pieniędzy", samochód wysokiej klasy "to twój styl życia") - drugich do skromno¬ści i kontentowania małym.

Z badań przeprowadzonych przez CBOS w październiku 1997 r. wynika zaś, że w Polsce pogłębia się rozwarstwienie majątkowe społeczeństwa. Coraz lepiej wiedzie się kadrze kierowniczej, ludziom z wyższym wykształceniem. Pogarsza się sytuacja rodzin wielodzietnych, ludzi, którzy już wcześniej znajdowali się w złym położeniu. Aż dwie piąte rodzin żyje w "sferze ubóstwa" (40%).
Na gruncie uznania prawa do własności i związanego z nią zysku nie kwestionuje się też prawa do bogacenia się - osiągania wysokiego standardu materialnego, ponadprze¬ciętnego poziomu konsumpcji. Wiążąc bogactwo z zyskiem wiąże się je jednak ze "słusz¬nym zyskiem''. Ponadto, z pozycji etyki, formułowana jest krytyka egoistycznego ko¬rzystania z bogactwa oraz zgłaszane są postulaty świadczeń przez ludzi majętnych na rzecz społeczności. Są to, więc postulaty (zgłoszone m.in. przez katolicką naukę społeczną) czynienia "słusznego użytku ze swego bogactwa' - łożenia na rzecz ubogich, chorych, dotkniętych cierpieniem ludzi.
Są to postulaty dzisiaj powszechnie propagowane. I tak w Irlandii od dziesięciu lat organizowany jest dla biznesmenów konkurs dobroczynności, dzięki któremu szczo¬drzej wspierają oni materialnie pozarządowe inicjatywy społeczne. W Polsce Forutn Inicjatyw Pozarządowych oraz miesięcznik "Businessman Magazine'' przy współudzia¬le i innych instytucji zorganizowało z dniem 02.12.1997 r. podobny konkurs pod nazwą "Dobroczyńca Roku". Jego celem jest swoista wymiana: firmy wspierają inicjatywy spo¬łeczne, dzięki czemu cieszą się większym prestiżem i uznaniem, co wpływa na wzrost ich osiągnięć. Amerykańskie sondaże wykazują, że przy wybieraniu porównywalnych jakościowo i cenowo produktów 75% konsumentów kieruje się oceną producenta jako zaangażowanego we wspieranie działań społecznych. Wynik konkursu ma być ogłoszo¬ny w kwietniu 1998 r. (Z prasy).
Wspomniany konkurs uznać można za jedną z prób godzenia wymogów ekonomii i etyki - przezwyciężania rozbieżności między twardymi regułami rynku a wzniosłymi, lecz "nieżyciowymi", pozostającymi w sferze iluzji ideałami moralnymi, które łatwo przeradzają się w czcze moralizatorstwo. Tam, bowiem, gdzie w grę wchodzi interes materialny, znacznie łatwiej nawet "nauczyć" pewnych zasad moralnych, niż je, wyegze¬kwować, jeśli nie jest dostrzegalna także ich użyteczność.

Ekonomia na ogół zakłada, że egoizm jest jedną z najistotniejszych cech natury ludzkiej i na niej buduje swoje koncepcje. Egoizm uznawany jest w nich za podsta¬wowy czynnik motywujący do efektywnej działalności gospodarczej. Toteż z tego punktu widzenia wartość człowieka - np. pracownika - mierzona jest przede wszyst¬kim materialnymi efektami tej jego działalności. Wiedza, zdolności, cnoty osobiste mają wartość o tyle, o ile przynoszące efekty. W etyce również można napotkać koncepcje przyjmujące, że egoizm jest naturalną cechą człowieka. Ale większość z tych koncepcji stara się egoizm, jeśli nie eliminować, to przynajmniej ograniczać, sprowadzając go do ro¬zumnych wymiarów ("egoizm rozumny").

ETYKI ZAWODOWE A ETYKA BIZNESU
- Istota i funkcje etyki zawodowej
- Pojęcie grup zawodowych a pojgcie biznesu
- Czy możliwa jest i czym jest etyka biznesu?
- Zarys historii etyki biznesu
- Współczesne przesłanki i uzasad¬nienia etyki biznesu
- Podstawowe płaszczyzny etyki biznesu

PODZIAŁ PRACY I ZRÓŻNICOWANIE MORALNOŚCI.
Jedną z przy¬czyn zróżnicowania moralności - wielości systemów wartości, reguł, odrębnych kodeksów moralnych - jest społeczny podział pracy, wyrażający się w istnieniu od¬rębnych zawodów i grup zawodowych. To zaś jest podstawą wyodrębniania etyk¬moralności - zawodowvch i ich kodeksów.
Sprawa ta jest szeroko podejmowana i analizowana oraz kontrowersyjna, wzbu¬dza dyskusje, w których zajmowane są sprzeczne stanowiska w sprawie istnienia, potrzeby i sensu konstruowania poszczególnych etyk zawodowych. Jedni teoretycy kwestionują ich potrzebę i sens, uznają je za zbędne "mnożenie bytów", obawiają się, iż prowadzi to do "atomizacji" moralnej społeczeństwa, powstawania swoistej "wieży Babel", w której każda grupa ma jakąś odrębną moralność, podczas gdy niezbędna jest jedna ludzka". Jest faktem, że współcześnie istnieje ogromna ilość zawodów, niekiedy bardzo specjalistycznych i ilościowo nielicznych. (W Polsce wyodrębnia się ok. 2.400 grup zawodowych, w USA np. -ponad 20.000). Inni bro¬nią etyki zawodowej, podejmują dotyczące jej analizy.
Istnienie lub nieistnienie etyk zawodowych - przynajmniej w odniesieniu do licz¬nych grup zawodowych lub grup łączących wiele specjalności - nie jest sprawą ani arbitralnych, teoretycznych decyzji powołujących je do życia lub je znoszących, ani żadnych "plebiscytów" -za lub przeciw. Etyki zawodowe są faktem społecznym --¬jak faktem są poszczególne zawody. Są faktem także w sensie istnienia odrębnych kodeksów moralności zawodowej. I są społeczną koniecznością.

Stwierdzenie, że każda grupa zawodowa ma swoją etykę (moralność) zawodową, oznacza, iż ma ona swój status moralny, związany z charakterem wykonywanej pra¬cy, kieruje się swoistymi regułami, napotyka swoiste sytuacje i dylematy moralne. Szeroko, np. jest dyskutowana kwestia prawa lekarzy do strajku, prawa do ujawnia¬nia szczegółów czyjegoś życia osobistego przez dziennikarzy, udziału polityków w organizmach gospodarczych itp.

Pojęcie: etyka zawodowa (moralność zawodowa - określeń tych powszechnie używa się zamiennie) - oznacza system norm moralnych, związany z podziałem pracy i sposobem jej wykonywania. Pojęciem tym często obejmuje się również teo¬retyczną refleksję etyczną dotyczącą społeczno-zawodowego zróżnicowania mo¬ralności. Przedmiotem tej refleksji jest m.in. geneza, istota i funkcje moralności grup zawodowych oraz jej historyczne przejawy. Refleksja o charakterze normatywnym dąży do określenia podstawowych wartości moralnych związanych z działalnością poszczególnych zawodów, właściwych dlań systemów powinności oraz wzorców moralnych. W aspekcie socjologicznym jej przedmiotem jest rzeczywisty stan mo¬ralny określonych grup.
W tym rozumieniu może ona oznaczać:
- rzeczywiste, stwierdzane empirycznie, postawy moralne, ujawniane w procesie wy¬konywania czynności pracowniczych przez przedstawicieli określonych zawodów;
- panujące w świadomości danej grupy zawodowej przekonania dotyczące jej powin¬ności moralnych, zasad i norm jakie winny byś przestrzegane przez jej członków:
- zwerbalizowane i ujęte w oficjalne dokumenty - kodeksy - zestawy zasad i norm moralnych dotyczące określonych grup.
Tradycje etyki zawodowej, przynajmniej w odniesieniu do niektórych zawodów, sięgają epoki starożytnej. Najwcześniej powstawały kodeksy etyki zawodowej leka¬rzy (tzw. przysięga t-Iipokratesa), wojowników, prawników. Rozważania teoretyczne na temat zawodowego zróżnicowania moralności występowały zwłaszcza w pra¬cach myślicieli epoki nowożytnej, a m.in. Mandevilla, Monteskiusza, a później Dur¬kheima, który stwierdzał m.in., że tyle jest form moralności, iie jest różnych zawodów_ Dużą rangę natomiast problematyka etyki zawodowej zyskała we współczesnej re¬fleksji etycznej.
Źródeł szerokiego zainteresowania etyką poszczególnych zawodów należy do¬szukiwać się przede wszystkim w warunkach współczesnej cywilizacji, a zwłasz¬cza w powstawaniu nowych gałęzi wytwarzania i nadal pogłębiającej się, specjaliza¬cji pracy. Tworzą się nowe techniczne i organizacyjne warunki pracy. Technika współ¬czesna rodzi nowe problemy, które w historii nie występowały, jak np. eksperymenty naukowe, zwłaszcza biologiczne, genetyczne, sztuczne zapładnianie, klonowanie. Stawia ona nowe problemy nawet przed tradycyjnymi zawodami, jak zawodem praw¬nika, uczonego, lekarza. Na tym tle w wielu środowiskach pracowniczych powstają nowe dylematy mora(ne. Przyczyną współczesnego wzrostu zainteresowania pro¬blemami etyki zawodowej jest również zwiększenie się liczby zawodów mających bezpośredni wpływ na losy jednostek i społeczeństwa, powołanych do ochrony pod¬stawowych wartości społecznych, nie ograniczających się jedynie do wytwarzania określonych przedmiotów.

Etyka - moralność - zawodowa, ujmując sprawę zasadniczo, nie jest czymś od¬miennym, tym bardziej zaś sprzecznym w stosunku do owej moralności powszech¬nej, "ludzkiej". Stanowi ona przełożenie ogólnospołecznych wymogów moralnych na język konkretnych warunków, sytuacji i zadań związanych z pracą zawodową. Moralność w ogóle domaga się np. uczciwości, prawości, poszanowania ludzkiej godności, życzliwości itp., że pozostaniemy przy najbardziej elementarnych poję¬ciach. Lecz co to znaczy uczciwość, prawość, życzliwość w ogóle? Czy można być "dobrym" w sensie moralnym człowiekiem w ogóle? W pewnych granicach tak-w tych granicach m.in. pojęcie uczciwości pojmujemy jednakowo w odniesieniu do każdego człowieka, bez względu na wykonywany zawód, wiek. Poza tym jednakże te ogólne pojęcia zaczynają się różnicować w zależności od sytuacji, w jakich znaj¬dują się ludzie, także w związku z ich pracą zawodową. Uczciwość lekarza, nauczy¬ciela czy prawnika ujawnia się w innym rodzaju postępowania niż uczciwość produ¬centa czy sprzedawcy.
Swoistość etyki zawodowej polega również na tym, że w każdym jej systemie obiegowe społecznie postulaty moralne znajdują własną hierarchizację. W każ¬dej etyce zawodowej istotne są sprawy dumy zawodowej, solidności, poczucia odpowiedzialności, solidarności grupowej. Ale oprócz tego dla grupy np. pra¬cowników transportu podstawowe wymagania dotyczą trzeźwości i punktualno¬ści: w służbie zdrowia - zachowania tajemnicy lekarskiej oraz życzliwości dla pacjentów.
Specyfika poszczególnych systemów moralności zawodowej wyraża się po¬nadto i w tym, że w jej obrębie występują niekiedy mniej lub bardziej dostrze¬galne modyfikacje podzielanych społecznie poglądów moralnych, obowiązują reguły moralności częściowo tylko obowiązujące w innych systemach (lub spo¬łeczeństwie w ogólności).
O swoistym charakterze danej etyki zawodowej decyduje też zalecany przez nie sposób rozstrzygania konfliktów moralnych. Są zresztą zawody, ze swej istoty kon¬fliktorodne. Wykonywaniu tych zawodów towarzyszą nieuchronnie sytuacje kon¬fliktowe-zderzenie się różnych norm i wartości moralnych. Do takich m.in. należy zawód prawnika, lekarza, dziennikarza.
Swoistość etyki zawodowej wyraża się również w jej funkcjach. Jedną z nich jest regulowanie stosunku człowieka do obowiązków zawodowych. Inną regulowa¬nie wzajemnych stosunków ludzi w środowisku pracowniczym.
O realności i doniosłości problematyki zawodowej świadczy też wielość ko¬misji etycznych, mających stać na straży etyki poszczególnych zawodów, wypo¬wiadać się w kwestiach spornych, a także stosować sankcje moralne wobec osób zachowujących się niezgodnie z wymogami moralnymi. Komisje takie istnieją m.in. w polityce, nauce, mediach (np. Rada Etyki Mediów, czy Komisja Etyczna TVP), podobnie jak sądy koleżeńskie, sądy honorowe, izby.
Odrębna kwestia z zakresu etyki zawodowej to kwestia kodeksów. Wielu dysku¬tantów do nich sprowadza całą kwestię, a mając zastrzeżenia do samej idei kodeksu -- neguje i sens etyki zawodowej.
Są wszakże zawody, które bądź się ubiegają o takie spisane, wyrażone w postaci publikacji zestawy deontologiczne, a więc klasyczne kodeksy, które je formułują w swym środowisku, lub, którym się je serwuje z, zewnątrz, aby uczytelnić i uwierzytel¬nić moralnie ich role zawodowe, powinności, oraz oczekiwania-prawa do określo¬nych wobec nich oczekiwań - ze strony społecznej, odbiorców ich usług. Są to za¬wody powołane do tworzenia lub ochrony oraz realizacji wartości szczególnie istot¬nych, podstawowych, związanych z zaspokajaniem podstawowych potrzeb zbiorowości i jednostek ludzkich. Takich jak życie i zdrowie, prawda i sprawiedli¬wość, wolność i godność, bezpieczeństwo, integralna osobowość. Nie jest dziełem przypadku, że właśnie na gruncie zawodów nauczycieli, uczonych, służby zdrowia, prawników, dziennikarzy, ludzi trudniących się biznesem, także polityków, parla¬mentarzystów itp. powstają wspomniane komisje zajmujące się postawami moralny¬mi reprezentantów tych grup, lub ogólniej problematyką etyki swych profesji, np. etyką biznesu lub reklamy.
Wymagania zawarte w tych kodeksach (także niepisanych) bywają przy tym różnie formułowane. Jedne z nich mają postać zakazów, określają to, czego na gruncie danego zawodu nie wolno, nie powinno się czynić. Pełnią one funkcje profilaktyczne - przestrzegają przed pokusami moralnymi, jakie szczególnie w danym zawodzie łatwo, np. przed korupcją, wykorzystaniem stanowiska dla celów prywatnych, nieuczciwością. Inne zasady występujące w kodeksach za¬wodowych mają postać nakazów, dotyczą właśnie chronienia tych wartości ¬wewnątrz grupy, wobec odbiorców jej usług, przedmiotów oddziaływania, a tak¬że wobec społeczeństwa jako całości.
O konkretnej treści etyki zawodowej, o jej strukturze, układzie hierarchicz¬nym, brzmieniu jej poszczególnych zasad decyduje wiele czynników. Należą do nich zwłaszcza:
- ewentualne tradycje danego zawodu, wartości moralne zrośnięte na trwałe z jego funkcjonowaniem, niezależnie od zmian zachodzących w strukturze społecznej czy w warunkach technicznych wykonywania zawodu;
- warunki zewnętrzne funkcjonowania danego zawodu: konkretne warunki życia i potrzeby danego społeczeństwa, a również warunki techniczne wykonywania zawodu; - charakter zadań danego zawodu i ich społeczna ranga, miejsce, jakie ten zawód zajmuje w społecznym podziale pracy;
- uprawnienia danego zawodu, które są pochodnymi spełnianych funkcji. Te upraw¬nienia nakładają na przedstawicieli poszczególnych zawodów określone powinno¬ści moralne, ale mogą też stwarzać okazję do swoistych nadużyć;
- struktura wewnętrzna danego zawodu, układ powiązań i zależności między¬ludzkich.

CZY BIZNES JEST ZAWODEM?
Czy ludzi biznesu można potraktować jako grupę zawodową, a etykę biznesu jako odmianę etyki zawodowej`? Kryteriami pozwalającymi wyróżnić poszczególne zawody są głównie kwalifi¬kacje i funkcje pełnione przez ich przedstawicieli, których łączy jednakowy stosu¬nek do przedmiotu pracy. Przy określaniu jakiejś grupy społecznej jako grupy zawo¬dowej bierze się głównie pod uwagę:
a) trwałość wykonywanych czynności wydzie¬lonych w ramach społecznego podziału pracy,
b) czerpanie środków do życia z wykonywania tych czynności,
c) określone kwalifikacje i umiejętności zawodowe danej grupy i
d) związek prestiżu i pozycji społecznej jednostki i grupy z wykony¬wanymi czynnościami oraz położeniem materialnym.

W zależności od rozwoju warunków społeczno-ustrojowych i cywilizacyjnych zmia¬nie ulega miejsce poszczególnych grup zawodowych na skali ich prestiżu w wyobra¬żeniach potocznych, co świadczy także o zmianie aspiracji społecznych, zwłaszcza mło¬dzieży. Wskazują na to m.in. wyniki - zasługujące na miano ciekawostki - sondażu przeprowadzonego w Rosji wśród młodzieży między czternastym i siedemnastym ro¬kiem rycia. Uczestnicy sondażu na skali prestiżu umieścili trzydzieści sześć zawodów. Na pierwszym miejscu zaszeregowano księgowego, na drugim prawnika, na trzecim bankiera, a na czwartym biznesmena. Miejsce osiemnaste zajął... płatny zabójca, prosty¬tutka dwudzieste czwarte, następne naukowiec i nauczyciel, trzydzieste drugie inżynier, potem oficer, trzydzieste piąte urzędnik, a ostatnie kosmonauta. W sondażu zaś przepro¬wadzonym dziesięć lat temu wśród uczniów szkół średnich w ZSRR pierwsze miejsce zajmowali kosmonauta, inżynier, oficer (z prasy, listopad 1997).
Ludzi biznesu nie można oczywiście utożsamić ściśle z określoną grupą zawo¬dową, chociaż stosowane bywa określenie "zawód biznesmena", ("etyka zawodu biznesmena"). Częściej mówi się właśnie o "ludziach biznesu'', "świecie biznesu" itp. Wszak biznes to zarówno właściciele (współwłaściciele, akcjonariusze), a więc pracodawcy - jak i zatrudnieni pracownicy. Biznes obejmuje różne zawody ¬menedżera, prawnika, księgowego, sprzedawcy, także lekarza itp. Stanowią go jed¬nostki ludzkie oraz zwarte ich grupy. Korporacje, stowarzyszenia, także zakłady pracy, firmy, spółki, banki. Biznes działa we wszelkich dziedzinach życia gospodarczego i szerzej - społecznego. Od produkcji dóbr materialnych i przedsiębiorstw je wytwa¬rzających, firm handlowych i transportowych, przez rzemiosło, usługi w zakresie ochrony zdrowia, edukacyjno-oświatowe, turystyczne, prawnicze, doradztwo i kon¬sulting, np. w sprawach podatkowych, agencje ochroniarskie i wywiadowcze, do tzw. przemysłu rozrywkowego, sportowego, usług pogrzebowych itp.
Amerykański miesięcznik "Workig Woman" opublikował listę 2~ nowych zawo¬dów dających kobietom szansę na błyskotliwą karierę i wysokie zarobki. Są wśród nich m.in. zawody: lobbisty, broniącego interesów firm i grup zawodowych, biblio¬tekarza w firmie, kwestarza zdobywającego pieniądze dla firm nie nastawionych na zysk, koordynatora kontaktów z pracownikami, konsultanta do spraw zarządzania, a także menedżera środowiska, inżyniera systemowego, sprzedawcy kart kredytowych. Wśród 22 nowych zawodów, jakie rząd francuski pragnie utworzyć dla bezrobot¬nych, znajduje się np. agent przyjaznej atmosfery w środkach komunikacji zbioro¬wej (z prasy).

Sens pochodzącego z języka angielskiego terminu "biznes'' (ang. business - interes, businessman - człowiek interesu) wiąże się z prywatną własnością kapitału, z wolną gospodarką rynkową, inicjatywą podmiotów gospodarujących i ponoszonym przez nie ryzykiem własnym. Inaczej: to działalność dochodowa wymagająca kapitału i własnej inicjatywy, przedsiębiorczości. Potocznie zaś biznes, to działalność "własna", "na swo¬im" - stan posiadania i wykonywania w związku z tym stanem czegoś, co przynosi do¬chód. Z biznesem wiąże się też nie tylko ryzyko, ale i niezbędną siłę przebicia".
Sprawy tej złożoności i wieloukładowej struktury biznesu są oczywiste i nie wy¬magają szerszych analiz. Już tak pobieżne ich zasygnalizowanie skłania do wniosku, że etyka biznesu jest jedynie spokrewniona z etyką zawodową - jest to jednak swoista, odrębna kategoria.
Etykę biznesu utożsamia się niekiedy z etyką życia gospodarczego w ogólności lub z etyką gospodarczą. Nie wydaje się to jednak w pełni uzasadnione. Pojęcie "etyka życia gospodarczego" jest znacznie szersze niż pojęcie "etyka biznesu". To pierwsze odnosi się wszak do całości życia gospodarczego -- do systemu własności. także do udziału w tym życiu instytucji państwa, przedsiębiorstw państwowych, wiej¬skich gospodarstw rodzinnych, międzypaństwowych organizacji gospodarczych. Etyka życia gospodarczego obejmuje też-w naszych warunkach-politykę prywa¬tyzacji i reprywatyzacji, politykę budżetową, cen ustalanych przez instytucje rządo¬we. W etyce tej jest miejsce na oceny form własności, wolnego rynku, zysku. Także na szerszą koncepcję pracy, sprawiedliwości.
Etyka biznesu nie podejmuje zagadnień związanych z moralną oceną gospodarki ryn¬kowej, na przykład wpływu, jaki mają mechanizmy rynkowe na hierarchie wartości czło¬wieka, na jego system potrzeb, nie zajmuje się kwalifikacją etyczną uprawiania określo¬nych zawodów. Przyjmuje natomiast własność prywatną, wolny rynek i jego instrumenty -pieniądz, zysk - za obiektywne fakty i próbuje określić zgodne z etyką zasady rzetelne¬go i uczciwego funkcjonowania na nim podmiotów gospodarczych.
Stosowanie tych różnych określeń jest w pewnym sensie kwestią konwencji, co do stosowanego nazewnictwa - wszak przedmiot oglądu i ocen pozostaje w zasadzie ten sam. Za posługiwaniem się terminem: "etyka biznesu" (również zaczerpniętym z języka angielskiego) przemawia i to, że sytuuje on problem na gruncie refleksji światowej.

W obszarze etyki biznesu wyróżnia się niekiedy węższe sfery, stosując do nich odręb¬ne określenia, w rodzaju: "etyka działalności gospodarczej", "etyka przedsiębiorczo¬ści", a także "etyka menedżerska", "etyka zarządzania", "etyka reklamy", handlu ("etyka kupiecka"), konkurencji czy negocjacji.

CZY MOŻLIWA JEST ETYKA BIZNESU?
Czy jednakże jest do pogodze¬nia z istotą i praktyką "twardego" biznesu jakakolwiek etyka - wartości i zasady moralne? Czy więc etyka biznesu jest w ogóle możliwa?
Są to te same pytania, jakie odnosić można do '.rycia gospodarczego w ogólności, oraz do nauk ekonomicznych.
W powszednich rozmowach wypowiadane są opinie w rodzaju: biznes to jest biznes - liczy się w nim biznes, a nie jakaś etyka. To dżungla, w której nie mają zastosowania żadne reguły moralne. Dobre jest w nim wszystko, co zwiększa zysk. Częste jest przeko¬nanie, że biznes ze swej istoty jest niemoralny-podobnie jak polityka. I ma to uzasad¬nienie praktyczne-takie bowiem jest potoczne doświadczenie.
Skrajni i pragmatyczni rzecznicy wolnego rynku uznają wszelkie dotyczące go zasady i regulacje, kodeksy i ograniczenia moralne, nie tylko za nieuprawnione, ale i szkodliwe, godzące w swobodę działalności gospodarczej. Prezes jednej ze spółek działających w naszym kraju mówi: "Biznes to świat zimnych uczuć". Liczy się w nim zysk - efekt, a "nie miłosierdzie" (z prasy).
Czyż zatem określenie: "etyka biznesu" nie jest wewnętrznie sprzeczne? Skoro biznes oznacza działalność nastawioną na zysk, a więc i bezduszność, zaś etyka ¬bezinteresowność, uczciwość, szlachetność itp.`?
Budowa i uprawianie etyki biznesu jest sprawą złożoną i trudną, zarówno ze względu na kłopoty metodologiczne, jak i opory natury praktycznej - ekonomicznej -oraz psychologicznej. Świadomość tych komplikacji, tkwiących w tej etyce sprzecz¬ności, jest niezbędna.
Wszakże pytanie: czy możliwe jest uprawianie etyki biznesu, coraz powszechniej zastępowane jest innymi: jak uprawiać etykę biznesu, jaka powinna być jej zawar¬tość. Jest ona koniecznością społeczną. Była w historii, a jest tak i współcześnie, faktem, elementem praktyki, choć praktyka również często jej przeczy. (Istnieje np. międzynarodowa sieć "Social Venture Net-Work", skupiająca przedsiębiorstwa "spo¬łecznie odpowiedzialne", opierające swą działalność na wartościach, chcące zara¬biać uczciwie, produkować nie szkodząc przyrodzie, humanizować relacje: praco¬dawcy - pracownicy, niosące pomoc ludziom znajdującym się w potrzebie).
Powtórzyć tu można wszystkie uwagi zasygnalizowane wcześniej na temat moż¬liwej - i koniecznej - zgodności reguł ekonomii i etyki, prakseologicznych zasad efektywności i wartości oraz reguł moralnych, stojących na straży dopuszczalnych działań ekonomicznych.
Realnym problemem w związku z tym jest z jednej strony to, jak uprawiać etykę biznesu, by nie stoczyła się ona na pozycje "czystej" ekonomii, nie przekładalnej w praktyce na język wartości moralnych - lub by nie stała się jedynie narzędziem eko¬nomii w zabiegach o skuteczność działania. Z drugiej strony problemem tym jest, jak uprawiać tę etykę, by nie przerodziła się w naiwną moralistykę, oderwane od praktyki "kaznodziejskie" pouczenia.

Pojęcie "etyka biznesu" odnosi się, rzecz jasna, do legalnej działalności gospo¬darczej, nie zaś do zawodów i praktyk nielegalnych, jak ów "płatny zabójca", prze¬myt, "przemysł" i handel narkotykowy, grupy mafijnie, które ze swej istoty są sprzeczne z prawem i zasadami moralnymi.
Pojęcie to występuje w dwojakim znaczeniu:
- Oznacza się nim dyscyplinę naukową - refleksję teoretyczną, szeroko współ¬cześnie rozwijaną, mającą szerokie zaplecze instytucjonalne (katedry, system na¬uczania, nadaje się nawet tytuły profesorskie z tego zakresu, literaturę). Podejmuje ona wieloaspektowe analizy o charakterze historycznym, metodologicznym, aksjo¬logicznym itp. Jej przedmiotem jest praktyka moralna w świecie biznesu - a także wpływ mechanizmów rynkowych na hierarchię wartości oraz wpływ wartości mo¬ralnych na funkcjonowanie rynku. Jest to usystematyzowane studium problematyki moralnej w świecie biznesu. Teoria ta uprawiana jest na płaszczyźnie opisowej, na której analizowane są wspomniane zjawiska, związki i zależności zachodzące mię¬dzy nimi, realne przekonania i zachowania moralne ludzi biznesu, oraz na płasz¬czyźnie aksjologiczno-normatywnej. Formułowane są tu oceny tych zjawisk, war¬tości i zasady, jakie powinny przenikać praktykę biznesu - zalecenia, kodeksy.
- Terminem tym oznacza się również ową realną praktykę moralną w świecie biznesu, rzeczywiste zachowania, określające jej zasady. Na tej płaszczyźnie poję¬cie "etyka biznesu" obejmuje w sensie pozytywnym zespół wartości i norm uzna¬wanych i respektowanych - a w sensie negatywnym: naruszanych - w świecie biznesu, w jego mentalności i działaniu. To właśnie ma podstawowe znaczenie dla życia społecznego, i temu ma służyć teoria, podejmowane przez nią analizy, podob¬nie jak przedmiot nauczania: "etyka biznesu", który nie ma jeszcze w naszych wa¬runkach utrwalonej tradycji, a także ustalonego korpusu, nie dysponuje jeszcze roz¬budowanymi tezami, jest w trakcie formowania się i weryfikacji.
Etyka biznesu jest rozpięta między tradycją historyczną a współczesnością, jej warunkami i potrzebami. Ma ona korzenie historyczne, zarazem współczesna rze¬czywistość gospodarcza niesie problemy wymagające nowych analiz i swoistych rozwiązań. Są to problemy globalne, występujące w skali światowej - i problemy szczególne, związane ze swoistymi warunkami i potrzebami, np. narodowymi.

4. ZARYS HISTORYCZNY ETYKI BIZNESU.
Z pewną dozą przesady moż¬na powiedzieć, że problematyka ta ma tak długą historię, jak cywilizacja ludzka, podział pracy. Etyka biznesu nie była wszakże w historii wyodrębniana - była w niej wtopiona w problematykę etyki społecznej - życia gospodarczego, pracy i sprawie¬dliwości. Szerzej rzecz ujmując, występowała ona w kontekście ogólnej problema¬tyki etycznej, aksjologicznej.
Już w starożytności podejmowano rozważania poświęcone etyce prowadzenia gospodarstwa i organizacji pracy, np. uczeń Sokratesa Ksenofont (w pracach "O gospodarstwie" oraz "O dochodach"), Platon, Arystoteles „Etyka Nikomachęjska", "Polityka''). Problematyka ta pojawiała się w Piśmie Świętym, zarówno Starego, jak i Nowego Testamentu. Pierwsi chrześcijanie akcentowali cnotę ubóstwa i miłosier¬dzia, odrzucali bogactwo i bogacenie się. Św. Tomasz z Akwinu potępiał prowadze¬nie handlu dla zysku, lichwę jako osiąganie dochodu bez pracy, interesował się kry¬teriami sprawiedliwej ceny.
Duże zasługi dla rozwoju także etyki biznesu ma przedstawiciel moralności mieszczańskiej ówczesnego włoskiego kapitalizmu L.B. Alberti (XV w.). W licznych swych pracach głosił hasła aktywności, racjonalnego gospodarowania czasem i bogactwem (należy nie tylko umieć je gromadzić, ale i użytkować), oszczędności, a zwłaszcza sprawiedliwości, uczciwości, skromności i pokojowości.
Podobne zasady głosił w XVIII w. w Stanach Zjednoczonych B. Franklin, m.in. w "Radach dla młodego kupca" tworząc model tzw. self made mana-czło¬wieka, który sam sobie wszystko zawdzięcza. Propagował zwłaszcza użytecz¬ność jako miarę cnoty, a zatem utylitaryzm w sferze moralności. Zalecał on jednak postawę ascetycznej pracowitości, człowieka skoncentrowanego na pie¬niądzu, dla którego "czas to pieniądz", co wraz z wartościami moralnymi za¬pewniającymi zaufanie, jak szczerość i unikanie podstępu, sprawiedliwość, umiar¬kowanie, miało owocować sukcesem.
Istotną rolę w dziedzinie rozwoju moralności pracy, życia gospodarczego, handlu odegrał protestantyzm, a zwłaszcza ascetyczny purytanizm, występujący od XV11 w. w Zachodniej Europie w różnych odmianach, m.in. w kalwinizmie. Reprezentowały one pewien wspólny styl etyczny, w którym powodzenie uznano za znak łaski, bogacenie się za misję życiową, etyczno-religijną, nagrodę za przykładne życie.
Za jednego z ojców nowożytnej etyki życia gospodarczego, a zarazem współcze¬snej ekonomii, uważanej przezeń za naukę o bogactwie narodów" uznaje się A. Smitha, profesora filozofii moralnej na uniwersytecie w Glasgow. Według niego ekonomię nie tylko łączy wspólny obszar badania i wspólny cel - dążenie do ustalenia hierarchicznego porządku wyrażanego w sądach wartościujących.
Wyodrębniona wiedza określana jako etyka biznesu formowała się w drugiej połowie XIX i XX w. Za symboliczny moment jej powstania przyjmuje się wydanie w r. 1870 przez papieża Benedykta XIV encykliki "Vix perwenit", dotyczącej li¬chwy. Następne osiemdziesięciolecie to pionierski okres rozwoju tej etyki. Nie ist¬niała ona jeszcze wprawdzie jako wyodrębniona dyscyplina, ale pojawiały się prace z tej dziedziny-filozofów, ekonomistów, teologów. Np. w 1926 r. E. Lord, wykła¬dowca Boston Uniwersity, opublikował książkę pt. "The Fundamentals of Business Ethics'' (New York), w której, na podstawie wieloletnich obserwacji i dyskusji, wy¬łożył podstawowe zasady moralne ówczesnego biznesu. W latach sześćdziesiątych, a zwłaszcza siedemdziesiątych, nastąpiło już wyodrębnienie się etyki biznesu jako samodzielnej dziedziny badawczej. Miały na to wpływ zarówno burzliwe wyda¬rzenia polityczne w świecie, jak i gwałtowana ekspansja biznesu w skali światowej, a zarazem rozwój świadomości niekorzystnych następstw tych procesów dla ludz¬kości i środowiska przyrodniczego.
W latach osiemdziesiątych zaznacza się gwałtowny wzrost zainteresowań etyką biznesu. Jest to widoczne w całym świecie, choć głównie w USA oraz Kanadzie. Powstają liczne placówki badawcze z tej dziedziny, a na uczelniach wyspecjalizo¬wane kierunki studiów z dziedziny etyki biznesu.
Pojawiają się liczne kodeksy etyczne koncernów, firm, poszczególnych dziedzin i rodzajów biznesu.
W Stanach Zjednoczonych swe etyczne kodeksy postępowania ma wiele przed¬siębiorstw i firm. Kodeksy te różnią się treścią, zakresem i charakterem zawartych w nich zasad moralnych. Istnienie takich kodeksów nie oznacza, że każda firma stosu¬je się do przyjętych w nich reguł. Stopień ich praktycznej stosowalności pozwala określać stopień uczciwości danej firmy. Samo zaś istnienie takich kodeksów daje podstawę kontrahentom, akcjonariuszom, klientom, społeczeństwu w ogóle, by żądać od firmy zgodności w działaniu z przyjętymi w kodeksie zobowiązaniami.
Pojawia się wiele dokumentów - sprawozdań - dotyczących zagadnień etycz¬nych w biznesie, opracowywanych przez organizacje biznesu -takie np., jak "Ethics Resours Center" w Stanach Zjednoczonych, czy "Institute of Business Ethics" w Wielkiej Brytanii.
Wiele norm o charakterze etycznym zaleca ONZ-owska Komisja do Spraw Koncernów Ponadnarodowych, np. powstrzymywanie się od praktyk korupcyjnych, ochronę konsumenta, respektowanie praw człowieka, dbałość o środowisko. Istnieje Kodeks Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) określający zasady produkcji i sprze¬daży pokarmu dla niemowląt, obowiązujące w skali światowej. Podobny zasięg mają kodeksy postępowania w przemyśle chemicznym, dotyczące również m.in. bezpie¬czeństwa w zakresie produkcji i dystrybucji środków chemicznych.
Rozwija się etyka biznesu jako dyscyplina naukowa - uprawia ją wielu teorety¬ków. Ukazują się czasopisma naukowe z tego zakresu. Bogata też jest literatura przed¬miotu, także w Polsce. (Wykaz tej literatury zamieszczony jest w publikacji.,Etyka biznesu" - red. J. Dietl, W. Gasparski). W Polsce wiele poświęconych etyce biznesu tekstów zamieszczają m.in. takie czasopisma, jak "Aida Media", ,.Businessman ma¬gazine", "Ekonomista", "Prakseologia", "Przegląd Organizacji". a także prasa co¬dzienna. Istnieje wiele stowarzyszeń w rodzaju ,.European Business Ethics Network" podejmujących te zagadnienia. Jego zbiorowym polskim członkiem jest Zespół Ety¬ki Biznesu Towarzystwa Naukowego Prakseologii. W r. 1994 naukowcy skupieni w tym Zespole spotkali się, na zaproszenie Fundacji Ekonomicznej Przedsiębiorczości, na konferencji naukowej w Łodzi, w której udział wzięli wykładowcy etyki biznesu uczelni wyższych w Polsce. Rezultatem tej konferencji stała się m.in. wspomniana, obszerna publikacja p.t. "Etyka biznesu". (red. J. Dietl, W. Gasparski). Działają m.in. wyznaniowe organizacje etyczne, np. Międzynarodowa Unia Chrześcijańska Kierowników Biznesu z siedzibą w Brukseli. W r. 1997 został uchwalony przez VI Walne Zgromadzenie związ¬ków Banków Polskich kodeks dobrej praktyki bankowej.
Odbywa się też wiele konferencji, sympozjów i seminariów poświęconych tej problematyce. W r. 1992 w Stanach Zjednoczonych odbyła się Międzynarodowa
Konferencja nt. Etyki Biznesu, która zgromadziła ponad 300 uczestników z dwu¬dziestu dwóch krajów. Na VI Ogólnopolskim Zjeździe Filozoficznym (Toruń 1995) wśród wielu sekcji znalazła się też sekcja etyki biznesu. Istnieje Komitet Edukacji Rynku Pracy i Etyki Zawodowej Krajowej Izby Gospodarczej. W pewnym sensie etyka biznesu staje się modna, co wynika nie tylko z mechanicznego naśladownic¬twa, ale ze zrozumienia jej konieczności i rangi.
Tracą powoli podstawę utyskiwania, iż etyki nie uczy się w szkołach biznesu i zarządzania, skoro wiele z nich wprowadza do swych programów zajęcia z tej dzie¬dziny, powstają też katedry - zakłady - etyki biznesu. Nie znaczy to, iż nie mają racji ci, którzy zwracają uwagę na niski poziom wiedzy etycznej naszego społeczeństwa, a w ogóle do spraw etyki przywiązuje się nadal niewielką wagę.
W naszym kraju nie upowszechniła się jeszcze praktyka opracowywania swych kodeksów przez poszczególne firmy, choć próby takie są już podejmowane, zwłasz¬cza przez duże firmy, mające kontrahentów zagranicznych. Z inicjatywy Krajowej Izby Gospodarczej podjęto dyskusję nad projektem "Zasad etyki w działalności go¬spodarczej", czyli swoistego kodeksu etycznego. W projekcie mówi się o "dobrych obyczajach", o "moralnych sposobach" uzyskiwania dochodu, "etycznym gospoda¬rowaniu", o "godności zawodowej", "honorze kupieckim", zakazie oszukiwania klien¬tów itp. Business Center Club - elitarna organizacja polskich przedsiębiorców ¬przygotowuje kodeks etyczny dla swoich członków, domagający się niesienia przez nich pomocy słabszym, świadczeń na rzecz ochrony zdrowia, rozwoju nauki i kultu¬ry, a przede wszystkim bezwzględnego przestrzegania propagowanych przez klub reguł moralnych. W różnych publikacjach poszczególni autorzy zamieszczają wła¬sne projekty kodeksów-czy dekalogów-moralnych dla biznesmenów (właścicieli firm, menedżerów itp.).
Kodeksy etyki biznesu - podobnie jak wszelkie kodeksy etyki zawodowej - nie określają procedur postępowania na zasadzie ścisłych przepisów, urzędowych roz¬porządzeń. Stanowią one drogowskaz, wskazujący drogę postępowania moralnie słusznego, ale wymagają subiektywnej aprobaty tej drogi jako właściwej.

5. UWARUNKOWANIA I UZASADNIENIA ETYKI BIZNESU.
Jakie są podstawy, na których wznosi się konstrukcja tej etyki? Jakie racje ją uzasadniają i wspie¬rają? Można je ująć w dwie grupy.
Pierwszą stanowią uzasadnienia - racje ogólnoetyczne, aksjologiczne - humanistyczne. Etyka biznesu obejmuje powszechnie uznawane wartości i zasady moralne, wspiera się na nich. Odwołuje się do sumienia - do godności i honoru, poczucia własnej wartości i satysfakcji moralnej. Także do dobra innych ludzi i całego spo¬łeczeństwa-do zasad życzliwości, szacunku dla człowieka, solidarności i sprawie¬dliwości. Przeciwstawiają się one instrumentalnemu traktowaniu człowieka - pra¬cownika, klienta - jako jedynie środka do osiągnięcia własnego celu, sukcesu, zy¬sku. Często przywoływany tu jest imperatyw głoszony przez Kanta.
Ta grupa uzasadnień etyki biznesu może być wspierana także przez argumenty teologiczne, religijne. Powołują się na nie m.in. organizacje i stowarzyszenia o cha¬rakterze wyznaniowym, ustalające "progi moralne" dla świata biznesu.
Racje moralne mogą być różnie pojmowane. Można je przyjmować np. ze stano¬wiska deontologicznego - uznania obowiązku, ustalanego przez określony autorytet: Boga, grupę, charyzmatyczną jednostkę. Można je przyjmować ze stanowiska eudajmonistycznego, przyjmującego, że działanie jest moralne, jeśli prowadzi do szczęścia indywidualnego oraz grupowego. Ze stanowiska personalistycznego, or¬ganizującego moralność wokół osoby, rozwoju osobowości, wolności, praw jednostki.
Druga grupa uzasadnień etyki biznesu ma charakter bezpośrednio pragmatycz¬ny, utylitarny. Odwołują się one zarówno do interesu własnego, do korzyści, jakie przynosi np. uczciwość w działalności gospodarczej, a także do interesu społeczne¬go, do potrzeb rozwoju kraju, jako także czynnika powodzenia w biznesie. Warun¬kiem wszak pozyskania niezbędnego zaufania partnerów oraz klientów jest elemen¬tarna przyzwoitość, solidność i rzetelność. Współcześnie coraz bardziej utwierdza się przekonanie - znane i w wiekach poprzednich - że wartości te są konieczne dla osiągnięcia celów biznesu. Stosowanie się do wymogów moralnych jest z tego punk¬tu widzenia niezbędne dla dotrzymania w życiu gospodarczego kroku potrzebom i warunkom współczesnej cywilizacji.
Do przyczyn wzrostu zainteresowań etyką biznesu - czy szerzej etyką życia go¬spodarczego-oraz do jej pragmatycznych uzasadnień zalicza się m.in. globalizację rynku produktów i usług-poszerzanie się rynku międzynarodowego.
W naszym kraju problem etyki biznesu nabiera na znaczeniu ze względu na dokonu¬jący się proces transformacji ustrojowej -prywatyzację i reprywatyzację, odtwarzanie sektora prywatnego, dynamiczny wzrost liczby jego podmiotów, grup biznesu, wielkich i małych organizacji gospodarczych, rozwiniętej gospodarki rynkowej itp.
Powraca tu kwestia niezbędnej i możliwej zgodności parametrów ekonomii, po¬żytku, rozumnego interesu własnego - oraz motywacji moralnej, stosowania się do zasad moralności.
Reguły etyki biznesu wiążą się w sposób naturalny z wspomnianymi już regułami prakseologii-skutecznego działania, wszakże w godziwym celu (l'. Kotarbiński). W literaturze mówi się o syndromie trzech grup wartości występujących w biznesie, oznaczanym określeniem "potrójnego E". Sąto wartości i reguły efektywności, ekono¬miczności oraz etyczności. Muszą one występować w jedności. Nieliczenie się w biz¬nesie z regulacjami moralnymi może przynieść korzyści tylko doraźne, w krótkiej per¬spektywie. (Zgodnie np. z ogólniejszym porzekadłem, iż "kłamstwo ma krótkie nogi”).
Cyceron twierdził: "Nigdy nie, jest coś pożyteczne, co równocześnie nie jest mo¬ralnie dobre. I nie dlatego, jest coś moralnie dobre, że jest pożyteczne lecz dla tego jest pożyteczne, że jest moralnie dobre”.
Etyka biznesu ma solidne podstawy zarówno w rozwoju i potrzebach samego biznesu, w jego pożądanej kondycji - jak i powszechnej wrażliwości moralnej, zasilanej przez refleksję humanistyczną.
Nie może się ona rozwijać w oderwaniu od swego podłoża: etyki ogólnej oraz etyki szczegółowej (życia gospodarczego). Stanowi, jak etyki zawodowe, jej kon¬kretyzację - jedną z konkretyzacji; uszczegółowienie.

6. PODSTAWOWE ZAKRESY ETYKI BIZNESU.
Można wyróżnić kilka za¬kresów - relacji - w których realizuje się moralność w świecie biznesu, których dotyczą regulacje moralne. Należą do nich:
wzajemne relacje podmiotów gospodarczych: współwłaścicieli, kontrahentów, konkurentów;
• relacje: pracodawcy - pracownicy;
• relacja: przedsiębiorcy (firmy) - klienci, odbiorcy ich działalności;
• relacja: podmioty gospodarcze - całość społeczeństwa i jego instytucji (pań¬stwowych, samorządowych, prawnych);
• relacja: podmioty gospodarcze - środowisko przyrodnicze.
Moralne wartościowanie i normowanie dotyczące biznesu można też w pewnym sensie porównać do podobnej procedury stosowanej w odniesieniu do prawa pań¬stwowego. Tutaj ocenie i regulacjom moralnym podlega wszak: a) system prawa, jego określone "zapisy", b) system instytucji prawa i sposób ich działania, c) system penitencjarny, stosowanie restrykcji karnych, stopień ich surowości, tzw. "wymiar sprawiedliwości" (m.in. stosowanie kary śmierci), d) postawy i postępowanie pra¬cowników aparatu sprawiedliwości (ich etyka zawodowa).
W obszarze biznesu takim regulacjom i wartościowaniu moralnemu podlegają również: ustrojowe podstawy i założenia działania biznesu, system instytucji, orga¬nizacji i instrumentów tego działania, zachowania ludzi tworzących świat biznesu.

SZCZEGÓŁOWE PROBLEMY ETYKI BIZNESU
ETOS BIZNESU I JEGO SKŁADNIKI.
Pojęcie etyki biznesu jest, jak stwier¬dziliśmy, niezwykle szerokie i "pojemne". Dotyczy różnych grup biznesu, różnych dziedzin i form jego działania. Toteż rozpada się ona na szereg oddzielnych "sub¬dyscyplin"-"subetyk", co znajduje wyraz także w odrębnych kodeksach etycz¬nych oraz określeniach szczegółowych, jak ,.etyka menedżera", "etyka kupiec¬ka", "etyka reklamy" itp.
Istnieje wszakże wspólna podstawa i wspólna płaszczyzna, wspólny system war¬tości i wskaźników moralnych, stanowiących trzon całej etyki biznesu.
Niekiedy używane też bywa jeszcze szersze pojęcie "etos" biznesu. Etos współcześnie oznacza nie tylko ,,obyczaj", ale całą koncepcję życia i zachowań określonej grupy - jej ideały i cele życiowe, system wartości, wzorce zachowań, moralne i obyczajowe, pewien styl życia.
Ów etos biznesu określają zatem:
- Wartości, zasady, motywacje i zachowania ściśle moralne (etyczne). Należą tu zwłaszcza takie uniwersalne i podstawowe w całej etyce biznesu kategorie, jak: wolność, sprawiedliwość, prawda, zaufanie, uczciwość, odpowiedzialność, rzetel¬ność, solidność, wiarygodność, dotrzymywanie umów, terminowość, słowność.
• Wartości intelektualne, wiedza, wysokie kwalifikacje i kompetencje, sprzyja¬jące osiąganiu sukcesu oraz zapewniające należytą jakość wytworów i usług.
• Pokrewne z tym wartości sprawnościowe, wymagające także predyspozycji psychicznych (odporność na stresy, szybkość decyzji, odwaga podejmowania ryzy¬ka, zdolność przewidywania skutków działania itp.).
• Kultura osobista, którą stanowi również wiele składowych - od uprzejmości i grzeczności, po prezencję i ubiór, elegancję. Jeden z 10 uznanych za najelegant¬szych biznesmenów roku 1997 stwierdzał, iż "dbałość o wygląd jest powinnością wobec firmy", inny, że "ubiór świadczy o kulturze osobistej" (z prasy). Ten najbar¬dziej zewnętrzny (element etosu wywołuje też wiele krytyki i ironicznych uwag (tzw. szpan komórkowym telefonem, drogim samochodem, czy przysłowiowe "białe skarpetki").
Tych elementów etosu nie należy ściśle rozgraniczać. Wszak, np. wiedzę, kom¬petencje też można uznać za wartości moralne. Skromność jest zarówno cnotą mo¬ralną jak i cechą kultury osobistej człowieka oraz jego predyspozycji psychicznych. "Skromnie przyjmować, spokojnie tracić" - mówił Marek Aureliusz. Podobnie ¬umiarkowanie. "Jeśli przekroczyć miarę, rzecz najprzyjemniejsza może stać się najbardziej nieprzyjemna" (Demokryt).
Problemy moralne są rozważane kodeksy konstruowane zarówno z uwzględ¬nieniem określonego systemu (lub poszczególnych) wartości i powinności związa¬nych z ich realizacją(np. sprawiedliwości, patriotyzmu, wolności, odpowiedzialno¬ści), jak i uwzględnieniem zachodzących między ludźmi relacji (np. między pracodawcami i pracownikami, kontrahentami, przedsiębiorcami i klientami).

CNOTA UCZCIWOŚCI.
Uczciwość należy do najbardziej podstawowych i powszechnie obiegowych wartości w etyce biznesu, odnoszących się do całej jego przestrzeni, do jego działalności we wszystkich dziedzinach, do wszystkich wystę¬pujących w nich relacji. Ale należy także do zasad najczęściej łamanych.
Jest to cnota - wartość, zasada - elementarną i uniwersalna. Odnosi się do całości ludzkiego życia. Jest znana i uznawana we wszystkich formacjach moral¬nych i systemach etycznych.
Jest wartością złożoną - obejmującą także inne wartości, jak prawdomówność, słowność, prawość, solidność, sprawiedliwość, nieprzekupność. Jest utożsamiana z nimi, lub traktowana zamiennie. Generalnie przez uczciwość rozumie się cechę moralną, której istotą jest ścisłe przestrzeganie norm moralnych określających wsp󳬿ycie ludzi oraz stosunek jednostki do samej siebie.
Rozróżnia się uczciwość dyspozycyjną, jako trwałą cechę charakterologiczną, oraz sytuacyjną, dotyczącą konkretnego zachowania się w danej sytuacji. ("Kłamać w dostatkach większym jest występkiem, nie tracić prawdę, gdy potrzeba narusza" - W. Szekspir). Zawsze koniecznym warunkiem uczciwości jest we¬wnętrzne przeświadczenie o potrzebie i wartości określonego postępowania. "Bądź takim, abyś nie musiał czerwienić się sam przed sobą" (W. Hugo). Hone¬sty is’t the best policy - uczciwość jest najlepszym sposobem postępowania ¬mówi angielskie porzekadło. Czynnikiem takiego postępowania jest poczucie winy - zdolność odczuwania wstydu w przypadku sprzeniewierzania się zasa¬dzie uczciwości.
Uczciwość jest niezbędna w każdym działaniu ludzkim, zwłaszcza wówczas, gdy jego bezpośrednim przedmiotem - adresatem - jest człowiek. Mówimy o uczci¬wym człowieku w ogóle - ale także o uczciwym przedstawicielu określonego zawo¬du i działania - np. polityku, pracowniku, rzemieślniku. Uczciwość jest warunkiem dotrzymywania umów, podjętych zobowiązań. Mówi się o uczciwej polityce, uczci¬wej grze, uczciwych zawodach, np. sportowych, uczciwej konkurencji.
Tradycyjnie pojęcie uczciwości odnoszono do wytwórczości, handlu, usług. Mówiono zatem, np. o uczciwości- lub nieuczciwości - kupieckiej, rzemieślniczej, przedsiębiorców, a także przedstawicieli tzw. wolnych zawodów - pracowników nauki, wymiaru sprawiedliwości, dziennikarzy, lekarzy.
Zaprzeczeniem uczciwości we wszystkich przypadkach jest oszustwo, krętac¬two, matactwo, niedotrzymywanie zobowiązań -- wszelkiego rodzaju fałszerstwa, kłamstwa, świadome wprowadzanie w błąd na niekorzyść drugiej strony.
W handlu np. typowe są oszustwa na miarze, wadze i cenie, na jakości towarów podobnie w usługach, m.in. turystycznych - ukrywanie wad towarów (np. terminu przydatności) i usług.
W tzw. etyce finansowej częste są oszustwa podatkowe, opóźnianie rozliczeń i płatności oraz wynagrodzeń, ukrywanie obrotów, fałszowanie faktur (oszustwa cel¬ne), wyłudzanie odszkodowań lub kredytów, celowe bankructwa, sztuczne przepisy¬wanie majątku na podstawione osoby lub firmy.
W naszej prasie roi się od opisu fałszerstw i oszustw popełnianych w bizne¬sie. Tytuły publikacji brzmią np.: "Nieuczciwość na warszawskiej giełdzie", "Re¬kordowa manipulacja". Jedna z prokuratur oskarżyła agenta celnego oraz pra¬cownika pewnej firmy o fałszowanie faktur eksportowych przez zaniżenie war¬tości towarów na kwotę prawie 3,5 mln dolarów. Inna oskarżyła byłe kierownictwo jednej ze spółek akcyjnych o fałszowanie raportów statystycznych, podawanie nieprawdziwych danych w sprawozdaniach. Fałszywe dane wpłynęły na infor¬macje przekazywane Komisji Papierów Wartościowych. Byłemu księgowemu jednej ze spółek prokurator zarzuca, że grał na giełdzie wykorzystując poufne informacje własnej firmy, do których miał dostęp z racji pełnienia swych funk¬cji. Podobny zarzut- korzystanie z poufnych informacji o treści zleceń giełdowych postawiono też byłemu maklerowi giełdowemu. Prokuratura podejrzewa, że grupa biznesmenów manipulowała kursami akcji niektórych firm. Za nieuczci¬wość usunięto z Business Center Clubu kilkunastu biznesmenów. Kartę człon¬kowską stracił np. przedsiębiorca, który z kilku banków wziął kredyty pod za¬staw tych samych dóbr.
Po serii głośnych afer i bankructw przedsiębiorcy zaczynają rozumieć, że sukces osiągnięty w nieuczciwy sposób kończy się często katastrofą - stwierdził jeden z liderów Business Center Club (z prasy).

ETYKA MENEDŻERA I KIEROWANIA LUDŹM.
Słowem menedżer (ang. manager) określa się wszystkich, którzy kierują powierzonym sobie odcinkiem pra¬cy przy pomocy jakiejś grupy ludzi i podejmują decyzje o istotnym znaczeniu: dy¬rektorów, kierowników, koordynatorów, brygadzistów itp. (kadra kierownicza). Ze słowem tym kojarzy się więc decydowanie, kierowanie i zarządzanie.
W warunkach współczesnych funkcje te wymagają określonych umiejętności, wie¬dzy, kwalifikacji, a także predyspozycji psychicznych. Stąd specjalistyczne kształcące ich uczelnie, kursy, szkolenia. Istnieje np. Studium Zarządzania Zasobami Ludzkimi. Efekty, bezkonfliktowe kierowanie zespołami ludzkimi to złożone zadanie - wymaga wyspecjalizowanych socjo- i psychotechnik, znajomości ludzi i determinant ich zacho¬wań. Jest to problem sam w sobie, wykraczający poza ramy tego wykładu.
Ale wymaga to w równym stopniu wysokich kwalifikacji i "instrumentów" moralnych - odwoływania się do moralnej motywacji i stosowania się do reguł moralnych. I to nas tutaj interesuje, tym bardziej, iż w wypowiedziach publicz¬nych na temat tej grupy częściej zwraca się uwagę na umiejętności psychotech¬niczne, ewentualnie kulturę osobistą, niż na przymioty moralne. Częściej też akcentuje się metody osiągania sukcesu niż autonomię walorów moralnych i moralne doznania kierowanych. " Menedżer, który lekceważy pracowników i traktuje ich nonszalancko nie ma szans na prawdziwy sukces " - czytamy w jednym z wywiadów prasowych.
Łatwo jednak dojść do wniosku, iż zwłaszcza w postawie menedżera cnoty sprawności i cnoty moralne ściśle się splatają i przenikają, występują łącznie, jakby "dwa w jednym". Wystarczy powołać się na takie umiejętności, które wy¬magane są od menedżera, jak: doboru kadry, kierowania zespołami ludzkimi, motywowania do pracy, podejmowania decyzji, rozwiązywania konfliktów, ra¬cjonalnego kompromisu, prowadzenia negocjacji z klientem. Lub na takie ocze¬kiwane właściwości jego osobowości. jak: samodzielność, kreatywność, ambi¬cja, poczucie własnej wartości, wiara w sukces, zdecydowanie, dynamizm w działaniu, pewność siebie.
W instrukcji dla personelu kierowniczego amerykańskiego przedsiębiorstwa "Ge¬neral Motors Company" zawarta jest przestroga: "Nie bój się, jeśli Twój podwładny Clę przewyższa. Bądź dumny z takiego podwładnego". Podobną myśl zawarł B. Russel, kierując także do nauczycieli, wychowawców itp.: "A może bo ich się potajemnie żeby się nie okazało, że inni nie są od ciebie gorsi”
Na podstawie zamieszczonych w prasie w jednym tylko dniu ofert pracy dla kie¬rowniczego personelu w prywatnych (dużych) firmach zatrudnianego na różnych stanowiskach, można sformułować szeroką listę wartości i zalet o zabarwieniu także moralnym, wymaganych przez pracodawców obok kwalifikacji i, wieku itp., wyszcze¬gólnionych w rubrykach: "Wymagane kwalifikacje" lub "Oczekiwania":
• Silna osobowość,
• Kreatywna, twórcza osobowość,
• Wiarygodność i odpowiedzialność,
• Obowiązkowość i zdyscyplinowanie, - Rzetelność,
• Dokładność, skrupulatność, - Konsekwencja,
• Zaangażowanie w pracy, przykładanie dużej wagi do jej _jakości,
• Przedsiębiorczość i inicjatywa, dynamika w działaniu, - Otwartość, zapał i inwencja,
• Wysoka motywacja do pracy, energia w działaniu, wola osiągnięcia sukcesu,
Zainteresowanie rozwojem i awansem,
• Optymizm, wiara w siebie, gotowość do pracy efektywnej, - Umiejętność pracy w zespole,
• Samodzielność w podejmowaniu decyzji, wymagająca minimum nadzoru,
• Umiejętność efektywnego analizowania i dyplomatycznego rozwiązywania problemów,
• Kultura osobista, miła prezencja,
• Komunikatywność, odporność na stres, - Pełna dyspozycyjność.

Rzecz charakterystyczna, iż w żadnej ofercie nie wymagano uczciwości.
Z ściśle moralnego punktu widzenia w postawie menedżera należałoby jednak akcentować:
- poszanowanie godności ludzkiej,
- liczenie się z potrzebą podmiotowości kierowanych,
- troska o podwładnych, zainteresowanie ich problemami, ktopotami itp.,
- umiejętność tworzenia klimatu zaufania i wzajemnego szacunku, otwartość, - sprawiedliwość i obiektywizm w opiniach i ocenach,
- poczucie odpowiedzialności,
- wiarygodność, dobry przykład, - uczciwość, prawość,
- solidność, rzetelność,
- lojalność "w górę i w dół".
W przeprowadzanych w naszym kraju sondażach wskazuje się, że naszym menedżerom nie staje jeszcze kwalifikacji zarówno intelektualnych i technicz¬nych, jak i moralnych.
Menedżerowie tworzą w naszym kraju nową społeczność opartą na indywi¬dualnej przedsiębiorczości i profesjonalizmie. Mają być nowatorami społeczny¬mi, wdrażającymi nowe sposoby zachowania. Wyjaśniać i utrwalać w potocznej świadomości to, czym jest rynek, co jest dozwolone z punktu widzenia prawa, jakie są mechanizmy gospodarki, na czym polega godziwy zysk i godne postawy moralne. Wszakże tam, gdzie istnieje możliwość wyboru środków działania, na¬leży się liczyć z niebezpieczeństwem urągających moralności decyzji i zacho¬wań kierowniczych.

PRACODAWCA-PRACOWNICY.
Rozwój gospodarki wolnorynkowej w naszym kraju, także bezrobocie, wpływa również na charakter stosunków za¬chodzących między pracodawcą i pracownikiem. Z jednej strony wpływa on na wzrost wymagań stawianych przez pracodawców, sprawia, że dyktują oni pra¬cownikom, za których płacą podatki i ubezpieczenie, i od których zależy ich sukces, a także obraz firmy - warunki pracy i płacy. Z drugiej zaś strony może to rodzić bezzasadną bezwzględność pracodawcy, arogancję, naruszanie godności własnej pracownika itp. Stąd wynika znaczenie reguł moralnych określających stosunek pracodawcy do pracowników.
Wiele z nich to te same, które są niezbędne w kierowaniu i zarządzaniu - w etyce menedżera - jak poszanowanie wolności i godności, sprawiedliwość, trak¬towanie podmiotowe. Potocznie mówi się tu o "ludzkim", lub sprawiedliwym podejściu do pracownika.
Wśród wielu postulatów moralnych adresowanych do pracodawców znajdują się wymagania:
- Traktowania personelu w sposób życzliwy.
- Szacunku dla każdego pracownika, a zwłaszcza dla uczciwie i solidnie wypeł¬niającego swoje obowiązki, czemu przeczy arogancja, wyniosłość i okazywana po¬garda lub brutalność. (Niemieckiemu biznesmenowi prowadzącemu w Polsce firmę budowlaną prokurator postawił zarzut publicznego lżenia i poniżania pracowników. Ponadto "ważącym ok. 1 ~ kg filtrem uderzył pracownika w nogę i złamał mu kość śródstopia" - z prasy. Są to przypadki drastyczne, ale sporadyczne).
- Uczciwego, sprawiedliwego wynagradzania pracowników - przeczy temu np. oszukańcze zaniżanie zarobków, pozbawianie premii.
- Poszanowania wszelkich praw i uprawnień pracowników, zgodnie z istniejący¬mi przepisani i ustalonymi warunkami pracy - temu przeczy pozbawianie pracow¬nika prawa do urlopu lub skracanie jego czasu, praktyka, która sprawia, że chory pracownik boi się zgłosić do lekarza, a także bezpodstawne pozbawianie pracowni¬ka pracy, często "z dnia na dzień", pod wpływem chwilowych emocji. (To m.in. wywołuje krytykę "wilczych praw kapitalizmu").
- Tworzenia dobrych, godnych warunków pracy, nie zagrażających życiu ani zdro¬wiu pracowników. (Na 1 mln 300 tys. firm w Polsce jedynie ok. 2 tys. wzięło udział w IV Konkursie ,.Pracodawca - organizator pracy bezpiecznej" w r. 1997, z tego 9 otrzymało nagrody, a 1 I wyróżnienia - z prasy).
Wiele z wymienionych powinności pracodawcy określa także Kodeks Pracy ¬np. terminowość wynagrodzeń, kwestie czasu pracy, zasady dokonywania potrąceń z wynagrodzeń.
W relacji: pracodawca - pracownik wymogi moralne dotyczą i drugiej strony. Są to ogólne wymogi z zakresu moralności pracy. W warunkach wolnorynkowych, zatrudnienia w prywatnych przedsiębiorstwach, akcentowane są zwłaszcza:
- uczciwość, solidność, rzetelność pracownicza, - obowiązkowość,
- szacunek dla pracodawcy i jego reprezentantów, - lojalność wobec pracodawcy i finny,
- przestrzeganie zasad poufności, tajemnicy produkcyjne_j, handlowej, w grani¬cach prawa i uczciwości,
- zasada działania na korzyść firmy, przestrzegająca przed celowym działaniem na, jej szkodę, (np. w znowelizowanym Kodeksie Pracy wprowadzony został zakaz konkurencji dla pracowników mających dostęp do takich danych firmy
- innowacji - których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę,
- praktyczna troska - przez swą postawę - o dobro firmy. jej prestiż, o zaufanie społeczne.

5. ETYKA KUPIECKA.
Handel, ze względu na swą spektakularność, najbardziej widoczne oraz powszechne relacje: sprzedający-nabywca, był przez całą historię cywi¬lizacji przedmiotem równie powszechnego-oglądu oraz wartościowania moralnego. Był też zawsze adresatem reguł moralnych, zawieranych w różnych "Radach dla kupca", kodeksach "dobrych obyczajów kupieckich" itp. Zasady etyki kupieckiej są także po¬mieszczone w dokumentach prawnych, np. w Kodeksie Handlowym.
Kupiec od starożytności uchodził za najbardziej reprezentatywnego przedsta¬wiciela - mówiąc językiem dzisiejszym - świata biznesu. Toteż do tej grupy są od¬noszone wszystkie podstawowe zasady etyki biznesu. Widać to chociażby na przy¬kładzie wzorów dobrego kupca formułowanych przez B. Franklina czy D. Defoe.
Przede wszystkim zaś w odniesieniu do kupca jest formułowana antynomia: uczciwość - oszustwo. Uczciwość wobec nabywcy, prawdomówność, rzetelność, jest w normalnych warunkach niezbędnym czynnikiem jego działalności i sukcesu.
Ale też i pokusy nieuczciwości, oszustwa, kłamstwa, chytrości są w działalności handlowej najczęściej obecne i intensywne jej przejawy najbardziej liczne. Należą tu wspominane już oszustwa wagowe, cenowe, towarowe, nieprawdziwa informacja i złe doradztwo, sprzedaż towarów niepełnowartościowych lub szkodliwych, także nierzetelna reklama, tzw. nacinanie klientów.
Odrębny jest problem uczciwej - nieuczciwej konkurencji w handlu, do którego jeszcze powrócimy, oraz problem uczciwych, rzetelnych negocjacji handlowych, którego tu nie poruszamy.

UCZCIWA KONKURENCJA.
Z kwestią uczciwości ściśle wiąże się kwestia konkurencji - uczciwej konkurencji w biznesie. Obie dotyczą całego świata bizne¬su - obie w różnych postaciach występują powszechnie i na co dzień.
Istotą gospodarki rynkowej jest wolność gospodarcza - prowadzenia działalności gospodarczej, podejmowania decyzji. Logiczną i konieczną konsekwencją tego jest ry¬walizacja samodzielnych i niezależnych podmiotów gospodarczych - konkurencja.
Słowo to (łac. concurrentia-współzawodnictwo, concurrere - biec razem, wspólnie poszukiwać), oznacza zasadniczo współubieganie się, współzawodnictwo między po¬szczególnymi osobami (zespołami) zainteresowanymi w osiągnięciu tego samego celu. W warunkach wolnego rynku oznacza rywalizację, walkę o udział w zysku, o źródła surowców, rynek zbytu, nabywców lub dostawców, klientelę, kontrakty itp. W ostatnim dwudziestoleciu rywalizacja ta ulega globalizacji a w związku z tym - zaostrzeniu.
Konkurencja jest istotnym czynnikiem rozwoju gospodarczego, prowadzi do pod¬noszenia poziomu produktów i usług. W walce konkurencyjnej wygrywa lepsza firma, lepszy produkt i usługa- korzysta na tym klient. Jest więc powszechnie uznaną zasadą działalności gospodarczej. Istnieje też wypracowana technika efektywnej konkurencji.
Rzecz w tym, iż stosowane w niej metody i środki bywają nieuczciwe, są stoso¬wane z bezwzględnością. To sprawia, że łatwiej jest przedstawiać skuteczne techni¬ki konkurencji -oraz stosowane w niej metody nieuczciwe-niż formułować zasady uczciwej rywalizacji.
Ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji ("Dzien¬nik Ustaw", Nr 47, 1993, poz. 21 I ) za czyn nieuczciwej konkurencji uznaje działa¬nie sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami, które narusza interes innego przedsiębiorcy lub klienta. Za przejawy takiej konkurencji uznano w niej:
- wprowadzające w błąd oznaczenie przedsiębiorstwa,
- fałszywe lub oszukańcze oznaczenie pochodzenia geograficznego towarów lub usług, a także ich cech i jakości,
- naruszenie tajemnicy konkurencyjnego przedsiębiorstwa,
- nakłanianie kontrahentów konkurencyjnego przedsiębiorstwa do rozwiązywa¬nia i niewykonywania umów lub wykonywania ich w sposób nienależyty,
- naśladownictwo produktów, - pomawianie partnerów,
- utrudnianie konkurentom dostępu do rynku,
nieuczciwa lub zakazana reklama własnych produktów.
Można oczywiście przytaczać znacznie więcej przykładów form nieuczciwej konkurencji - o wielu z nich donosi prasa codzienna. Należy do nich m.in. rozpo¬wszechnianie fałszywych informacji w celu wyrządzenia szkody konkurencyjnemu przedsiębiorcy, oczernianie, pomawianie o jakieś niedopuszczalne działania, o złej jakości konkurencyjnych wyrobów lub usługą, o katastrofalnej sytuacji danego przed¬siębiorstwa, zagrażającym mu bankructwie itp. Stosowane bywa podkopywanie fa¬chowych pracowników. Przechwytywanie umów.
Inny już charakter mają metody zbrodnicze, jak zastraszanie, niszczenie obiek¬tów (podpalania, czy słynne "podrzucanie" materiałów wybuchowych).
Dostrzega się powszechnie, że nieuczciwa konkurencja prowadzi nieuchronnie do istotnych deformacji a nawet likwidacji samego zjawiska konkurencji, a przez to i do zmiany charakteru rynkowego całej gospodarki.
Zasady etyki biznesu mają wpływać na ograniczenie nieuczciwości w konkurencji. Ale konieczne jest również przeciwdziałanie instytucjonalne takim praktykom. Istotną rolę odgrywa tu państwo, jego funkcja kontrolna. (Spotykane są wezwania do
rządu: "Pozwólcie nam uczciwie konkurować", domagające się równych praw, ochrony firm uczciwych). Niezbędne są określone kroki i działania prawne, zapewniające uczci¬wy charakter konkurencji. Taką rolę w naszych warunkach ma spełnić wspomniana usta¬wa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. W sądach toczy się wiele spraw z oskarżenia o nieuczciwą konkurencję. Prawo przewiduje surową odpowiedzialność zarówno cy¬wilną, jak i karną, a także dyscyplinarną, za uprawianie takich praktyk.
Można wyróżnić, odwołując się do praktyki, pewne typy, modele, konkurencji: - Konkurencję nieuczciwą, brutalną, bez powściągów i hamulców, "na śmierć¬ i życie", na eliminację, zniszczenie drugiej strony, prowadzoną metodą chwyć, jak chwycić możesz". Może ona przynieść doraźne rezultaty - w sumie jest dla wszyst¬kich szkodliwa.
- Konkurencję lojalną, zdrową, ostrą, ale uczciwą i prowadzoną przy pomocy legalnych środków, kulturalną, ambitną, mającą wyłonić to, co lepsze i tego, kto lepszy. I jest to model wart propagowania.
- Konkurencję życzliwą, przyjazną, zakładającą nawet współdziałanie, współpracę, wzajemną pomoc konkurencyjnych stron w słusznych zamierzeniach - jest ona ra¬czej trudna do realizacji.

7. PRAKTYKI KORUPCYJNE.
Korupcja należy do zjawisk powszechnych nie tylko w świecie biznesu, ale w całym społeczeństwie. Do zjawisk moralnie ne¬gatywnych oraz szkodliwych, na które wszyscy narzekają, wielu jest w nie uwikła¬nych - i wobec których wszyscy czują się bezradni.
Działalność gospodarcza, zwłaszcza w warunkach transformacji, jest szczególnie podatna na praktyki korupcyjne, co wiąże się także z konieczną konkurencją. Jest w tej działalności zjawiskiem często spotykanym-i równie szczególnie uciążliwym. A współ¬cześnie jest to problem ogólnoświatowy-w całym świecie częste i głośne są-w gospo¬darce i polityce, a zwłaszcza na styku tych dwóch dziedzin - skandale korupcyjne.
Korupcja (łac. cnrruptio - zepsucie, skażenie) - to tyle co przekupstwo stosowane przez jednych, (łapówka) i sprzedajność jako cecha innych. (Szerzej pojęcie to oznacza ogólne zepsucie, zgniliznę moralną, rozluźnienie zasad moralnych w społeczeństwie).
Z dorocznego raportu (za rok 1997) niemieckiej organizacji Transparency Inter¬national, oceniającej ryzyko inwestycyjne związane z korupcją we wszystkich kra¬jach świata wynika, że Polska jest krajem bardziej skorumpowanym niż np. Czechy czy Węgry, i zajęła na liście krajów skorumpowanych 29 miejsce. Za Polską znala¬zły się cztery kraje europejskie: Włochy, Turcja, Rumunia i Rosja. Najbardziej uczci¬wie robi się interesy w krajach skandynawskich - Dania, Finlandia i Szwecja zajęły w raporcie pierwsze miejsca (z prasy).
W odniesieniu do biznesu zjawisko to polega na dążeniu do osiągnięcia korzyści (np. koncesji, zakupu intratnego obiektu, pozyskanie kontraktu, zamówienia, a także pożądanych informacji) drogą przekupstwa określonych decydentów urzędników lub polityków, czy pracowników konkurencyjnych firm.
Różne są formy przekupstwa urzędników, zgodnie z niemieckim przysłowiem:
Związek biznesu i polityki oraz administracji państwowej na tej płaszczyźnie jest szczególnie groźny - rodzi brak realnej konkurencyjności w gospodarce i upadek uczciwości zarówno w gospodarce, jak i polityce.
Toteż w sierpniu 1997 r. za radą Senatu Sejm zaostrzył nową już ustawę antykorupcyjną, wprowadzając m.in. zasadę, iż urzędnik państwowy po odejściu z funkcji nie będzie mógł przez rok podjąć pracy w firmie, wobec której podejmował decyzje urzędowe.

8. ETYKA REKLAMY.
Reklama jest nieodłącznym elementem działalności go¬spodarczej - i warunkiem jej rozwoju oraz efektywności. Toteż istnieje wiele publikacji poświęconych istocie, celom, rodzajom, technikom skutecznej reklamy. Istnieje też wie¬le publikacji poświęconych etyce reklamowej, istnieją wyodrębnione z całości etyki biznesu kodeksy etyki reklamy oraz wyspecjalizowane instytucje zajmujące się tym za¬gadnieniem, stojące na straży uczciwej reklamy, usiłujące przeciwdziałać reklamie nie¬rzetelnej. Ustalane są granice dopuszczalnych "chwytów" reklamowych.
Na powszechność reklamy wpływ wywiera zarówno rozwój działalności gospo¬darczej, wzrost konkurencji między producentami różnych dóbr oraz producentami dóbr takich samych, jak i rozwój środków i technik masowej komunikacji. Reklamy są wszędzie - reklamowane jest wszystko.
Toteż problemem jest nie tylko techniczna jakość i skuteczność reklamy, ale i jej aspekt moralny - moralna ocena stosowanych w niej środków i metod oraz ich społecznych skutków. Aspekt ten sprowadza się do kwestii uczciwej, rzetelnej re¬klamy, ta kwestia zaś do prawdziwości i kłamstwa w reklamie.
Istnieje cały syndrom możliwych, celowo stosowanych form kłamstwa w rekla¬mie, często subtelnych i trudnych do wychwycenia. Można do nich zaliczyć m.in. wprowadzającą w błąd prezentację dóbr, mylące wykorzystanie metod i danych na¬ukowych, wysnuwanie fałszywych wniosków z prawdziwych danych i faktów, ten¬dencyjne redagowanie informacji, polegające na odwracaniu uwagi, unikanie szcze¬gółów istotnie zmieniających sens oferty itp.
W reklamie stosowane są półprawdy, zafałszowania i retusze, zwodnicze fotografie. Wykorzystywane bywają bezwartościowe - rzekome - świadectwa naukowe, propagowane fałszywe przyczyny określonych skutków, rozbudzane są nadmierne oczekiwania odbiorców (np. w dziedzinie odchudzania czy kosmetyków), stosowa¬ne wieloznaczne pojęcia (np. "zdrowa żywność", "naturalna żywność"), których odbiorca nie jest w stanie jednoznacznie odczytać, które wprowadzają co w błąd.
Dyskusyjna - podejrzana moralnie - jest reklama oddziałująca na podświado¬mość odbiorców, stosowana w telewizji i radiu. Podobnie reklama przesadna, dra¬pieżna, szokująca, np. na przyulicznych billboardach. Problemem istotnym jest re¬klama kierowana do dzieci.
Tych kwestii też zasadniczo dotyczą moralne rygory i ograniczenia nakładane na reklamę. Ich istotą jest zasada elementarnej prawdziwości, a także zasada wyra¬żająca się w zawołaniu: po pierwsze - nie szkodzie, stosowana w medycynie.
Jeszcze w ubiegłym wieku ograniczeń tych nie stosowano. Działała natomiast wyrosła z liberalnej myśli w ekonomii zasada: "Caveat emptor" -niech się strzeże kupujący. Ale praktyka-zamęt i powszechne oszustwa-wymusiła te ogranicze¬nia. Reklama stała się przedmiotem "szczególnej troski" - tym bardziej, że tak łatwo w niej o oszustwa upowszechniane na szeroką skalę, że cienka jest w niej, trudno postrzegalna, granica między kłamstwem a stosowaniem środków przy¬ciągających uwagę klienta. Szczególnie zaś newralgiczny punkt stanowi rekla¬ma środków spożywczych i lekarstw.I tak w USA już w r. 191 I powstała American Adwertising Federation - stowarzysze¬nie agencji reklamowych, usiłujące przeciwdziałać nieuczciwym chwytom reklamowym. W 191~1 r. pojawiła się Federal Trade Commision, z jej inicjatywy w kilka lat później uznano kłamstwo w reklamie za niezgodne z prawem. W następnych latach powoływano do życia wiele takich organizacji i stowarzyszeń kontrolujących reklamę. Dzisiaj jest ich kilkadziesiąt. Mają one prawo i obowiązek wykrywania kłamliwych reklam-podobnie jest w Europie. Toteż dzisiaj mówi się, że w krajach zachodnich właśnie reklama jest jednym z najbardziej "czystych" moralnie działów biznesu.
Również w Polsce trwa proces uetycznienia reklamy, przy wykorzystaniu doświad¬czeń zachodnich. Opracowany został m.in. przez Polską Korporację Reklamy oraz Międzynarodowe Stowarzyszenie Reklamy, przy udziale twórców reklam, Polski Kodeks Postępowania w dziedzinie Reklamy. Zakazuje on odwoływania się do prze¬sądów, wywoływania lęku, propagowania przemocy, dyskryminacji politycznej, ra¬sowej, religijnej itp. Reklama nie może m.in. wprowadzać w błąd, podawać kłam¬liwych danych, godzić w konkurenta, "ogłupiać" konsumenta, naśladować reklam znajdujących się już w obiegu.
Istnieje Rada Reklamy. Etyczną problematykę reklamy podejmuje miesięcznik ,.Media Polska". Działalność reklamowa jest regulowana w ustawach, rozporządze¬niach Krąjowej Rady Radiofonii i Telewizji oraz zarządzeniach resortowych. Dzia¬łalnością reklamową nadawców zajmuje się departament Reklamy Biura KRRiTV, który zajmuje się m.in.:
- opiniowaniem wniosków o koncesję w zakresie reklamy,
- tworzeniem projektów aktów prawnych regulujących działalność reklamową, - analizą i oceną działalności nadawców reklamy,
- oceną społecznej akceptacji działalności reklamowej oraz współpracą z ośrod¬kami badania opinii publicznej, agencjami reklamowymi, ośrodkami naukowymi zajmującymi się marketingiem i reklamą.
Współcześnie przed nieuczciwymi praktykami reklamowymi starają się chronić zarówno przepisy tworzone przez samych przedsiębiorców oraz panele reklamo¬we, jak i środki masowego przekazu, instytucje państwowe, organizacje konsumenc¬kie. Ograniczenia dotyczą zaś sposobów reklamowania dóbr i usług, form oddziały¬wania na odbiorcę, asortymentu reklamowanych dóbr.
W Polsce istnieje obecnie 12 aktów prawnych regulujących działalność reklamową.

9. BIZNES I OCHRONA ŚRODOWISKA NATURALNEGO.
W warun¬kach współczesnych tzw. zagrożenia cywilizacyjne, a zwłaszcza dewastacja śro¬dowiska przyrodniczego, stały się równe zagrożeniom militarnym - możliwości użyczana powszechną skalę broni termonuklearnej. W obu przypadkach mogą one prowadzić do unicestwienia gatunku ludzkiego.
Problem zagrożeń i ochrony środowiska jest szerokim problemem społecznym samym w sobie. Zajmuje się nim wiele organizacji i stowarzyszeń międzynarodo¬wych i krajowych, a także wiele dyscyplin naukowych - przyrodniczych, technicz¬nych, społecznych. Także filozofia i etyka. Dzisiaj rozwija się więc nie tylko np.
inżynieria ochrony środowiska czy ekonomia, ale też filozofia i etytyka (lub bioetyka), których przedmiotem jest właśnie środowisko (lub życie w ogó¬le), jego zagrożenia i ochrona.
Życie gospodarcze - wydobycie surowców i wytwarzanie, dymy i gazy, transport i spaliny, konsumpcja, odpady technologiczne i spożywcze itp. - pozostaje w szcze¬gólnej relacji ze środowiskiem przyrodniczym: jest w podstawowym zakresie odpo¬wiedzialne za jego dewastacje. Za zatruwanie ziemi, wody, powietrza i pożywie¬nia, wyniszczanie lasów, rabunek surowców naturalnych. I na nim też spoczywa głów¬ny ciężar odpowiedzialności za jego ochronę - ono ma współcześnie najwięcej możliwości w tym zakresie, władne jest przywracać środowisku naturalny stan, eli¬minować dokonane już zniszczenia.
Problematyka ta zasługuje, rzecz jasna, na szerokie potraktowanie. Tutaj jednak¬że możemy ją jedynie skrótowo zasygnalizować.
Można ją sprowadzać do konkretnych przejawów działania indywidualnej przedsię¬biorczości, lub ujmować w makro-kategoriach cywilizacji przemysłowej. Można ją wyrażać w sensie etycznym, poprzez szczegółowe rygory i zalecenia dotyczące "przyjazne¬go" wobec przyrody działania. Ale można ją też należy ujmować na szerszej, filozo¬ficznej już, światopoglądowej płaszczyźnie koncepcji i strategii rozwoju społecznego, postępu, dobra i szczęścia, miejsca i roli gatunku ludzkiego w świecie.
Po jednej stronie umiejscowić tu można drapieżne w swej istocie koncepcje walki z przyrodą, nieograniczonego panowania nad nią i eksploatacji jej dóbr. Także koncepcje "nieograniczonego wzrostu" gospodarczego, utożsamianego z postępem i drogą ku lepszemu życiu ludzkości, z usuwaniem nędzy, głodu i cierpień, oraz z maksymalizacją konsumpcji, gromadzeniem i używaniem rze¬czy jako warunku powszechnego szczęścia.
Po drugiej zaś stronie coraz powszechniejsze i głośniejsze są przestrogi ¬zawarte np. w raportach Klubu Rzymskiego, iż nieograniczona eksploatacja przy¬rody, zużycie energii, produkcja odpadów i zatrucie środowiska naturalnego, emisja gazów itp. prowadzą nieuchronnie do totalnej klęski (np. efektów ciepl¬nych, czym zajmowała się m.in. międzynarodowa konferencja w Kioto, grudzień 1997). Towarzyszą temu koncepcje ograniczania produkcji i konsumpcji (czemu sprzeciwiają się kraje biedne i cywilizacyjnie zacofane), eliminowania nędzy i głodu, skrajności ekonomicznych w świecie przez bardziej równomierną i spra¬wiedliwą dystrybucję wytwarzanych dóbr i nieszkodliwej dla środowiska tech¬nologii. Jest to idea "zrównoważonego rozwoju" wszystkich państw, mająca za¬pewnić ludzkości wyższą jakość życia.
Skoligacone z tymi koncepcjami są międzynarodowe i rządowe programy i regu¬lacje prawne z zakresu ochrony środowiska. Także wymagania moralne odnoszące się do podmiotów gospodarczych i organizatorów życia gospodarczego. Głównymi są tu postulaty społecznej odpowiedzialności za stan środowiska, przewidywania szkodliwych skutków swoich działań, a zatem i powstrzymywania się od wytwarza¬nia i dystrybucji produktów mogących szkodzić ludziom lub środowisku.
Za swoisty kodeks etyczny określający obowiązki ludzi wobec przyrody, a zwłasz¬cza zasady postępowania wobec środowiska przyrodniczego w toku działalności gospodarczej uważa się "Deklarację z Rio w sprawie środowiska i rozwoju". Zosta¬ła ona przyjęta na konferencji ONZ "Środowisko i rozwój" (zwanej też "szczyt Zie¬mi"), która odbyła się w czerwcu 1992 r. w Rio de Janeiro- uczestniczyło w niej ok. 160 państw, w tym i Polska. W "Deklaracji" zawarto 27 zasad mających obowiązy¬wać w całym świecie w erze ekologicznej i zapewniać zdrowe, wolne i twórcze życie ludzi w hannonii ze środowiskiem przyrodniczym.
W różnych propozycjach kodeksów dla biznesmena można znaleźć zwłaszcza takie postulaty moralne z dziedziny ochrony środowiska:
- Tak działać, aby nigdy nie przyczynić się do niszczenia środowiska naturalnego. - Nie produkować niczego, co mogłoby zagraiać życiu Iub zdrowiu ludzkiemu. A ma tu miejsce, po stronie negatywów, zarówno brak kompetencji, niewiedza,
działanie nieracjonalne, a także niedbalstwo i lekkomyślność - jak i świadoma, ce¬lowa działalność gospodarcza prowadząca do dewastacji przyrody (np. przysłowio¬wy "handel odpadami", import trujących odpadów, zaśmiecanie nimi środowiska).
Tutaj jednakże zaczynają się istotne dylematy. Ograniczenia i wymagania moral¬ne często znajdują się bowiem w sprzeczności z dążeniem do zysku, z rentownością, czy wręcz "utrzymaniem się przy życiu" danego przedsiębiorstwa. Dotyczy to nie tylko poszczególnych finn, ale i gospodarek całych krajów.

10. PROBLEM ODPOWIEDZIALIYOŚCI.
Wartość i zasada odpowiedzialno¬ści należy do centralnych kategorii w etyce biznesu - podobnie zresztą jak w etyce ogólnej. Można ją porównać do kategorii wolności, godności, sprawiedliwości, uczci¬wości. Ma ona aspekt zarówno prawny, jak i moralny.
Odpowiedzialność pojmowana bywa jako cecha szczególna, znamionująca czło¬wieczeństwo. " Być człowiekiem, to znaczy być odpowiedzialnym" (Staint - Exupe¬ry). Odnosi się ją do człowieka w ogóle, do każdej jego roli i funkcji. Ale akcentuje się ją zwłaszcza w odniesieniu do ludzi wywierających istotny wpływ na życie i los innych ludzi oraz całego społeczeństwa, czy nawet ludzkości. Taka odpowiedzial¬ność ciąży np. na uczonych, politykach, przedsiębiorcach, menedżerach.
Mówił M. Weber: "W polityce obowiązuje nie etyka pryncypiów, ale etyka odpowiedzialności. Odpowiedzialności nie za intencje, lecz za skutki działania". Dyskusyjne jest w tym stwierdzeniu określenie "etyka pryncypiów". Pryncypia etyczne są niezbędne i w polityce, i w życiu gospodarczym. Ważne są także intencje. Z całą zaś pewnością kwestię odpowiedzialności za skutki działania odnieść można również do sfery biznesu.
Pojęcie odpowiedzialności ma wiele znaczeń. Stosuje się je m.in. do wyróżnie¬nia, jak wyżej zaznaczono, istotnych społecznie funkcji, zadań. Mówimy o odpo¬wiedzialnych funkcjach, rolach, stanowiskach, pozycjach zajmowanych w państwie, nauce, administracji, w przedsiębiorstwie.
Pojęcie to odnosi się również do całości postępowania człowieka, do jego zacho¬wań. W tym sensie mówi się o człowieku odpowiedzialnym - zachowującym się
odpowiedzialnie, podejmującym odpowiedzialne decyzje, przewidującym skutki swoich postępków i decyzji.
Najczęściej odpowiedzialność kojarzy się z ponoszeniem konsekwencji swo¬ich czynów - z ponoszeniem odpowiedzialności wobec kogoś - za swe decyzje, dokonania, zachowania. Wiąże się to m.in. z kwestiami winy i kary - lub zasłu¬gi i nagrody. To rozumienie odpowiedzialności ma także wyraźny sens prawny -(odpowiedzialność karna, dyscyplinarna, finansowa, organizacyjna itp.). istotne znaczenie ma tu odpowiedzialność moralna. Taką odpowiedzialność ponosi się przed sobą przed swym sumieniem. Ale także przed określonymi wspólnota¬mi. W biznesie np. - przed pracodawcą, firmą, załogą, wspólnikami, akcjonariu¬szami, klientami. Przed społeczeństwem jako całością. Wymaga to rozwiniętego poczucia odpowiedzialności i sprawiedliwości. Zdolności i odwagi przyznania się do błędu i winy, poniesienia konsekwencji. (W handlu np. jest to kwestia rzetelnego potraktowania reklamacji, wymiany wadliwego towaru, czy choćby przeproszenia klienta).
Szczególną formą ponoszenia odpowiedzialności jest np. bankructwo, upadek przedsiębiorstwa. Ale bankructwo celowe, fałszywe jest formą ucieczki od odpo¬wiedzialności, uchronienia się przed nią, a także nieuczciwej gry.
Odpowiedzialność wreszcie, to praktyczna troska o pozytywny stan rzeczy w określonych dziedzinach - o ich dobro, rozwój, sukces, pożądane efekty. To zatem poczuwanie się do odpowiedzialności za gospodarowanie swoją własnością, za los własnej firmy lub firmy, w której się pracuje, za jej działalność korzystną również dla innych. Za stan gospodarki w danej dziedzinie lub w całym kraju, za jego rozwój i przyszłość. Za środowisko przyrodnicze. Być odpowiedzialnym w tym sensie -to tyle, co czuć się zobowiązanym do określonych działań, których celem jest pomyśl¬ność, powodzenie osób i dziedzin, za które poczuwamy się do odpowiedzialności. Zazwyczaj jest to sprawa współodpowiedzialności.
Odpowiedzialnymi są jednostki ludzkie. Przedmiotem dyskusji jest natomiast kwestia odpowiedzialności zbiorowej - narodów, grup społecznych, pokoleń, sił politycznych itp. za określony stan rzeczy (np. narodu niemieckiego za zbrodnie hitleryzmu). Ale w życiu gospodarczym sprawa wydaje się być oczywista. Pojęcie odpowiedzialności odnosi się tu w równym stopniu do jednostki, jej zachowań i decyzji, co i do grup i instytucji, ich działalności i decyzji. Np. do przedsiębiorstw, finn, organizacji gospodarczych.
Odpowiedzialność-to także dług i zobowiązanie. "Każdy człowiek jest dłużnikiem zawodu , który wykonuje" (F. Bacon).


Autor ines21ver2
Przydatna praca? Tak Nie
Wersja ściąga: moralnośc_a_etyka..doc
Komentarze (2) Brak komentarzy zobacz wszystkie
4.3.2010 (13:39)

@temporalisss1987 Mam pytanie kto jest autorem tej pracy i jaka jest do tego bibliografia???

1.2.2007 (16:26)

@gzella59 praca super bardzo mi pomogła w nauce do egzaminu jest obszerna i bardzo konkretna. dzieki bardzo

Typ pracy


Serwis stosuje pliki cookies w celu świadczenia usług. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w urządzeniu końcowym. Możesz dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies. Więcej szczegółów w Serwis stosuje pliki cookies w celu świadczenia usług. Więcej szczegółów w polityce prywatności.